HAR BIR SO'ZNING O'Z MOHIYATI BOR

125 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 HAR BIR SO‘ZNING O‘Z MOHIYATI BOR Xaydarova Charos Isroilovna Respublika Ma'naviyat va ma'rifat markazi Toshkent shahar Yunusobod tumani bo‘linmasi bosh mutaxassisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17291899 Annotatsiya. Maqolada so‘zning inson hayotidagi o‘rni va ma’nosi falsafiy, ma’naviy hamda lingvistik jihatdan tahlil qilinadi. So‘zning qudrati, uning ijobiy va salbiy ta’sir kuchi, shuningdek, til madaniyatini saqlash va rivojlantirish masalalari yoritilgan. Muallif so‘zning millat ruhiyatidagi ahamiyatini, yoshlarni so‘z madaniyatiga o‘rgatish zaruriyatini asoslab beradi. Kalit so‘zlar: so‘z, ma’no, mohiyat, ma’naviyat, tafakkur, madaniyat, til, mas’uliyat, nutq, milliy qadriyat. EACH WORD HAS ITS OWN ESSENCE Abstract. The article explores the essence of words in human life from philosophical, moral, and linguistic perspectives. It analyzes the power of language, its impact on human consciousness, and the responsibility associated with speech. The author highlights the cultural and spiritual value of words in shaping national identity and emphasizes the importance of fostering speech culture among the youth. Keywords: word, meaning, spirituality, culture, responsibility, language, communication, national identity. КАЖДОЕ СЛОВО ИМЕЕТ СВОЮ СУЩНОСТЬ Аннотация. В статье анализируется роль и значение слов в жизни человека с философской, духовной и лингвистической точки зрения. Рассматриваются сила слов, их положительное и отрицательное влияние, а также вопросы сохранения и развития языковой культуры. Автор обосновывает значение слов в национальном сознании и необходимость обучения молодёжи культуре слова. Ключевые слова: слова, значение, сущность, духовность, мышление, культура, язык, ответственность, речь, национальная ценность. Kirish Insoniyat tarixida so‘z — eng qadimiy, eng qudratli vosita sifatida e’tirof etilgan. U tafakkurning ifodasi, tuyg‘ularning ohangi, irodalarning ko‘zgusidir. So‘z insonni hayvondan ajratgan, uni tafakkur va ma’naviyat egasiga aylantirgan. Har bir so‘zda inson qalbining tovushi, millatning ruhi, tarixning nafasi bor. Shu bois so‘z — oddiy tovushlar majmui emas, balki ma’no, tuyg‘u va mohiyatni o‘zida mujassam etgan tirik mavjudotdir. Tilshunoslar so‘zni “fikrning moddiy shakli” deb ta’riflaydilar. Ammo bu ta’rifning o‘zi ham so‘zning butun chuqurligini qamrab ololmaydi. Chunki so‘z nafaqat fikrni, balki hisni, ruhni, e’tiqodni, hatto xalqning tarixiy xotirasini ifodalaydi. So‘z orqali biz o‘z orzuintilishimizni, mehr-muhabbatimizni, alamimizni yoki g‘azabimizni ifoda etamiz. So‘z orqali inson yuragiga iliqlik kiradi yoki og‘riq yetadi. Shu bois har bir so‘z — mas’uliyatdir, har bir so‘z — ta’sirdir. Har bir xalqning so‘z boyligi, uning dunyoqarashi va ma’naviy olami bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek tili boy, obrazli, musiqiy va chuqur ma’no qatlamlariga ega til sifatida xalqimizning ruhiy olamini to‘liq aks ettiradi. 126 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 “Or”, “vijdon”, “sadoqat”, “mehr”, “bag‘rikenglik” kabi so‘zlar nafaqat lug‘aviy birlik, balki butun bir axloqiy va falsafiy tizimni anglatadi. Har bir so‘zning orqasida tarix, tajriba, qadriyat, xalqning o‘tmish va buguni yashiringan. Zamonaviy davrda so‘zning qadri va mas’uliyati yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Axborot texnologiyalari, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli muloqotlar asrida har bir so‘z sonsanoqsiz odamlarga yetib boradi, ta’sir doirasi kengayadi. Bunday sharoitda so‘zga nisbatan mas’uliyatli yondashish — madaniyatning, ma’naviyatning, hatto milliy xavfsizlikning muhim sharti bo‘lib qoldi. “So‘z o‘qdan ham o‘tkir”, deydi xalqimiz. Chunki o‘q bir tanani jarohatlar, so‘z esa butun bir qalbni, millatni, jamiyatni jarohatlay oladi. Demak, har bir so‘zning o‘z mohiyatini chuqur anglash — bu nafaqat tilshunoslik masalasi, balki falsafiy, axloqiy va ijtimoiy zaruratdir. So‘zning haqiqiy mohiyatini bilgan inson uni ehtiyotkorlik bilan ishlatadi, har bir ifodaning orqasida maqsad, samimiyat va mas’uliyatni his etadi. Insonni ulug‘laydigan ham, kamsitadigan ham — so‘zdir. Shu bois “har bir so‘zning o‘z mohiyati bor” degan fikr — bu shunchaki ibora emas, balki hayot falsafasidir. Asosiy qism. So‘z — inson tafakkurining tashqi ifodasi, ruhiy dunyoning ovozi, ma’naviyatning eng nozik ko‘zgusidir. U orqali inson o‘z fikrini, his-tuyg‘usini, orzu-intilishini ifodalaydi. Tafakkur so‘zsiz yashay olmaydi, so‘z esa tafakkursiz ma’nosizdir. Shu bois ularning o‘zaro bog‘liqligi insoniyat madaniyatining, ma’naviy hayotining poydevorini tashkil etadi. Inson so‘z orqali o‘zini anglaydi, dunyoni idrok etadi va boshqalar bilan aloqa o‘rnatadi. So‘z inson tafakkurining shakli, tafakkur esa so‘zning mazmunidir. Tilshunoslikda bu hodisa “fikr va til birligi” deb yuritiladi. Til falsafasi namoyandalari – V. fon Gumboldt, L. Vygotskiy, Noam Chomsky singari olimlar so‘z inson tafakkurini shakllantiruvchi asosiy vosita ekanini ilmiy jihatdan isbotlaganlar. Gumboldtning fikricha, “Har bir til dunyoni o‘zicha ko‘radi”, ya’ni til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik milliy dunyoqarashni belgilaydi. Sharq tafakkurida esa so‘z ma’naviyat bilan chambarchas bog‘liq tushuncha sifatida talqin qilinadi. Abu Nasr Forobiy “Fozil shahar ahli” asarida insonni so‘z orqali yuksaklikka yetuvchi mavjudot sifatida ta’riflab, “so‘z — aqldan tug‘iladi, ammo qalbda pishadi” degan fikrni ilgari suradi. Bu ta’rif so‘zning faqat aqliy emas, balki ma’naviy manbaga ega ekanini ko‘rsatadi. Alisher Navoiy esa so‘zning inson ma’naviyatidagi o‘rnini yuksak darajada baholaydi. Uning “Mahbub ul-qulub” asarida shunday hikmatli so‘zlar bor: “So‘z – dilga nur, jahonga ziynat. Yaxshi so‘zdan dillar shod bo‘lur, yomon so‘zdan dillar ozor topur.” Bu fikr so‘zning ikki qirrali mohiyatini ochib beradi: u yaratuvchi ham, vayron qiluvchi ham bo‘lishi mumkin. Inson so‘zini ehtiyot bilan ishlatmasa, u eng buyuk boylikni — ishonchni yo‘qotadi. So‘z insonni ulug‘laydi, lekin ba’zan uni pastga ham tushiradi. Shu sababli so‘zning mohiyatini anglash — bu ma’naviyatni anglash demakdir. Ma’naviy barkamollikka erishgan inson har bir so‘zning qiymatini biladi. U so‘z bilan ezgulik yaratadi, so‘z orqali dillarni birlashtiradi. Bugungi globallashuv davrida so‘zning ta’sir kuchi yanada oshdi. Ijtimoiy tarmoqlarda yozilgan har bir so‘z minglab insonlarning fikrini shakllantiradi, jamoatchilik kayfiyatiga ta’sir qiladi. 127 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Shu bois zamonaviy inson uchun so‘z madaniyatiga ega bo‘lish — shunchaki nutq masalasi emas, balki ijtimoiy mas’uliyatdir. Har bir og‘izdan chiqqan so‘z jamiyatda iliqlikmi yoki adovatmi, umidmi yoki nafratmi keltirishini o‘ylash zarur. So‘z va ma’naviyatning uzviy aloqasi oila va ta’lim muassasalarida boshlanadi. Bola birinchi navbatda ota-onasining so‘zidan dunyoni o‘rganadi. O‘qituvchining, ustozning har bir so‘zi yosh ongda iz qoldiradi. Shu sababli so‘z tarbiyaning eng kuchli vositasidir. Yaxshi so‘z qalbni yoritadi, yomon so‘z esa insonni ruhiy jihatdan zaiflashtiradi. Qur’oni Karimda ham so‘zning bu mohiyati juda nozik tarzda ifodalangan: “Yaxshi so‘z – go‘yo ildizi mustahkam, shoxi osmonga chiqqan daraxt kabidir. Yomon so‘z esa – ildizi uzilgan, yer yuzida turmaydigan daraxtga o‘xshaydi” (Ibrohim surasi, 24–26oyatlar). Demak, so‘zning ildizi to‘g‘ri bo‘lsa – u baraka, tinchlik va ishonch olib keladi; agar u yovuz niyatdan tug‘ilsa, u barbodlik urug‘ini sochadi. So‘z — insonning ichki dunyosi, axloqi va ruhiy olamining in’ikosi. Shuning uchun har bir davrda, har bir jamiyatda so‘zning qadri, so‘zga bo‘lgan mas’uliyat eng muhim axloqiy mezon bo‘lib kelgan. “O‘ylab so‘zla, o‘ylamay so‘zlama” degan xalq hikmati ham shundan dalolat beradi. Shu bois bugungi kunda har bir ziyoli, har bir pedagog va ijodkorning asosiy vazifasi — so‘z madaniyatini asrash, uni yoshlar ongiga singdirish, so‘z orqali insoniylikni, mehrni, ma’naviyatni targ‘ib etishdan iboratdir. Zero, tafakkur va ma’naviyatning asl ko‘zgusi — bu so‘zdir, so‘z esa inson qalbining eng nozik ko‘rinishidir. So‘z inson qo‘lida eng kuchli qurol, eng nozik davo va eng chuqur mas’uliyatdir. U bilan yaratiladi, u bilan yo‘q qilinadi. Insoniyat tarixida so‘z urushni ham boshlab bergan, tinchlikni ham o‘rnatgan. Shu bois so‘z — ikki qirrali qilichdir: bir tomoni nur, ikkinchi tomoni zulmat. So‘zning yaratuvchan kuchi uning ma’nosida, niyatida va ta’sirida mujassam. Inson qalbidan chiqqan samimiy so‘z shifo beradi, ishonchni mustahkamlaydi, mehrni uyg‘otadi. Qur’oni Karimda “Yaxshi so‘z – ildizi mustahkam, shoxi osmonga chiqqan daraxt kabidir” (Ibrohim, 24-oyat) deyiladi. Bu oyatning chuqur falsafasi shundan iboratki, so‘z – o‘z ildizini tozalikka, halollikka, ezgulikka tayanar ekan, u insonni ham, jamiyatni ham yuksaltiradi. Har bir buyuk g‘oya, har bir taraqqiyot, hatto har bir inqilob avvalo so‘zdan boshlanadi. So‘z – harakatning, harakat esa o‘zgarishning boshlanish nuqtasidir. Alisher Navoiy shunday degan: “So‘z jonning tarjumoni, elning ko‘zgusidir. Yaxshi so‘z — elga nur, yomon so‘z — elga zulmatdir.” Bu hikmat bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Chunki so‘z inson tafakkuriga, ongiga va ruhiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Psixologiyada bu hodisa verbal ta’sir mexanizmi deb ataladi. Inson so‘z orqali nafaqat o‘z fikrini bildiradi, balki o‘z atrofidagilarning ruhiy holatini o‘zgartiradi. Ijobiy so‘zlar — “rahmat”, “iltimos”, “sizga ishonaman”, “siz uddalaysiz” kabi iboralar inson miyasida dopamin va oksitotsin kabi ijobiy gormonlarning ajralishiga sabab bo‘ladi. Aksincha, salbiy so‘zlar stress, xavotir va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Shu bois ota-onaning bolaga aytgan har bir so‘zi, o‘qituvchining talaba bilan muloqoti, rahbarning xodimga bergan bahosi — bularning barchasi insonning ruhiy olamida iz qoldiradi. “Sen eplay olmaysan”, “senga ishonmayman” kabi so‘zlar bolaning o‘ziga ishonchini so‘ndiradi, “sen qilasan”, “senga ishonaman” kabi so‘zlar esa unda qanot paydo qiladi. So‘zning qudrati nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy hayotda ham o‘z aksini topadi. 128 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Siyosatchilarning, yozuvchilarning, diniy ulamolarning so‘zlari jamiyat yo‘nalishini o‘zgartirgan, xalqlarning taqdirini belgilagan. Masalan, Mahatma Gandi, Nelson Mandela, Ahmad Donish, Abdulla Avloniy singari insonlar so‘z bilan xalqni uyg‘otgan, ozodlik g‘oyasini tarannum etgan. Shu jihatdan olganda, so‘zning kuchi – bu mas’uliyatning o‘lchovidir. So‘z aytish oson, lekin uning oqibatini ko‘tarish qiyin. Ba’zan bir og‘iz so‘z insonni xursand qiladi, ba’zan esa umr bo‘yi yarador qiladi. Xalqimiz “So‘zni o‘ylab ayt, og‘izdan chiqqach, seniki emas” deb bejiz aytmagan. So‘zning yo‘q qiluvchi kuchi esa beparvolik, g‘azab yoki nafrat bilan aytilgan so‘zlarda namoyon bo‘ladi. Bu so‘zlar insonning ichki muvozanatini buzadi, jamiyatda ishonchsizlik urug‘ini sochadi. Tarix shohididir: adovat so‘zdan boshlanadi, urush so‘zdan boshlanadi. Demak, so‘zga ehtiyotkorlik — tinchlikni asrashning eng nozik shaklidir. Psixologiyada “verbal zo‘ravonlik” degan tushuncha mavjud. U qo‘pollik, haqorat, masxara, tahdid yoki kamsituvchi so‘zlar orqali amalga oshiriladi. Bunday so‘zlar jismoniy zarar bermasligi mumkin, ammo ular ruhiy salomatlikni buzadi, insonni ichki inqirozga olib keladi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda so‘z mas’uliyati zaiflashgan. Insonlar o‘ylamasdan yozgan fikrlari bilan boshqalarga ruhiy og‘riq yetkazishmoqda. Shu bois “so‘z madaniyati” — bugungi davrda eng muhim ijtimoiy tarbiya yo‘nalishidir. Falsafiy nuqtai nazardan, so‘zning kuchi uning niyatiga bog‘liq. Agar so‘z samimiyatdan tug‘ilsa, u baraka keltiradi; agar u manmanlik, g‘azab yoki adovatdan paydo bo‘lsa, u vayron qiladi. Shuning uchun Navoiy insonni “so‘zning quli emas, uning egasi bo‘lishga” chaqirgan. So‘z — bu nur, agar u to‘g‘ri yo‘naltirilsa. So‘z — bu o‘t, agar u g‘azabdan tug‘ilsa. So‘z — bu suv, agar u mehrdan oqsa. Shu bois so‘zdan foydalanish san’ati — bu insoniylikning eng yuksak ko‘rinishi, ma’naviyatning eng chuqur darajasidir. So‘z — millat ruhining yashirin quvvati, uning tafakkuri va ma’naviyatining eng yorqin ifodasidir. Har bir xalqning tili — o‘sha xalqning tarixiy tajribasi, qadriyatlari va dunyoqarashining mujassam shaklidir. Shu bois “tilni bilgan — millatni biladi, so‘zni bilgan — ruhni biladi” deyiladi. Millatning ruhi avvalo uning so‘zida yashaydi. O‘zbek xalqining “or”, “vijdon”, “sadoqat”, “sabr”, “mehr”, “muruvvat” kabi so‘zlari oddiy lingvistik birlik emas, balki asrlar davomida shakllangan axloqiy, diniy va madaniy qadriyatlarning timsolidir. Har bir so‘z o‘z ichida xalqning tarixini, urf-odatini, axloqiy mezonlarini, hayot falsafasini olib yuradi. Tilshunos olim V. fon Gumboldt “Til – bu millat ruhi, millat ruhi esa til orqali namoyon bo‘ladi” degan edi. Bu fikrni o‘zbek tili misolida to‘liq isbotlash mumkin. Bizning tilimizdagi har bir so‘z, maqol, matal yoki ibora xalqimizning hayotiy donishmandligini, sabrini, bag‘rikengligini, adolatga intilishini aks ettiradi. Masalan, “Birlikda baraka bor”, “So‘z – ko‘ngil ko‘zgusi”, “Yaxshi so‘z – jon oziqasi” kabi xalq maqollari xalq tafakkurining chuqurligini, so‘zga bo‘lgan hurmatini ifodalaydi. O‘zbek adabiyotining buyuk namoyandalari so‘z orqali milliy o‘zlikni, xalq ruhini asrab kelgan. Alisher Navoiy o‘z asarlarida tilning, ayniqsa ona so‘zining qadri haqida chuqur falsafiy fikrlar bildirgan. Uning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida: “Turkiy tilda shunday so‘zlar borki, ularning na mazmunini, na latofatini boshqa tilda ifodalash mumkin” — deb yozadi. 129 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Bu fikr so‘zning milliy ruh bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi. Til yo‘qolsa — millatning ruhi so‘nadi. Shu bois Navoiy tilni saqlashni, uni tozalash va yuksaltirishni xalqning ma’naviy mustaqilligi sifatida ko‘rgan. Bugungi globallashuv davrida esa so‘z va tilning qadri yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Chet tillari, ommaviy madaniyat va internet tili milliy tilning tabiiy muvozanatini buzmoqda. So‘zlar o‘z mohiyatini yo‘qotayotgan, ayrim hollarda milliy ruhdan ajralayotgan holatlar kuzatilmoqda. Shu sababli har bir ziyoli, pedagog, jurnalist, yozuvchi so‘zning mohiyatini, milliy ruhini asrash uchun mas’uldir. Madaniy qadriyatlar va so‘z o‘rtasidagi bog‘liqlik ham beqiyosdir. Har bir madaniyat o‘z tilining qudrati bilan yashaydi. Masalan, o‘zbek madaniyatida “salomlashish”, “duo”, “shukr”, “rahmat” kabi so‘zlar nafaqat muomala vositasi, balki ma’naviy qadriyatni ifodalaydi. “Assalomu alaykum” — bu oddiy salom emas, tinchlik, ezgulik va do‘stlik tilagidir. Shuning uchun ham bu so‘zlar xalq ruhiyatida eng pok, eng samimiy ma’nolarga ega. So‘zning madaniy mohiyatini anglash — bu xalqning o‘z o‘tganini, ildizini, ma’naviy merosini anglashdir. Tarixni, adabiyotni, xalq og‘zaki ijodini o‘rganish aslida so‘z orqali millat ruhini o‘rganish demakdir. So‘z — bu o‘tgan avlodlarning ruhi bilan bugungi avlod o‘rtasidagi ko‘prikdir. Har bir xalq o‘z so‘z boyligini avloddan avlodga meros qilib o‘tkazadi. Bu jarayon to‘xtasa, milliy o‘zlik ham asta-sekin so‘nadi. Shu bois o‘zbek tilining boyligini asrash, yangi avlodni so‘z madaniyatiga, nutq pokligiga o‘rgatish — bu nafaqat til siyosati, balki ma’naviy siyosatdir. Bugungi yoshlar inglizcha yoki ruscha so‘zlardan foydalanishga moyil bo‘layotgani tabiiy jarayon sifatida qaraladi. Ammo bu jarayon milliy so‘z boyligini yo‘qotish, so‘zlarning mohiyatini unutish darajasiga yetmasligi kerak. Har bir o‘zbek yoshining qalbida o‘z so‘ziga, o‘z tiliga, o‘z ruhiga sadoqat bo‘lishi zarur. So‘z — millatning madaniyat darajasini belgilaydi. Qayerda so‘z boyligi, so‘z mas’uliyati va so‘z madaniyati bo‘lsa, o‘sha yerda ma’naviyat, adolat va yuksalish bo‘ladi. Shu bois so‘zning mohiyatini asrash, uni milliy ruh bilan to‘ldirish, uni farzandlar ongiga singdirish — bu har bir ziyolining eng muqaddas vazifasidir. Xulosa So‘z – bu hayotning nafasi, tafakkurning shakli, insoniylikning mezonidir. Har bir so‘z o‘zida ma’no, tuyg‘u, niyat va ruhni olib yuradi. Inson o‘z fikrini so‘z bilan ifodalaydi, ammo so‘z ham insonni tarbiyalaydi. Shu bois so‘z – ikki tomonlama jarayon: u insondan tug‘iladi, lekin yana insonning o‘zini shakllantiradi. Har bir so‘zning o‘z mohiyatini anglash — bu ma’naviy yetuklikning belgisi. So‘zning og‘irligini, kuchini, ilohiy mohiyatini sezgan inson hech qachon so‘zdan beparvo foydalanmaydi. Chunki u biladiki, har bir aytilgan so‘z yurakda iz qoldiradi, jamiyatda ta’sir uyg‘otadi. Shuning uchun ham xalqimiz “O‘ylab so‘zla, o‘ylamay so‘zlama” deb bejiz aytmagan. Bugungi zamonda so‘zga bo‘lgan mas’uliyat yanada chuqur ahamiyat kasb etmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar, OAV va raqamli muloqot davrida har bir insonning so‘zi ko‘plab yuraklarga yetib boradi. Shu bois har bir og‘izdan chiqqan so‘z – bu mas’uliyat, har bir yozilgan satr – bu ta’sir, har bir nutq – bu tarbiya. Millatning ma’naviy yuksalishi ham so‘zga bo‘lgan ehtirom bilan o‘lchanadi. Qayerda so‘z qadrlansa – u yerda madaniyat, ma’rifat va tinchlik barqaror bo‘ladi. 130 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Qayerda so‘z qadrsizlansa – u yerda befarqlik, adovat va jaholat ildiz otadi. Shu bois har bir o‘zbek farzandi o‘z so‘zining qiymatini bilmog‘i, uni halollik, samimiyat va ezgulik yo‘lida ishlatmog‘i lozim. So‘z — bu millatning yuragi. U yashasa, millat yashaydi; u ifloslansa, millat ruhiy zaiflashadi. Har bir ziyoli, har bir o‘qituvchi, har bir ijodkorning vazifasi – so‘zga hayot baxsh etish, uni pok saqlash va yosh avlodga uning ilohiy qudratini his qildirishdir. Xulosa qilib aytganda, har bir so‘zning o‘z mohiyati bor, va bu mohiyat insonning qalbi, niyati, maqsadi bilan bog‘liq. So‘z mehr bilan aytilsa – u davo, nafrat bilan aytilsa – u dard. So‘zni to‘g‘ri ishlatgan xalq hech qachon yo‘qolmaydi, chunki so‘z – uning ruhi, uning tarixidir. Shunday ekan, so‘zning mohiyatini anglab, uni ezgulik va bunyodkorlik yo‘lida ishlatish – bu har bir insonning ma’naviy burchi, har bir ziyolining hayot falsafasi bo‘lmog‘i lozim. Chunki so‘zdan dunyo yaralgan, so‘z bilan inson yuksaladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Navoiy, A. Mahbub ul-qulub. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2000. 2. Forobiy, A.N. Fozil shahar ahli. – Toshkent: Fan nashriyoti, 1993. 3. Qur’oni Karim. Tarjima va tafsir. – Toshkent: Toshkent islom universiteti nashriyoti, 2018. 4. Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 5. Shavkat Mirziyoyev. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. 6. Hasanboyeva, O. Til va nutq madaniyati. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017. 7. Jung, C. Psychological Types. – London: Routledge, 2016. 8. Fromm, E. Man for Himself: An Inquiry into the Psychology of Ethics. – New York: Henry Holt, 1990.