NOSIRUDDIN RABGʻUZIY VA UNING ASARIDA XALQ OG'ZAKI IJODI AN'ANALARI

Oktabr, 2025-Yil 32 NOSIRUDDIN RABGʻUZIY VA UNING ASARIDA XALQ OG‘ZAKI IJODI AN’ANALARI Olimboyeva Shaxnoza Sanjarovna Buxoro davlat pedagokika institute Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17291952 Annotatsiya. Ushbu maqolada Nosiruddin Rabgʻuziyning hayoti va ijodi, uning mashhur asari Qisasi Rabgʻuziy haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Asarning kelib chiqishi, kimga bag‘ishlangani, uning mavjud nusxalari va saqlanish joylari haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, asarning mazmuni, uslubi, janr xususiyatlari va adabiy-tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Nosiruddin Rabgʻuziy, Qisasi Rabgʻuziy, adabiy tahlil, o‘zbek adabiyoti, tarixiy meros, tasavvuf, diniy hikoyalar, qo‘lyozmalar.. Аннотация. В данной статье представлена подробная информация о жизни и творчестве Насируддина Рабгузи, его знаменитом произведении «Киса Рабгузи». Приводятся сведения о происхождении произведения, кому оно посвящено, существующих его экземплярах и местах хранения. Также анализируются содержание, стиль, жанровые особенности и литературно-историческое значение произведения. Ключевые слова: Насируддин Рабгузи, Кисаси Рабгузи, литературный анализ, узбекская литература, историческое наследие, мистика, религиозные сюжеты, рукописи. Abstract. This article provides detailed information about the life and work of Nasiruddin Rabguzi, his famous work Qisa Rabguzi. Information is given about the origin of the work, to whom it is dedicated, its existing copies and places of storage. The content, style, genre features and literary-historical importance of the work are also analyzed. Keywords: Nasiruddin Rabguzi, Qisasi Rabguzi, literary analysis, Uzbek literature, historical heritage, mysticism, religious stories, manuscripts. O‘rta asr turkiy adabiyoti taraqqiyoti tarixida Nosiruddin Rabgʻuziy nomi alohida o‘rin tutadi. Uning “Qisasi Rabgʻuziy” asari turkiy xalqlarning diniy, ma’naviy va badiiy tafakkurini ifodalagan eng qadimiy yodgorliklardan biridir. Bu asar nafaqat diniy hikoyatlar majmuasi, balki xalq og‘zaki ijodi, o‘sha davr ijtimoiy hayoti, axloqiy qadriyatlari va tildagi leksik boylikni mujassam etgan muhim manbadir. “Qisasi Rabgʻuziy” o‘z mazmuni, g‘oyaviy yo‘nalishi va badiiy shakli bilan turkiy yozma adabiyotning shakllanish jarayonida muhim bosqichni tashkil etadi. Muallif o‘z asarida Qur’oni karimdagi qissalarni turkiy tilda hikoya qilish orqali diniy-ma’rifiy bilimlarni xalq ommasiga yetkazishni maqsad qilgan. Shu jihatdan, Rabgʻuziyning asari diniy-didaktik ruhdagi nasriy asarlar orasida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Mazkur tadqiqotda Nosiruddin Rabgʻuziyning hayoti, ijodiy merosi va “Qisasi Rabgʻuziy” asarining mazmun-mohiyati, janr xususiyatlari hamda adabiy-estetik ahamiyati tahlil etiladi. Shuningdek, asarning til, uslub va badiiy ifoda vositalari jihatidan o‘rganilishi ham ushbu mavzuning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Nosiruddin Rabgʻuziy – XIII-XIV asrlarda yashab ijod etgan yirik o‘zbek adabiyotchisi va tarixchisi bo‘lib, u Qisasi Rabgʻuziy nomli asari bilan mashhur. U Xorazm hududidagi Raboti Oktabr, 2025-Yil 33 Oʻgʻuz qishlog‘ida tug‘ilgan va o‘zining mashhur asarini 1309-1310-yillarda yozgan. Asar Xorazmdagi Raboti oʻgʻiz qishlogʻining qozisi Burhoniddin oʻgʻli Nosuriddin tomonidan etiborli moʻgʻul beklaridan hisoblanib , islom dinini qabul qilgan Nosuriddin Toʻqbugʻabek iltimosiga koʻra yozilgani e'tirof etiladi . Nosuriddin Rabgʻuziyning oʻzi haida ma'lumot bizgacha yetib kelmagan, faqatgina ''Qisasi Rabgʻuziy '' asaridagi ayrim parchalarda adibning tarjimai holi keltirib oʻtilgan. Asar haqida gapirishdan oldin uning yozilish yili bilan bogʻliq taxminlarni koʻrib oʻtish joizdir.Rabgʻuziy bu asarni bir yil davomida yozib tugatgani sh'riy parchada keltirib oʻtadi. Hijriy 710-yilning hut oyida kitobni yozib tugatgan. Hut hijriy-shamsiy taqvimning soʻnggi oyidir. Buni milodiy hisobga aylantirganda, 1332-yilning fevral - mart oylariga toʻgʻri keladi deb aytib oʻtilgan Rahim Vohidov va Husniddin Eshonqulovning '' Oʻzbek mumtoz adabiyoti tarixi'' kitobida. Ammo, E. Fozilov '' Qisasi Rabgʻuziy'' kitobiga yozgan soʻz boshisida esa 710-yilning hut oyi melodiy 1310-yilga toʻgʻri keladi deb aytib oʻtgan.Shunday ekan , asar yozilish yili bilan bir qancha malumotlar bor hech qaysi ma'lumotni notoʻgʻri deyolmaymiz. Chunki ayrim manbalarda 1309-yil , ayrimlarida 1310 ,1311 va ba'zi manbalarda 1332-yillar keltirib oʻtilgan. Ushbu tugattim bu kitobni ,ey yoronlar , yer yuzi, Bir yil ichra kechdi oning yoy ,qishi, yozi, kuzi. Oy qoʻpordim , uzdim, soʻzni tuzdim tunla men,- Erta turdim, xoma urdim, emganib tunkunduzi . Yetti yuz oʻn yilgakim bitildi bu kitob , Tugʻmish erdi ul ugurda hut-saodat yulduzi(2. 216-217). Ba'zi adabiyotlarda asarning ''Qissasi Rabgʻuziy '' tarzda yozilgan shaklini ham koʻrishimiz mumkin lekin asar 72 qissadan iboratdir , bu tarzda yozish notoʻgʻri chunki bu yozuvda birlik tarzada kelgan . Shuning uchun ham uni '' Qisasi Rabgʻuziy '' tarzda yozish koʻplik ma'nosini beradi va toʻgʻri shakli hisoblanadi. Hamd, na't,muqaddima, lirik kechinmalar va xotima kabi tarkibiy qismlardan iborat.Rabgʻuziy ''Qisasi Rabgʻuziy '' ni yozish uchun asosiy manba qilib muqaddas kitob Qu'roni karim, Qur'oni karimda yoʻq paygʻambarlar haqidagi qissalarni yozishda esa Abu Is'hoq Nishopuriyning '' Qisasul-anbiyo'' asaridan va islomga oid boshqa adabiyotlardan foydalangan. Asarning bir necha qo‘lyozma nusxalari bizgacha yetib kelgan bo‘lib, hozirgi kunda uning eng mashhur nusxalari Istanbul, Toshkent va boshqa shaharlardagi kutubxonalarda saqlanadi. Ushbu nusxalar orasida eng qadimiy va to‘liqroq bo‘lgani Istanbuldagi To‘pqopi saroy kutubxonasida joylashgan. O‘zbekistondagi Adabiyot muzeyida ham ushbu asarning ayrim qo‘lyozma parchalarini uchratish mumkin. Asar o‘z davrining muhim diniy-axloqiy meroslaridan biri bo‘lib, unda Rabgʻuziy o‘z zamonasi odamlari uchun ibratli hikoyatlar orqali axloqiy pand-nasihatlarni yetkazishni maqsad qilgan. Qisasi Rabgʻuziyda joy olgan hikoyalar nafaqat diniy, balki ma’rifiy mazmunga ham ega bo‘lib, unda xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liq ko‘plab qiziqarli jihatlar uchraydi. Asardagi qissalardan biri – Ibrohim payg‘ambar va Namrud hikoyasi. Ushbu qissada zolim podshoh Namrud va uning Ibrohim payg‘ambarga bo‘lgan adovati tasvirlanadi. Hikoyada Ibrohim payg‘ambar o‘zining to‘g‘ri yo‘ldan yurishi va adolatparvarligi bilan ajralib turadi. Namrud esa, aksincha, zolimlik va kibr bilan tasvirlanib, oxir-oqibat xudoning jazosi bilan halok bo‘ladi. Oktabr, 2025-Yil 34 Ushbu qissa orqali Rabgʻuziy zulm va adolat kurashini ko‘rsatib, har bir inson to‘g‘ri yo‘ldan yurishi lozimligini uqtiradi. Qissadan kelib chiqadigan xulosa shuki, kuch va mansab vaqtinchalik bo‘lib, haqiqiy buyuklik – ezgulik va adolatdir. Asarning tili sodda va ravon bo‘lib, o‘sha davrdagi xalq tili va adabiy til o‘rtasidagi muvozanatni aks ettiradi. Bu jihat Qisasi Rabgʻuziyni nafaqat diniy, balki tilshunoslik nuqtayi nazaridan ham muhim manba sifatida qadrlashga asos yaratadi. Undagi badiiy tasvir vositalari, qahramonlarning dialoglari va voqealar rivoji aniq, lo‘nda va jonli ifodalangan. Adabiy jihatdan tahlil qilganda, Qisasi Rabgʻuziy hikoyaviy-diniy janrga mansub bo‘lib, unda epik tasvirlar bilan birga lirizm unsurlari ham uchraydi. Ayrim qissalarda qahramonlarning ichki kechinmalari tasvirlangan bo‘lib, bu esa asarning badiiy qiymatini oshiradi. Ushbu asar nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki butun turkiy xalqlarning diniy va badiiy merosiga katta ta’sir ko‘rsatgan. O‘rta asr adabiyotining rivojlanishida, ayniqsa, tasavvuf va axloqiy-ta’limiy yo‘nalishdagi asarlarning shakllanishida muhim o‘rin egallaydi. Shu bois Qisasi Rabgʻuziy bugungi kunda ham nafaqat tarixiy manba sifatida, balki adabiy yodgorlik sifatida ham qimmatlidir. Xulos. Nosiruddin Rabgʻuziyning ushbu nodir asari o‘zining ma’naviy-tarbiyaviy mazmuni, diniy va badiiy yondashuvi bilan alohida o‘ringa ega. Uning hikoyalaridan bugungi kunda ham yosh avlod uchun ibratli xulosalar chiqarish mumkin. Qisasi Rabgʻuziy faqatgina diniy asar emas, balki unda o‘sha davr ijtimoiy muammolari, axloqiy qadriyatlar va hayot haqiqatlari aks ettirilgan. Men talaba sifatida bu asardan juda katta taassurot oldim. Har bir qissani o‘qiganimda, o‘z hayotim bilan solishtirib ko‘rdim va axloqiy saboqlarni angladim. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar, iymon, sabr, haqiqatparastlik, to‘g‘rilik kabi insoniy fazilatlar bugungi kunda ham muhimligini anglayman. Ayniqsa, yosh avlodni tarbiyalashda bunday asarlar katta o‘rin tutadi. “Qisasi Rabgʻuziy” orqali biz nafaqat diniy bilimlar, balki badiiy-estetik tafakkur, tarixiy dunyoqarash, til boyligi, iboratli fikrlash kabi ko‘nikmalarni ham rivojlantiramiz. Har bir qissada berilgan ibratli fikrlar bugungi hayotimizda ham muhim ahamiyatga ega. Bu asarni chuqur o‘rganish orqali men o‘zligimni, xalqimning adabiy merosini chuqurroq anglay boshladim. Shu jihatdan qaraganda, Qisasi Rabgʻuziy biz – yangi avlod uchun ham bebaho xazina, ma’naviy yo‘lko‘rsatkich va adabiy namuna bo‘lib xizmat qiladi. Uni o‘rganish, tahlil qilish, boshqa tengdoshlarimga ham targ‘ib etish mening talabaga xos burchim deb bilaman. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI VA BOSHQA JANRLAR MUNOSABATI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44). 2. Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA IFODA ETILGAN MAROSIMLARDA ARXAIK EPOS XUSUSIYATLARI TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44). 3. Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44). Oktabr, 2025-Yil 35 4. Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-BAIIY XUSUSIYATLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44). 5. Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44). 6. SHARIPOVA, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O’ZBEK VARIANTLARI ORASIDAGI MAROSIMLARNING BADIIY TALQINI. Journal of Research and Innovation, 1(10), 45-52. 7. Baxshilloyevna, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA SUNNAT TO ‘YI MAROSIMINING BADIIY TALQINI. Научный Фокус, 1(2), 1091-1095. 8. Baxshilloyevna, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O ‘RGANISH BOSQICHLARI, METODLARI HAMDA KUYLASH ETOSI. Научный Фокус, 1(2), 1096-1100. 9. Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK MADANIY TA’LIM VA UNING TARIXIY ILDIZLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 35(35). 10. Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IFODALI NUTQNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK FUNKSIYALARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 32(32). 11. Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI TASVIRI VA TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 30(30). 12. Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI TASVIRI VA TALQINI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 30(30). 13. Sharipova, M. (2020). O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning ahamiyati. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1). 14. Sharipova, M. B., & Nozirova, M. J. Q. (2021). O’ZBEK XALQ DOSTONLARINI O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI. Scientific progress, 2(7), 1102-1108. 15. Sharipova, M. B., & Farmonova, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO ETILADIGAN URF-ODATLAR TASVIRI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA). Scientific progress, 2(7), 1125-1129. 16. Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA). Scientific progress, 2(7), 1120-1124. 17. Sharipova, M. B., & Mirzayeva, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING HAYOTBAXSH SARCHASHMASI. Scientific progress, 2(7), 1135-1138. 18. Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической культуры воспитанников дошкольных образовательных учреждений. Вестник магистратуры, (3-3 (102)), 113-114. 19. Sharipova, M. (2020). Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi (" Alpomish" dostoni misolida). ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1). 20. MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046 Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU. Maktabgacha ta’lim. Oktabr, 2025-Yil 36 21. Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY BARKAMOL ASAR. Scientific progress, 2(7), 1145-1148. 22. Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ». ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1). 23. Шарипова, М. Б., & Хусаинова, З. Х. ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ. ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп, 106108. 24. Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 46(46). 25. Sharipova, M. (2024). Historical-Vital Bases of Epos And Ritual Expression (In The Example of the Epic “Alpomish”). ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 46(46). 26. Sharipova, M. B., & G’afurova, A. A. (2024). METHODOLOGY OF STAGING IN THE DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH IN THE PRESCHOOL EDUCATION SYSTEM. THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN WORLD, 3(1), 21-29. 27. Sharipova, M. (2023). O ‘ZBEK FOLKLORSHUNOSLIGIDA ALPOMISHSHUNOSLIK TA’LIMOTI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).