scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

मानव विकास निर्देशांक- विशेष संदर्भ तुळजापूर तालुका

तिडके, अतिश एस.

Abstract

सारांश- मानव विकास निर्देशांक (HDI) हा आर्थिक विकासाच्या संकल्पनेपलीकडे जाऊन सामाजिक, शैक्षणिक आणि आरोग्यविषयक घटकांचा विचार करणारा एक महत्त्वपूर्ण सूचक आहे. या संशोधन लेखात तुळजापूर तालुक्यातील मानव विकासाची स्थिती तपासण्यात आली आहे. संशोधनासाठी साध्या यादृच्छिक नमुना पद्धतीने 24 कुटुंबांची निवड करून त्यांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. निष्कर्षानुसार, तुळजापूर तालुक्याचा मानव विकास निर्देशांक 0.424 आहे, जो राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी आहे. तालुक्यातील सरासरी आयुर्मान 70.23 वर्षे असून स्त्रिया पुरुषांपेक्षा जास्त जगतात. साक्षरतेचे प्रमाण 44.19% इतके कमी असून निरक्षरतेचे प्रमाण 55.81% आहे. प्रौढ साक्षरता दर 56.84% आणि विद्यार्थ्यांचे एकूण नोंदणी प्रमाण 43.16% आढळले. दरडोई वार्षिक उत्पन्न केवळ ₹9274 असून ते राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा खूपच कमी आहे. या परिस्थितीमुळे तुळजापूर तालुक्यात शिक्षण, आरोग्य व आर्थिक स्वावलंबन यामध्ये मागासलेपण दिसून येते. या समस्यांच्या निराकरणासाठी शैक्षणिक सुविधा वाढवणे, पायाभूत सुविधा उभारणे, कर्जसहाय्य उपलब्ध करून देणे आणि आरोग्यसेवा सुधारण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 197   󰰘-   󰫦    .  .  󰬇 󰭈󰬀 󰫦󰲌  , 󰫥  󰫵 󰱳, 󰫦. [email protected] Manuscript ID: JRD -2025(I)-170945 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(I)| Pp. 197-203 Sept. 2025 Submitted: 9 Aug. 2025 Revised: 20 Aug. 2025 Accepted: 20 Sept. 2025 Published: 30 Sept. 2025 -   󰰘 (HDI)  󰲗󰫦 󰫳 󰬉  , 󰫤  󰫰     󰰍󰫦  .     󰫮   󰬎 󰫼  .  󰬀 󰫳  󰱮 24   󰰉 󰫽  󰬅 󰫼 . 󰬍󰫦,  󰫮   󰰘 0.424 ,  󰲇 󰫤  . 󰫮  󰫦 70.23 󰰘  󰲌 󰰈󰫤 󰬎 . 󰫤 󰭈 44.19%    󰫤 󰭈 55.81% . 󰭈 󰫤  56.84%  󰱳󰫾󰰩  󰰣 󰭈 43.16% .  󰲗󰫦 󰫽󰱷  ₹ 9274   󰲇 󰫤   .  󰲐󰬎  󰫮 󰫤, 󰫰  󰲗󰫦 󰬎 󰬀  󰲑 .  󰬎󰫳  󰫤  ,   , 󰫦󰬇 󰬄 󰰉   󰫰 󰫼  󰫼  . 󰲒󰫺󰫦-  󰰘 (HDI), ,󰫦󰫤,󰭈 󰫤, 󰫽󰱷, ,󰲗󰫦  󰫤  󰫰, 󰭈󰬎:  󰬉 󰬍󰱘 󰲗󰫦    ,    󰫳  󰫦 󰫽󰱨  . ,  󰫦󰲑 󰲆 󰫳  󰫦 󰬉  󰫤 󰫼  .  󰭈 󰬆, 󰱇 󰲇  󰫦󰬴  1990 󰬀   󰰘  . 󰫦󰲌󰫥      󰫽󰫦      󰭑 󰰘, 󰫳 󰭈  󰬉 󰫼    󰫽 󰫤        ,  󰲗󰫦 󰰉 󰫳  󰬶 󰲆 󰫤 󰰗󰲑󰭅 . 󰲇 󰫳 2012 󰫳    , , , , , , 󰲓, , ,   󰫦 󰬉󰲎    󰰘   . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: 10.5281/zenodo.16885235 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: .  . ,󰬇 󰭈󰬀 󰫦󰲌  , 󰫥  󰫵 󰱳, 󰫦. How to cite this article: .  . ,(2025).   󰰘-  󰫦   , Journal of Research & Development, 197-203 Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 198 󰬎, , , , 󰰣󰲑, ,   󰫦 󰬉  󰬀    󰬉 . , 󰱡, , , 󰫦, 󰭅, ,   󰫦 󰬉 󰱍    󰬉  .  , 󰲓󰫦, , 󰬉, , , , ,   󰫽 󰱍   󰰘 󰬉 󰬉󰲎󰲒  .   󰲇 󰫵    󰬆  .  󰫯  󰬆 1947 󰰩   󰫳  󰫽 . 󰰀      . 󰫽  󰲐 󰫽  󰭈  󰫼   󰭈 󰫦 󰫦󰫤  .  󰬎󰭃 󰲇  󰬉   󰫳 󰫼  󰫦󰫤   . 󰲇 󰫵    2002 , 󰫦  󰰘󰬀  󰭈   .   󰰀 󰬉󰲎󰫳   󰰘  󰬉  󰲑 󰲒, 󰱍   󰰘 󰲆     󰭈  󰬉 .     󰬀    󰰘   󰫦󰲐 󰲓, 󰬎, ,     󰱽   󰰘 .    󰰘 (HDI) 󰬆 ?  --󰫳  ,   󰭈󰲑󰬴󰬆 󰫳 󰫼  󰫼 󰭈󰱡  .  󰫼 󰬎󰰉 󰫦   ,   󰱳 󰱿󰱇󰲒 󰲐 󰫼    󰬌 , 󰬆 , 󰫦 󰬍 󰫼, 󰫤 󰫼,   󰫼 , 󰰉   󰫼 󰫽 󰱷  .  󰱳 󰱿󰱇󰲒    󰬉  󰬍  󰫦󰲐  󰫦 .    󰰘  󰫼󰫳 󰱮   4 󰬋󰰗 2010 ,    -  󰭈  󰰉 󰫼  .    󰰘   󰫼󰫳 󰭈󰲑󰬴,  . . . .󰬀      󰭈󰫽 󰫳 󰬎󰭃  󰁞      󰲆 󰲇󰫳 '    󰰘' 󰫳  󰫦   󰫳    .  󰬋󰲐󰬉 󰭈  1) 󰬁 󰫳   󰫦 󰫤 󰫦   󰫦  󰬁󰫳  󰫦󰱨    󰱳 󰱿󰱇󰲒 󰫦  . 2) 󰫤 󰭈󰱺 󰫤 󰭈󰱺,   󰰣 󰭈 󰫤 󰰘 󰫼 󰭈 󰫤 , 󰭈, 󰬀  󰱍 󰬀     . i) 󰭈 󰫤  󰬁 󰫳 󰫥 󰬄, 󰫤 󰰘 󰫼   󰫤  (2/3  .) ii) 󰭃  󰰣 󰰌  󰬀  󰭈, 󰬀  󰱍 󰫤 󰭈 󰬉 󰰣 󰱳󰫾󰰩 󰭃  󰰌 (1/4   󰰉 )󰲆 . 3) 󰬎   (PPP in U.S. $): 󰲐  󰫼 󰭈 󰱿󰱇󰲒  󰫦 󰫽󰱷    .   󰭈 󰲀 󰫼  󰭈󰲑󰬴,  󰫳 󰰤󰱍  󰫦  󰬉 󰰏 󰰉   󰰘  .   󰫳 󰰤󰱍, 󰱽  󰬎 󰬉    󰰘  󰫽  󰰘  󰬉 󰫼  󰭃  .    󰭃 0  1 󰬆    . 󰲐  󰰘 = (󰬎 󰬉 - 󰲑 󰬉) / ( 󰬉 - 󰲑 󰬉)  󰭃󰱨   󰰘 󰭈󰫽 󰫳  󰰘   󰰉    .   󰰘 (HDI) = 3 √󰫦 󰰘 × 󰫤 󰰘 ×  󰰘     󰫦  󰫦,   󰬌    󰰘  󰬍󰫦 󰫼 󰱮   󰰉  󰫮   󰰘  󰫼     . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 199  󰱮 󰬀󰫳     󰫼 󰬀 󰫳  󰬁 󰲐 󰱯󰫦  󰱮 󰬎  . 󰬀   󰭈  󰬇   .  󰭈 󰬇 󰲌   . 󰬀 󰫯󰲒 󰭃    , 󰱆,  , 󰰌󰭃, 󰬎 . 󰬐 󰬅 󰱮   󰰉 󰬍󰫦 󰭈󰬎  .   󰭃  󰬉󰲎  08  󰫮󰲒    󰫮   󰰘 󰫳  󰫤  󰫼  .  󰫮 24  󰫳 󰫼  .  󰲑󰱯󰬍󰱘   󰫮    󰰘     󰫳  󰲑󰱯󰲆 . 1)  󰫮  󰫦 󰬅 . 2)  󰫮 󰫤 󰬎 󰬅  . 3)  󰫮  󰫽 󰱷 󰬅 .  󰫮     󰫳 󰫦   󰰉  󰱿󰱇󰲖󰫳   󰬅 󰫼  .  󰫳 󰱿󰫯󰰉 󰫤 󰬎, 󰲗󰫦 󰬎,  󰫽󰱷,  󰬎  󰫰 󰬎   󰫼  . ) 󰫦  󰫦     󰰍  .  󰫮  󰫦  󰬎   󰫽    󰬎   󰬆  .  󰫮 󰰈  󰫦 . 󰬴.  󰫦 1 󰰈 󰫦 68.67 2 󰲌 󰫦 71.79 3  󰰈 - 󰫦 70.23 󰲄   󰱇 󰫦 󰲒    󰰘󰫤 󰰈 󰫦 68.67 󰰘   󰫦 71.79 󰰘 .  󰰈 -    󰫦 70.23 󰰘  .  󰰉  󰲑  󰲒 󰰈 󰫦 󰫳    . )  󰫮 󰫤 󰬎  󰫮 24  󰰘󰫤 󰫼 . 24   󰫯 215 . 󰲒, 󰬁       , 󰫦󰲐 󰱿󰱇󰲒󰫳 󰫤 󰬎 󰲄   . 󰬀 󰰈   󰫤 , 󰭈 󰫤 , 󰱇  󰰣 󰭈, 󰱆  󰫳 󰫤 󰱿󰫽 󰫼  󰫽󰰎  .  󰭈   . 1.  󰫮 󰫤  󰭈 "󰫤 󰬆  󰱿󰱇󰲒  󰫽      󰰁 . 󰫽 󰫤     󰱿󰱇󰲒 󰱇    󰰁    󰫤   .  󰱿󰫯  󰫮  󰫤   󰫤 󰱿󰱇󰲖 󰱆 󰫦  . 󰭈󰫽󰫤  󰰘󰫤  󰫮 24 󰬀  215 󰱿󰱇󰲒 . 0-6 󰰘    󰫦 󰱿󰱇󰲖󰫳  󰫤 󰭈     󰫮󰫽   . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 200  󰫮 󰫤  󰭈 . 󰬴.   󰫯 󰱆 (%) 1 󰫤 95 44.19 2 󰫤 120 55.81  215 100 󰲄   󰫮󰫽󰰉  󰲑  󰲒  󰫮 215 󰱿󰱇󰲖󰲒 95 (44.19%) 󰫤   120 󰱿󰱇󰲒 󰫤 󰬉 󰲑 .  󰫦  󰫮 󰫤 󰭈       . 2) 󰭈 󰫤 󰭈   󰫤   󰬎 󰭈   󰫤  󰰘 (󰭈 )󰰘  25 󰰘  󰫽 󰰁  󰫳  󰫽󰫳 󰬍 󰬉 󰫤󰫳 󰰩󰫳  󰫯  ,  󰫤 󰭈󰱺󰫳 󰫳  󰭈󰫽 󰫳 󰫤󰫳 󰱮  󰫳   󰰩󰬀 󰰉󰲐     󰫤  󰫤  󰰘 󰬆  󰭈 󰫳  󰰌 󰫦 󰬉 󰰩  󰲕 󰱳 󰲑 󰰘  󰫤     .  󰭈, 󰬀, 󰬀,    󰫤 󰬉  -󰲆 󰰣 󰰌      -󰲆 󰰣  󰭈  󰫳 󰬍       󰰉   .  󰫤 󰫤 󰰘 18 󰰩󰰩 󰫦󰲑 . 󰭈 󰫤 󰭈  󰫤   󰬎 󰭈 . 󰬴.   󰫯 󰱆 (%) 1 󰭈 󰫤  / 󰫤  󰰘 (25 󰰘) 54 56.84 2 󰭃  󰰣 󰰌 / 󰫤 󰫤 󰰘 ( 5 󰰘 ) 41 43.16  95 100 󰲄   󰫮󰫽  󰲑   󰲒  95 󰫤 󰲒 56.84  󰱆 󰭈 󰫤  (MYS )   󰭃  󰰣 󰰌 (  ) 43.16  󰱆 .  )  󰫮   󰫽󰱷  󰫯  󰫽󰱷   󰫽󰱷  .  󰫮    󰫽󰱷   󰫮󰫽   .  󰫮   󰫽󰱷 . z  󰫽󰱷  󰫯  󰫽󰱷 1 2031000 219 9274 󰲄   󰱇 󰫦 󰲒 󰭈󰫽󰫤  󰰘󰫤  󰫮    󰫽󰱷   󰰈 .2031000  219  󰫯 󰰘󰫤  .  󰫽󰱷   󰫯  󰬉  󰫮   󰫽󰱷   󰰈 .9274.  󰫮   󰰘  󰫮 󰬎󰭃  󰰘 󰬁 󰫳  󰫽  󰫦, 󰭈 󰫤 ,  󰭈, 󰬀   󰬎 󰱳 󰫾󰰩  󰰣 󰭈   󰫽󰱷 󰱨 󰭈󰱺 .    󰰘󰫳 󰫦   󰫮   󰰘  .  󰫮      . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 201  󰫮 󰬁󰫳   󰫤  󰫦) 󰬁󰫳    󰫦 󰫽󰫳 󰫦   󰬍 󰬉 .  󰫦   󰫰󰫦 󰫦  󰫼  󰬁󰫳  󰫦   .  󰫮  󰫦 70.23 󰰘 .  )  󰫮 󰫤   󰫮 󰫤   󰭈 󰫤   󰭈, 󰬀   󰱍 󰫤  󰰣󰫳 󰭈  . 1) 󰭈 󰫤 ( 󰫤   󰰘 25 󰰘):  󰫮 󰫤  󰭈 󰫤󰫳 󰭈 󰲆 .  󰫮 󰭈 󰫤 󰭈 56.84%  2) 󰭃  󰰣 󰰌  󰬀 󰭈  󰬀 󰫤  󰱍 󰫤 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰰣 󰰌  .  󰫮 󰱳󰫾󰰩  󰰣 󰰌 43.16% .    󰫤 󰲑 .  ) 󰫮  󰫽󰱷 { 󰬎  ( 󰲐 󰬀) }:   󰫮  󰫼, 󰭈 󰱿󰱇󰲒 󰫽    (󰲐󰲒 󰬀 ) 󰭈󰫽󰫤 󰫤󰰉  󰲑  󰲒  󰫮  󰰏 󰭈 󰰈   󰫽󰱷 Rs.9,274 .   󰫮   󰰘 󰫼     󰲑  󰬉   .  󰰘 󰫼  󰲀    󰲑 󰬉 . 󰬴. 󰲐 󰫤   󰬉 󰫤  󰲑 󰬉 1 󰫦 83.4 20.0 2  󰫤  󰰘 13.1 00 3  󰫤 󰫤 󰰘 18.00 00 4 󰫤 󰰘 0.978 00 5  󰫽󰱷 ( $) 1,07,721 100 Source: UNDP Human development report2011 PPP = (Purchasing power parity)  󰫳   󰫮   󰰘 󰭈󰫽  󰰘   .  󰫮   󰰘 = 3√󰫦 󰰘 × 󰫤 󰰘 ×  󰰘    󰰉  󰫮   󰰘   󰫼  . ()  󰫮 󰫦 󰰘 (LES) = 󰫦 󰰘 = 󰬎 󰬉−󰲑 󰬉  󰬉−󰲑 󰬉 = 70.23−20 83.4−20 = 50.23 63.4  󰫮 󰫦 󰰘 = 0.792 ((  󰫮 󰫤 󰰘 = 1)  󰫤   󰰘 󰰘 )MYSI) = = 56.84 – 00 13.1 − 00 = 56.84 13.1 = 4.339  󰫮  󰫤   󰰘 󰰘 )MYSI) = 𝑴𝒀𝑺𝑰 𝟏𝟓 = 4.339 15 = 0. 289 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 202 2)  󰫤 󰫤 󰰘  󰰘(EYSI) = = 43.16 − 00 18.0 − 00 = 43.16 18.0 = 2.398  󰫮  󰫤 󰫤 󰰘 󰰘(EYSI) = 𝑬𝒀𝑺𝑰 𝟏𝟖 = 𝟐.𝟑𝟗𝟖 𝟏𝟖 = 0.133 󰫤 󰰘 (EI) = 𝑴𝒀𝑺𝑰×𝑬𝒀𝑺𝑰 𝑴𝒂𝒙𝒊𝒎𝒖𝒎 𝑽𝒂𝒍𝒖𝒆−𝑴𝒊𝒏𝒊𝒎𝒖𝒎 𝑽𝒂𝒍𝒖𝒆 = 0.289 × 0.133 0.978−00 = 𝟎.𝟎𝟑𝟖 𝟎.𝟗𝟕𝟖  󰫮 󰫤 󰰘 = 0.0389 )  󰫽󰱷 󰰘 = 𝒍𝒏 (𝐩𝐩𝐩 𝐦𝐞𝐚𝐬𝐮𝐫𝐞 𝐨𝐟 𝐆𝐃𝐏 𝐩𝐞𝐫 𝐜𝐚𝐩𝐢𝐭𝐚) − 𝒍𝒏 𝟏𝟎𝟎) 𝒍𝒐𝒈 (𝐦𝐚𝐱𝐢𝐦𝐮𝐦 𝐯𝐚𝐥𝐮𝐞) − 𝒍𝒐𝒈 (𝐦𝐢𝐧𝐢𝐦𝐮𝐦 𝐯𝐚𝐥𝐮𝐞) = 𝑙𝑛 (9274) − 𝑙𝑛 (100) 𝑙𝑜𝑔 (94566)− 𝑙𝑜𝑔 (100) = 3.967− 02 4.976− 02 = 1.967 2.976  󰫮  󰫽󰱷  󰰘 = 0.662  󰫮   󰰘 = 3√󰫦 󰰘 × 󰫤 󰰘 ×  󰰘 = √0.792 × 0.039 × 0.662 𝟑 = √0.020 3  󰫮   󰰘 = 0.424  󰫮    󰰘  󰭃󰰉 0.424 .  󰫮    󰰘 󰫳    󰰘󰫤       . . . .  2018  0.696 . 󰬍󰫦: 1)  󰫮  24  󰲒 54.17 󰱆   󰲗󰫦 󰫽󰱷 󰰈. 10000-50000   4.17 󰱆  󰲗󰫦 󰫽󰱷  󰫤  󰬎 󰬉  . 2)   󰫽󰱷 94,566 󰰈 .  󰫮  󰫽󰱷 9,274 󰰈 . 󰰉  󰲑  󰲒   󰫮  󰫽󰱷  󰫳   󰫽󰱷󰫤  . 3)  󰫮 44.19 󰱆 󰫤  55.81  󰱆 󰫤   .  󰫳  󰫤  󰰩 . 4)  󰫮 󰭈 󰫤 󰭈  56.84 󰱆   󰰣 󰭈  43.16 󰱆 . 5)   󰫮 󰫦 68.67 󰰈   71.79  .  󰫮 󰰈      󰫦 70.23 󰰘 . 6)    󰫮 54.17 󰱆    󰫮   󰬉 󰲑 .  󰫦   󰫮 󰫤  󰱿    󰱿 .  1) 󰫮 󰰀  󰲐󰱪  .   󰰗󰫦 󰫦  󰫼 󰭃   󰭃    󰬶      󰬌 . 2) , 󰲇 , 󰱿        󰫦 󰫼  . 󰭈󰫽  󰬉 󰫤󰭃  󰲆 󰭈 󰰌 󰫼 . , 󰫳 󰬀     󰱿 󰫦 󰫦 󰲑 . 3)  󰫮  󰫤 󰭈      .   󰭈    .  . . . . 󰬉 󰱳󰫾󰰩  󰫤   󰰗󰭅 󰫳   󰬉 󰬎 󰫰  . 4) 󰫳 󰫤   󰬎 󰫼󰫳 󰱯 󰫵 󰫳 󰬀 󰬎󰭃    󰬌 .  󰲐  󰫤,    󰱿󰬎  . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 203 5) 󰲇 󰬎, 󰲇  󰱳  󰱨  󰲐  󰭃 󰭈󰫤 󰰗󰭅   .  󰫮 󰱳󰫾󰰩        󰬁  󰫤 󰭃󰫳  󰬀 󰬎 󰬎 󰭃 󰭈󰫤 󰰗󰭅 󰫼 .  󰰉 󰭈󰫽  󰫽 󰱺   󰫼    󰱳   󰱳 󰬎 󰰉 󰬎󰫳  󰫦 󰫼  . 6)  󰫮 󰫰 󰱿󰬎     󰱿󰬎, 󰬎󰫳, , 󰲐󰲐 , , 󰲒 ,  󰫽󰰎    󰱳 . . 7) 󰰀  󰫳   󰲐 .  󰬁   󰫦 󰬎󰫳 󰬀       󰲆 󰱷  . 󰫦 1. UNDP (1997), Human Development Report, Oxford University Press, New Delhi. P. No. 15. 2. Human development Report, Maharashtra, 2002, Planning Section, Maharashtra govt., Mumbai. p.1 3. www.undp.org.in (11 Jan. 2009) 4. Streeten Paul (1996), “The foreword to Mahbub-Ul-Haq’s book, Reflections on human development”, Oxford University Pess, New Delhi. P.No. IX-X. 5. 󰰈,  .( . 2003) "󰲇  󰱽󰬎   󰬉 󰲗󰫦  󰬀󰬎  , 󰲇    󰰘    . 6.   .( . 1996) " 󰫽  󰱮", 󰲇 󰬶 󰲗 󰫦 , . 󰲈 󰬴. 106.