scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

वस्तू व सेवा कर आणि भारतीय अर्थव्यवस्था

मिसाळ, परमेश्वर शेषराव

Abstract

गोषवारा भारतीय कर संरचनेतील सुधारणेचा क्रांतिकारी टप्पा म्हणून वस्तू व सेवा कराचा (GST) उल्लेख केला जातो. भारतात वस्तू व सेवा कर अलीकडील काळात लागू करण्यात आला असला तरी जगासाठी तो नवीन कर नाही. जागतिक पातळीवर सर्वप्रथम फ्रान्स या देशात सन १९५४ मध्ये वस्तू व सेवा कर लागू करण्यात आला असून आजमितीस जवळपास १६० देशांनी या कर प्रणालीचा स्वीकार केलेला दिसतो. भारतीय कर प्रणालीतील गुंतागुंत, कर चुकवेगिरी आणि करचोरी कमी करणे तसेच पारदर्शकतेसह कर महसुलात वाढ घडवून आणणे या माफक अपेक्षांच्या आधारावर एक देश एक कर या संकल्पनेवर आधारित वस्तू व सेवा कराची अंमलबजावणी करण्यात आली आहे. देशात या कराची अंमलबजावणी होऊन जवळपास आठ वर्षाचा काळ लोटला असून अलीकडेच 3 सप्टेंबर २०२५ रोजी झालेल्या जीएसटी परिषदेच्या (GST Council) ५६ व्या बैठकीतील निर्णयानुसार वस्तू व सेवा करात अधिक सुलभता निर्माण करण्यात आली आहे. या पार्श्वभूमीवर वस्तू व सेवा कराचा भारतीय अर्थव्यवस्थेवरील परिणामाचा आढावा सदरील संशोधन लेखात घेतला आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 204 󰬎      󰫦󰱿󰬎 . 󰲂    󰭈󰬀, 󰫦󰲌  󰲂 , 󰫥  󰫵 󰱳, , .  Manuscript ID: JRD -2025(I)-170945 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(I)| Pp. 204-206 Sept. 2025 Submitted: 9 Aug. 2025 Revised: 20 Aug. 2025 Accepted: 20 Sept. 2025 Published: 30 Sept. 2025      󰬴 󰬂 󰬆 󰬎    (GST) 󰬉  .  󰬎       󰫼        .   󰫦󰭈 󰭉󰬁     󰬀 󰬎     󰫼         󰭈 󰬎  󰲑.   󰭈 ,        󰫦        󰫤󰫳       󰬉 󰲐 󰬎     󰫼  .        󰫦     3 󰬂󰰗   󰬉  󰲐󰫳 (GST Council)  󰱿 󰲒 󰫦 󰬎      󰫦 󰫼  .  󰲂󰫦 󰬎     󰫦󰱿󰬎 󰲐      . 󰭈󰬎  󰭈  󰫵󰫽󰰩 󰲀    󰲂 󰲌 󰬆  󰬎  󰬋  . 󰬎󰮇         󰬋, 󰫽󰫳 󰲆  󰭈  󰬋,       ,  ,   󰫦  󰲗󰫦      󰫽 󰬎 󰰉     󰬉 .  󰫽  󰫼    (Service Tax)  󰬉󰲗󰫦  (VAT)     󰭈 .    󰫼  󰬎    (GST) 󰬆     󰬴 󰬂  .  󰬎                󰭈 󰬎 󰰏  .   󰫦󰭈  󰬀 󰭉󰬁   󰬎              󰭈 󰬎󰫽 . 󰬎    󰬉 󰫦󰭈   󰬀 󰫽 󰭈   󰫳 󰫦  .   󰬎      󰫼   󰬎   󰭃 󰲒   󰫦   . 󰱇   󰫳  󰫦󰭃 .   󰭈   󰬎   󰫳     󰭃 󰰗󰭅  󰫵  󰫳  󰫦 󰬉    󰫦   . 󰭈 󰰗󰭅  󰫳 󰫽   󰫳  󰭃  󰫦  . 󰬎       󰬀   󰫵 󰲐 󰰉 󰫽 󰲇  󰭈 󰰏 󰫳 󰬁 󰫽  󰰈 󰰉      󰬉 󰲐      󰬎     󰫼  .  󰬂󰰗  󰬀 󰫦󰭃 󰫦  󰫳 󰬀󰫤 󰬎    󰲐 (GST Council)     . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: 10.5281/zenodo.16885235 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . 󰲂  , 󰭈󰬀, 󰫦󰲌  󰲂 , 󰫥  󰫵 󰱳, , .  How to cite this article: . 󰲂  ,(2025). 󰬎      󰫦󰱿󰬎, ournal of Research & Development, 204-206 Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 205  󰲒 󰫦 󰬎   󰫳 󰰏󰫳  󰬎    󰰉   󰱆   󰱆   󰬎   󰬎 󰫼  . 󰰏 󰬎󰫽   󰱆   󰱆     󰱯 󰫼   󰬎   󰬀   󰫦 󰫼  . 󰲐 󰬎    .    󰬂󰰗    󰫼  󰫼  .   󰱯: . 󰬎    󰭈  . . 󰬎     󰫦󰱿󰬎 󰲐 󰬅 .  󰬀 : 󰭈󰬎   󰫦󰫽  󰲄󰫽  󰬀  󰫼   󰫾   󰬇 󰲌  󰫼  . 󰬇 󰲌󰬀  󰫦 󰬶, , 󰲒 , 󰫦󰭃 ,  󰬎   . 󰬎    : 󰬎     󰭈󰫽󰫤    󰬎  󰫳 󰫽, 󰬴󰲒   󰫽 󰱮  .  󰰏 󰭈 󰬉 󰰗󰭅  󰫵 󰫳 󰬴󰲒 , 󰬉󰲗󰫦 , 󰫽 󰬉,  ,      󰭈󰫽󰫤 󰫳  󰬎          . 󰬎     󰱿, 󰱿󰬎 󰲐, 󰰀󰬎  󰫦    󰬎  󰫳 󰭈󰫽 󰬉󰫦  󰬴󰲒󰫳 󰭈󰫽 󰬂󰬂  .  󰬎    󰰗󰭅 󰬎    (CGST), 󰫵 󰬎    (SGST)  󰫽 󰬎    (IGST)   󰫽  .  󰫵󰫳 󰫳  󰬎  󰫳 󰬴󰲒 󰰗󰭅  󰬉 󰬬  󰰗󰭅 󰬎     󰫵  󰬉 󰬬  󰫵 󰬎    󰬆.   󰫵 󰬎  󰫳 󰬴󰲒 󰰗󰭅   󰬉 󰬬  󰫽 󰬎    󰬆.  󰬎       󰭈       󰱆,  󰱆,  󰱆   󰱆   󰬎󰬀   󰭃   󰬂󰰗   󰬎    󰲐󰫳 󰫦  󰱆   󰱆   󰬎 󰲈     󰱆   󰱆    󰬎󰫽  .  , , , 󰫳 󰬎   󰱆  󰫼 󰭈󰬎 . 󰫦  󰬾, , 󰬀  󰬎       󰫽 󰫵 󰫽 󰫵 󰫵  󰫦    . 󰬎    󰲐:  󰬎     󰰈 󰬉   󰫦   . 󰬎    󰫼󰰏  󰫽 󰫦󰱿󰬎 󰬶, 󰬴,     󰲐   󰬎    󰲐  . 󰬎   󰫳 󰰏   󰬎 󰰗󰭅  󰫵        󰫽 󰫦 󰬬   󰲐 (Cascading Effect)  󰫽   .        󰱿󰬎   󰰣 󰲐󰬎  󰫽    󰫼 󰭈 󰬎  󰭃 󰬎    󰭈 󰫦  󰰣, -,   ,  󰲐󰫦  󰱿 󰫦     󰱿, 󰬁󰬋󰲓    󰭈     󰱆   .     󰫦         .  󰰣 󰫽 󰫯     .  󰫤 󰬎  .  󰰏  󰫤󰫳  󰬬  󰲐 󰱿  󰬎   󰫳 󰫤 󰬉      󰭈󰫽     󰭈 󰫦󰲐   󰫼   . 󰬶 󰲐 :   󰲐󰫳 󰫦  󰱆   󰱆  󰬉 󰰀 󰬎   󰬎󰬎    󰱷󰬁, , , , , ,  󰫽,  󰭈 , 󰱇    󰫰   󰬎     󰫼   󰫽 󰬶  󰬎  󰲕 󰬄 . 󰫦󰬁 󰫳 󰲑  ,  , 󰭊, 󰬎, 󰲓 󰬴󰲒 󰫯 󰬎 󰬀  󰱆    󰲐󰫳  󰫦  󰬎    󰱆  󰫳 󰬎󰬀  .  󰰏   󰬎   󰱆     󰫦  󰱆           󰱆     .  󰫦, 󰬋, , 󰭈󰫮,  󰫼 󰭃 󰫯 󰫮󰬾 󰬎  󰫮󰫮   󰱆   󰬾         󰱆   󰬾󰫮,  󰭃, 󰲐 󰲓    󰱆   󰱆     󰫽 󰬶  󰬎   󰲕 󰬄  󰫦  . 󰬴󰫽 󰲐 : 󰬎    󰭈 󰫦 󰭈󰫽 󰬴󰫽 󰱿  󰰣  󰬌 󰬉 󰬴󰫽  , 󰬎 󰬎 󰰗 ,  󰲐󰫦    󰲆 󰱿  󰫽 󰱿 󰫦 󰫦   󰬴󰫽 󰱿 󰫰 󰱿󰬎    . 󰰣 󰬴󰫽 󰫽  󰬉    󰫮 󰬴  󰬴󰲒   󰫽 󰬴󰫽      󰫦     󰱆  󰫼   . 󰭃 󰬬  󰬴󰫽  󰱿 󰫦󰫦 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 206 , 󰬃, , , 󰬎 󰬾󰲓  󰫦     󰰏   󰬋.   󰲐󰫳 󰫦   󰬎 󰫯  󰬉 󰬴󰫽 󰱿 󰱿󰬎      .  󰬎   󰫳   󰫦󰱿󰬎     󰫦   󰰏   󰲐 󰲈  . 󰫵󰫳      󰬉  󰫦  󰫦   .   󰭈   󰲐 󰱿   󰭃󰫥 󰲐         󰭈   . 󰬴󰫽  󰫮 󰬴  󰬄 󰰉 󰲑󰬉   󰫼   .  󰲐󰫳  󰬂󰰗   󰫦 󰬎   󰬀   󰫦  .  󰫦 󰬎  󰱆   󰱆  󰬉 󰰀 󰬎  󰬂󰰗   󰬶   󰲕 󰬄  󰫽 󰬶󰫳 󰫦   󰬎  󰰏󰫤   󰫦󰱿󰬎     󰱿󰱇   . 󰫦  : 1. . 󰭈󰫥 , 󰬎    󰬎󰰉, ,   󰲐 :  , 󰲐󰬋󰬏  󰲐󰫦 󰫦, 󰬋󰬉 , 󰬌 , 󰰗 . 2. .  ,  󰫦󰱿󰬎  󰫽  󰫽 󰲐,   󰬉󰬂 󰲐󰫦 󰫦, 󰬋󰬉 V, 󰬌 III, 󰫦 . 3. . . .   󰭈. . . 󰰘, 󰬎      󰫦󰱿󰬎  󰲆󰫤, 󰲐󰫦   󰬉󰬂 -󰲐󰫦 󰫦, 󰬎 󰬌  (B),  . 4. . 󰫥󰲂  ,  󰫦󰱿󰬎  󰲐 󰬀, 󰲐󰫦   󰬉󰬂 -󰲐󰫦 󰫦, 󰬎 󰬌 ,  . 5. 󰭈. 󰱮 ,    󰫦󰱿󰬎, 󰱳󰫦,  󰲐󰬋󰬏  󰫦 󰫦, 󰬎 󰬌,  . 6. Mr. Priyabrata Dehuri and Gpoal Bhua, A Comparative Analysis of GST Structure and its Implementation: Boost for Indian Economy, Mukt Shabd Journal, Volume XIII, Issue II, February 2024. 7. Surendra Kumar Saha, A Comprehensive Analysis of GST and its Impact on Indian Economy, International Journal of Research Publication and Reviews, Vol 5, No 1, January 2024. 8. Dr. H Kavitha, A Study on Impact of GST on Indian Economy, Our Heritage, Vol 68, Issue 45, JulyFebruary 2020. 9. Manjunath Narasagondar, GST As Tool for Economic Growth in India: A Study, ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts, July 2024. 10. Rakesh Kumar and Dr. Rupa Khanna Malhotra, Analysis of GST Impact on Indian Economy After Five Years of its Implementation, Rabindra Bharati Journal of Philosophy, Vol XXIII, No. 13, November 2022.