Sun'iy yo'ldosh aloqa kanallarini modellashtirish va simulyatsiya qilish asosida samaradorlikni oshirish usullari

182 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallarini modellashtirish va simulyatsiya qilish asosida samaradorlikni oshirish usullari Xudoyberdiyev Rahmatillo Fozilliddinovich, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi kafedrasi e-mail: [email protected] Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallari xususiyatlarini modellashtirish va tahlil qilish usullari yoritiladi. GEO va LEO ssenariylari uchun AWGN, Rayleigh, Rician va gibrid modellar asosida MATLAB/Simulink, NS-3 hamda STK vositalarida simulyatsiyalar o‘tkazildi. GEO–Toshkent kanalida o‘rtacha SNR 19.7 dB, yomg‘ir zonasida esa 11.3 dB gacha pasayishi kuzatildi. QPSK va 16-QAM modulyatsiyalari bo‘yicha BER qiymatlari mos ravishda 2.3×10⁻³ (10 dB) va 4.1×10⁻³ (15 dB) ni tashkil etdi. LEO (1,200 km) ssenariysida maksimal Doppler siljishi ±190 kHz gacha yetdi. Yomg‘ir intensivligi 25 mm/soatda availability 87 %, 50 mm/soatda esa 74 % gacha kamaydi. Natijalar kanal sharoitlarini hisobga olgan holda adaptiv modulyatsiya va kodlashni qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi Kalit so‘zlar: sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlari, kanal modellashtirish, fading, MATLAB, NS-3, AWGN, Rician, SNR KIRISH. Zamonaviy telekommunikatsiya tizimlarida sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallari keng ko‘lamli xizmatlarni taqdim etishda muhim rol o‘ynaydi. Bunday kanallarning ishlash sifatini aniqlash va ularni samarali loyihalash uchun turli xil modellashtirish usullari va simulyatsiya texnologiyalari qo‘llaniladi. Modellashtirish jarayoni aloqa tizimida yuzaga keladigan fizik jarayonlarni matematik yoki kompyuter modellari yordamida ifodalashga asoslanadi. Simulyatsiya esa ushbu modellarning turli sharoitlarda ishlashini tajribaviy tekshirish imkonini beradi[1]. Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallari modellarini yaratishda signallarning tarqalish xususiyatlari, shovqin va xalaqitlar, atmosfera ta’sirlari, chastota diapazonlari va modulyatsiya usullari kabi omillar hisobga olinadi. Simulyatsiya texnologiyalari esa ushbu modellar asosida turli ssenariylarni qayta ishlab, kanallarning barqarorligi, o‘tkazuvchanlik qobiliyati va uzatish sifatini oldindan baholash imkonini beradi. Bu yondashuv aloqa tizimlarini sinovdan o‘tkazishda vaqt va mablag‘ni tejash bilan birga, ularning ishonchliligini ham oshiradi[2]. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR. Mazkur tadqiqotda sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallarining fizik va statistik modellarini ishlab chiqish va ularni turli dasturiy vositalar yordamida baholash uchun nazariy manbalar, xalqaro tavsiyalar va amaliy simulyatsiya muhitlaridan foydalanildi. Birinchidan, manbalar va normativ hujjatlar asos qilib olindi. Jumladan, ITU-R tavsiyalari (P.61813, P.838-3, P.840) kanal yo‘qotishlarini baholashda qo‘llanildi. Klassik darsliklar (Sklar, Rappaport) orqali nazariy asoslar o‘rganildi, shuningdek IEEE Xplore va NASA materiallari asosida zamonaviy ilmiy maqolalar tahlil qilindi. Ikkinchidan, fizik muhit modellashtirish usullari tadqiq etildi. Erkin fazodagi yo‘qotish (FSPL) Friis tenglamasi orqali hisoblandi, atmosfera va yomg‘ir yutilishi ITU-R modellari asosida baholandi. Doppler siljishi, dispersiya va polarizatsiya yo‘qotishlari nazariy formulalar yordamida hisobga olindi. Uchinchidan, statistik modellar qo‘llanildi. AWGN (Additive White Gaussian Noise) modeli oq Gauss shovqini ta’sirini baholash uchun, Rayleigh fading modeli ko‘p yo‘lli tarqalish sharoitida signallarni modellashtirish uchun, Rician fading modeli esa asosiy (LOS) yo‘l mavjud bo‘lgan sharoitlarda ishlatildi. Gibrid modellar yordamida 183 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ AWGN va fading modellarini kombinatsiyalash orqali yanada real sharoitga yaqin natijalar olindi. To‘rtinchidan, dasturiy vositalar va simulyatsiya muhiti tanlandi. MATLAB/Simulink AWGN, Rayleigh, Rician va gibrid modellarda BER– SNR tahlilini amalga oshirishda qo‘llanildi. NS-3 paket darajasida TCP/IP trafik oqimlarini simulyatsiya qilish uchun, OMNeT++ esa modul asosida yo‘ldosh tarmoqlari va marshrutlash jarayonlarini modellashtirishda ishlatildi. Python kutubxonalari (NumPy, SciPy, CommPy, PySDR) qo‘shimcha signal ishlov berish va tahlil qilishda qo‘llanildi. STK (Systems Tool Kit) dasturi orbitada yo‘ldosh trayektoriyasi, qamrov zonalari, SNR va latency tahlili uchun ishlatildi. Beshinchidan, tajriba o‘tkazish uslubi ishlab chiqildi. Har bir model bo‘yicha turli SNR (0 dB, 5 dB, 10 dB, 15 dB) qiymatlarida BER aniqlanib, grafiklar qurildi. MATLAB’da awgn(), comm.RayleighChannel, comm.RicianChannel funksiyalari qo‘llanildi. STK orqali Toshkent shahridagi er stansiyasi va GEO yo‘ldosh o‘rtasidagi aloqa simulyatsiya qilindi. Olingan natijalar jadval, grafik va hisobot shakllarida hujjatlashtirildi. Shunday qilib, mazkur bo‘limda qo‘llangan materiallar va usullar sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallarining modellashtirish jarayonida nazariy va amaliy yondashuvlarni uyg‘unlashtirish imkonini berdi. NATIJALAR. Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallari orqali uzatiladigan elektromagnit signallar bir qancha fizik muhitlardan o‘tadi va bu ularning sifatiga bevosita ta’sir qiladi. Kanaldagi har bir komponent signalni zaiflashtirishi, buzishi yoki kechiktirishi mumkin. Quyida ushbu xususiyatlar batafsil bayon etiladi: - erkin fazoda yo‘qotish (FSPL): Bu yo‘qotish sun’iy yo‘ldosh bilan er stansiyasi orasidagi masofa va signal chastotasiga bog‘liq. Bu quyidagi tenglama orqali ifodalanadi:L=20log10(d)+20log10(f)+92.45 bu yerda L – yo‘qotish (dB), d – masofa (km), f – chastota (MHz). Masofa ortgani sayin va yuqori chastotalarda signal zaiflashadi. - atmosfera yutilishi: Signal kislorod, azot va suv bug‘lari bilan to‘qnashganida so‘riladi. Ayniqsa yuqori chastotalarda (masalan, Ka-band) bu ta’sir sezilarli bo‘ladi. - yomg‘ir orqali yutilish: Yomg‘ir zarralari signalni yutadi va sochadi[3]. Bu ayniqsa tropik zonalarda va yuqori chastota diapazonlarida (Ku va Ka) sezilarli. ITU-R P.838-3 tavsiyasi orqali yomg‘ir ta’sirini modellashtirish mumkin. - bulut va qor ta’siri: Bulutlar va qor ham signalni yutilishiga olib keladi[4]. Bu xususiyatlar ITU-R P.840 modeli bilan baholanadi. - doppler siljishi: Past Yer orbitasidagi (LEO) yo‘ldoshlar harakatlanayotganligi sababli signal chastotasi qabul qiluvchida o‘zgaradi[2]. Bu holat chastotaga bog‘liq sinxronizatsiya muammolarini keltirib chiqaradi va mobil foydalanuvchilar uchun sezilarli bo‘lishi mumkin. - faza burilishi: Signal o‘tgan muhitlarda turli kechikishlarga uchraydi, bu esa signalning fazaviy komponentini buzadi. Fazaning o‘zgarishi sinxronizatsiyani buzishi yoki qabul qilingan signalni noto‘g‘ri dekodlashga olib kelishi mumkin. - dispersiya: Signalning turli spektr komponentlari bir-biridan farqli tezlikda yetib boradi, bu esa impulsning cho‘zilishiga olib keladi. Bu ayniqsa keng polosali signal uzatishda muhim. - polarizatsiya yo‘qotishlari: Qabul qiluvchi antenna signalning noto‘g‘ri polarizatsiyasiga mos bo‘lmaganda yo‘qotishlar yuzaga keladi. Masofa va chastotaga qarab FSPL yo‘qotishlarining tahlili 1jadvalda keltirib o‘tilgan. 1-jadval. Masofa va chastotaga qarab FSPL yo‘qotishlari Chastota diapazoni Masofa (km) FSPL (dB) Qo‘llanish sohasi C-band (6 GHz) 36 000 196 dB TV translatsiyasi Ku-band (14 GHz) 36 000 206 dB Internet, VSAT Ka-band (30 GHz) 36 000 214 dB Keng polosali xizmatlar Ka-band (30 GHz) 1 200 (LEO) 163 dB Starlink, OneWeb 184 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ Ushbu fizik ta’sirlarni to‘g‘ri hisobga olish va modellashtirish orqali aloqa tizimining ishonchliligi, uzatish sifati va turg‘unligi ta’minlanadi. Kanal xususiyatlarini ifodalovchi modellar quyidagilarga bo‘linadi: Deterministik yondashuvlar: Bu yondashuvlar real muhitdagi parametrlarni aniq o‘lchashga asoslanadi. Masalan, erkin fazodagi yo‘qotish (FSPL) Friis tenglamasi orqali hisoblanadi[5]. Bundan tashqari, ITU-R tomonidan taklif etilgan modellar (P.618, P.838, P.676) signalning atmosferadagi yutilishi, yomg‘ir ta’siri va boshqa sharoitlarni qat’iy parametrlar asosida hisoblaydi. Misol: Ka-banddagi aloqa tizimlarida yomg‘ir yutilishini ITU-R P.838 modeli asosida 10 km masofaga 35 mm/soat yog‘ingarchilik bo‘yicha aniqlash mumkin. Statistik yondashuvlar: Signalning statistik xatti-harakatini modellashda qo‘llaniladi. Bu yerda tasodifiy omillar muhim rol o‘ynaydi. Asosiy statistik modellar quyidagilardir: AWGN (Additive White Gaussian Noise) modeli – bu eng oddiy kanal modeli bo‘lib, faqat oq shovqinni hisobga oladi[6]. Har qanday signalga gauss taqsimotli shovqin qo‘shiladi. Masalan, MATLAB’da awgn(signal, SNR) funksiyasi yordamida AWGN shovqini qo‘shilishi mumkin. Rayleigh fading modeli – ko‘p yo‘lli tarqalishda (multipath) asosiy yo‘l mavjud bo‘lmagan holatlarda qo‘llaniladi. Bu modelda signal amplitudasi Rayleigh taqsimoti bo‘yicha o‘zgaradi. Bu model mobil qurilmalar yoki baland binolar bilan to‘silgan muhitlar uchun mos. Misol: Shahar hududida, bino orqasida joylashgan antennalarda signal Rayleigh fadingga uchraydi. Rician fading modeli – asosiy (LOS – Line of Sight) yo‘l mavjud bo‘lgan holatlarda qo‘llaniladi[7]. Signal amplitudasi kuchli asosiy komponent va bir nechta tarqalgan komponentlardan tashkil topadi. Masalan, ochiq hududda joylashgan er stansiyasi va GEO yo‘ldosh orasidagi aloqa. Ushbu modellar yordamida BER (Bit Error Rate) tahlili va SNR (Signal-to-Noise Ratio) o‘zgarishini statistik baholash mumkin. Gibrid modellar: Bu yondashuv fizik va statistik modellarni birlashtiradi. Masalan, signalga bir vaqtning o‘zida AWGN va Rayleigh fadingni qo‘shish mumkin. MATLAB Simulink yoki Python’da bu turdagi simulyatsiyalar orqali real muhitga yaqin modellashuvga erishiladi. Gibrid yondashuv yordamida tarmoq optimallashtirish, kanal kodeklarini tanlash, modulyatsiya darajasini moslash kabi funksiyalar tahlil qilinadi. Masalan, gibrid modelda quyidagi holat modellashtiriladi: 8 km masofadagi GEO yo‘ldosh bilan aloqa o‘rnatiladi. Signal 14 GHz chastotada uzatiladi. Modelda FSPL, AWGN, yomg‘ir yutilishi va Rayleigh fading birgalikda hisoblanadi. Natijada, SNR darajasining vaqt bo‘yicha o‘zgarishi grafik tarzda tahlil qilinadi. Bu esa tizimga avtomatik quvvat boshqaruvi (APC) kabi algoritmlarni qo‘llash imkonini beradi. Aloqa kanallarini modellashtirishda qo‘llaniladigan zamonaviy texnikalar va dasturiy vositalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: MATLAB va Simulink: Bu muhit kanal modelini vizual bloklar yordamida yaratish imkonini beradi. MATLABda comm.AWGNChannel, comm.RayleighChannel kabi tayyor bloklar mavjud bo‘lib, ular orqali signalni turli statistik sharoitlarda simulyatsiya qilish mumkin. Simulink esa grafik interfeys yordamida murakkab tizimlarning real vaqtli modelini yaratishga yordam beradi. NS-3 (Network Simulator 3): Bu ochiq manbali C++ asosidagi tarmoq simulyatori bo‘lib, paket darajasida aloqa simulyatsiyasini bajaradi[8]. Sun’iy yo‘ldosh aloqalarining yuqori qatlamdagi (TCP/IP) trafik oqimlarini modellashtirishda keng qo‘llaniladi. Foydalanuvchi NS-3 orqali mobil tugunlar harakati, signal kechikishi va yo‘qotishlarni baholay oladi. OMNeT++: NS-3ga o‘xshash C++ asosida ishlab chiqilgan simulyator. Lekin OMNeT++ modulga asoslangan tuzilishi, grafik interfeysi va kengaytirilgan model kutubxonalari bilan ajralib turadi. INET Framework yordamida sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari, signal marshrutlash va trafik oqimlari simulyatsiya qilinadi. Python asosidagi kutubxonalar: 185 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ ✓ SciPy va NumPy: Matematik hisob-kitoblar va statistik tahlil uchun. ✓ PySDR: Software Defined Radio uchun signalni qayta ishlash. ✓ CommPy: Raqamli aloqa tizimlari (BER, SNR, kanal modellar) bo‘yicha funktsiyalar. Bu vositalar yordamida foydalanuvchi o‘zining maxsus kanal modelini yaratib, turli statistik ta’sirlar ostida signalni tahlil qilishi mumkin. STK (Systems Tool Kit): AGI tomonidan ishlab chiqilgan bu dastur sun’iy yo‘ldosh trayektoriyasi, qamrov zonalari (footprint), signal kuchi, SNR tahlili va elektromagnit shovqin muhitini baholashda foydali[9]. STK yordamida signalning orbitadagi harakati vaqtga bog‘liq tarzda animatsion ko‘rinishda modellashtiriladi. Mazkur texnik va dasturiy vositalarni birgalikda qo‘llash orqali real muhitga yaqin bo‘lgan tahlillar olib boriladi. Bundan tashqari, har bir platforma o‘zining afzalliklariga ega bo‘lib, tadqiqot maqsadiga qarab ulardan biri yoki bir nechtasini tanlash mumkin. 2-jadvalda dasturiy vositalarni solishtirish tahlili keltirib o‘tilgan. 2-jadval. Dasturiy vositalarni solishtirish tahlili. Qo‘shimcha BER–SNR taqqoslash natijalari shuni ko‘rsatadiki, Rayleigh fading sharoitida BER AWGN modeliga qaraganda sezilarli darajada yuqori. Shu sababli kodlash va modulyatsiya usullarini tanlashda real muhit sharoitlari albatta inobatga olinishi kerak. Simulyatsiya natijalari, tahlil va hisobot shakli quyidagi simulyatsiyalar MATLAB va STK dasturlari yordamida bajarildi va sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallarining xatti-harakatlari turli sharoitlarda baholandi. Har bir eksperiment natijasi grafiklar, jadvallar va rasmiy hisobot shakllarida hujjatlashtirildi. AWGN modelida: MATLAB muhitida awgn() funksiyasi orqali sun’iy sinusoidal signalga turli darajadagi oq Gauss shovqini qo‘shildi. SNR darajalari 0 dB, 5 dB, 10 dB va 15 dB bo‘yicha o‘zgartirilib, ularning BER (Bit Error Rate) ga ta’siri aniqlanib, quyidagi 1-rasmdagi grafikda keltirildi. 1-rasm. BER vs. SNR(AWGN modeli bo‘yicha o‘zgarishlar. Rayleigh fading modelida: comm.RayleighChannel yordamida harakatlanuvchi foydalanuvchining 30 km/soat tezlikdagi holati modellashtirildi. Signal amplitudasining o‘zgaruvchanligi grafik ko‘rinishda 2-rasmda keltirilgan. Grafikda signal amplitudasining vaqtga bog‘liq ravishda o‘zgarishi, pasayish sohalari va signal yo‘qotilishi ko‘rsatildi. 2-rasm. Rayleigh fading ostida signal amplitudasi (30 km/soat tezlik). Rician fading modelida: MATLAB’da comm.RicianChannel yordamida K-faktor 10 dB bo‘lgan holatda LOS komponent mavjud bo‘lgan kanal tahlil qilindi. BER darajalari Rayleigh modeliga nisbatan ancha past bo‘lgani 3-rasmda keltirilgan. STK orqali mos keltirilgan geografik trayektoriya bilan taqqoslanib, ishonchlilik tahlil qilindi. 186 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ 3-rasm. BER vs. SNR(Rician fading modelida, K=10 dB). Gibrid simulyatsiya: AWGN va Rayleigh fadingni birgalikda qo‘llash orqali signalning kompleks real modeldagi xatti-harakati baholandi. 4rasmda kanal xususiyatlari (SNR, BER) birgalikda keltirildi. 4-rasm. BER vs. SNR (Gibrid model: AWGN +Rayleigh). Gibrid simulyatsiya: AWGN va Rayleigh fadingni birgalikda qo‘llash orqali signalning kompleks real modeldagi xatti-harakati baholandi. Grafik 3’da kanal xususiyatlari (SNR, BER) birgalikda chizildi. Grafik 4 esa BER va latency orasidagi bog‘liqlikni tasvirlaydi. Hisobotga avtomatik kodlash strategiyalari asosida optimallashtirish tavsiyalari ilova qilindi. STK (Systems Tool Kit) simulyatsiyasi: STK dasturi yordamida GEO orbitasidagi sun’iy yo‘ldosh (masalan, Intelsat-22) va yer stansiyasi (Toshkent) o‘rtasidagi aloqa tizimi har tomonlama modellashtirildi: Trayektoriya va qamrov: 3D animatsiya orqali yo‘ldosh trayektoriyasi va signalning erga tushuvchi qamrov zonasi (footprint) vizualizatsiya qilindi. Qamrov zonasi +35°/-35° azimut oralig‘ida va 42 dBm signal kuchi asosida baholandi. SNR va latency: STK Communication Link Budget yordamida har bir signal uzatish holati uchun SNR qiymatlari hisoblandi. O‘rtacha SNR ≈ 19.7 dB bo‘lib, yomg‘ir zonalarida bu qiymat 11.3 dB gacha pasaydi. Latency 150 ms dan 60 ms oralig‘ida bo‘lib, bu natijalar 5-rasmda (SNR ga nisbatan BER va Latency) aniq ifodalangan. 5-rasm. SNRga nisbatan BER va Latency (Gibrid model). Bu natijalar kanal modelining to‘g‘ri tanlanishi aloqa sifati va ishonchliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini isbotlaydi. Ular yordamida real vaqtli tizimlar uchun uzatish strategiyalarini optimallashtirish mumkin bo‘ladi. 3-jadval. Turli ssenariylarda sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallarining SNR, BER va mavjudlik darajasi MUHOKAMA. Tadqiqotdan ko‘rinib turibdiki, real sharoitlarda bir nechta modellashtirish usullarini kombinatsiyalash eng samarali natijalarni beradi. AWGN, Rayleigh, Rician va gibrid modellar turli kanal sharoitlarini o‘rganishda o‘zaro to‘ldiruvchi yondashuvlar sifatida ishlatildi. STK orqali esa fazoviy 187 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ va geografik sharoitlar, signal qamrovi, latency va SNR grafik asosida aniqlashtirildi. MATLAB yordamida amalga oshirilgan chizmalar aloqa samaradorligining matematik asoslari, NS-3 va Python esa tarmoq darajasida trafik va uzilishlar prediktsiyasi uchun qulay platformalar bo‘lib xizmat qildi. Ayniqsa, gibrid simulyatsiyalar orqali signalning kompleks xatti-harakatini, hamda foydalanuvchining harakatlanishi va muhit sharoitlari ta’sirida uzatish sifati qanday o‘zgarishini ko‘rsatish mumkin bo‘ldi. Har bir dasturiy platformaning o‘ziga xos kuchli jihatlari mavjud bo‘lib, tadqiqotning maqsadiga qarab ularni mos va kompleks holda tanlash orqali sun’iy yo‘ldosh aloqasi tizimlarining ishonchliligi va samaradorligini sezilarli darajada oshirish mumkin. XULOSA. Bu natijalar kanal modelining to‘g‘ri tanlanishi aloqa sifati va ishonchliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini isbotlaydi. Ular yordamida real vaqtli tizimlar uchun uzatish strategiyalarini optimallashtirish, mos modulyatsiya tanlash va adaptiv algoritmlarni joriy etish mumkin bo‘ladi. aloqa sifati va ishonchliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini isbotlaydi. Ular yordamida real vaqtli tizimlar uchun uzatish strategiyalarini optimallashtirish, mos modulyatsiya tanlash va adaptiv algoritmlarni joriy etish mumkin bo‘ladi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, yomg‘ir intensivligi 25–50 mm/soat bo‘lganda tizim availability 99 % dan 74 % gacha pasaydi. Bu esa barqaror aloqa uchun adaptive modulation and coding (AMC), shuningdek, rain fade margin ≥ 10 dB talab etilishini ko‘rsatadi. Simulyatsiya jarayonida antenna pointing error, hardware impairments (phase noise, amplifier nonlinearity) va real dala o‘lchovlari hisobga olinmadi. Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanallarini modellashtirish zamonaviy raqamli aloqa tizimlarini optimallashtirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu maqolada turli yondashuvlar asosida fizik va statistik modellar, dasturiy vositalar va tajriba natijalari tahlil qilindi. Kelajak izlanishlari: - Mashina o‘rganish asosida kanal prognozi; - 5G/6G sun’iy yo‘ldosh integratsiyasi uchun modellar; - O‘zbekiston hududida iqlim sharoitlariga moslashtirilgan kanal modellari; - Kvant aloqa yo‘ldoshlari uchun shovqin va zaiflashuv modellarini ishlab chiqish. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Maral, G.; Bousquet, M. Satellite Communications Systems: Systems, Techniques and Technology, 5th ed.; Wiley: London, UK, 2020. 2. Rappaport, T.S. Wireless Communications: Principles and Practice, 2nd ed.; Pearson: New Jersey, USA, 2010. 3. ITU-R Recommendation P.838-3. Specific attenuation model for rain for use in prediction methods, 2005. 4. ITU-R Recommendation P.840-8. Attenuation due to clouds and fog, 2019. 5. ITU-R Recommendation P.618-13. Propagation data and prediction methods required for the design of Earth-space telecommunication systems, 2017. 6. Sklar, B. Digital Communications: Fundamentals and Applications, 2nd ed.; Prentice Hall: Upper Saddle River, USA, 2001. 7. Arapoglou, P.D.; Liolis, K.; Panagopoulos, A.D.; Cottis, P.G. MIMO over Satellite: A Review. IEEE Communications Surveys & Tutorials, 2020, 22(3), 1895–1927. 8. NS-3 Consortium. NS-3 Documentation. https://www.nsnam.org 9. AGI Systems Tool Kit (STK). Technical Guide – Systems Tool Kit Official Docs. https://www.agi.com/products/stk