Kichik maktab yoshidagi o'quvchilarning aqliy qobiliyatining psixologik xususiyatlari

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №10 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 322 sahifa, 3-oktyabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F.O. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F.O. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – doctor of philosophy (PhD) in psychology Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, oktyabr, 10-son MUNDARIJA The Use of Innovative Pedagogical Technologies in the Development of Critical Thinking ........................ 16 Gulnar Atakhanova Orinbaevna Current Aspects of Designing and Implementing Extracurricular Educational Activities at the Primary General Education Level....................................................................................... 20 Amankosova Dinara Gabitovna Maktabgacha ta’lim tizimida tarbiyachi shaxsiyati va kasbiy mahorati shakllanishining nazariy asoslari .... 24 Axmadaliyeva Moxlaroy To‘xtapolatovna Pedagogical Model and Stages of Teaching Subjects Through a Project-Based Approach ....................... 28 Bannayev Qosimjon Lotin tili va zamonaviy tibbiy terminologiya: tarixi, vazifasi va amaliy ahamiyati ......................................... 31 Eshmurodova Shirin Oybekovna Motor alaliyaning nonutqiy simptomatikasi .................................................................................................. 34 Isayeva Mushtariy Alisher qizi Talabalar etnomadaniy kompetentligini rivojlantirishning pedagogik-psixologik omillari ............................. 38 Isomiddinov Asliddin Baxriddin o‘g‘li Texnologiya darslarida o‘quvchilarning texnik savodxonligini robototexnika elementlari asosida rivojlantirish.................................................................................................................. 41 Jabborova Umida Fizika fanini mutaxassislik fanlari integratsiyasi asosida o‘qitishda bo‘lajak muhandislarning kasbiy kompetentligini rivojlantirishning ilmiy-nazariy asoslari .................................................................... 45 Xayrullayev Asliddin Isatullayevich Talaba tomonidan mutaxassislik tilini o‘zlashtirishda monologik nutqni o‘rgatishning samarali usullari masalasi haqida................................................................................................................ 51 Karimov N. M. Zamonaviy pedagog kadrlar tayyorlashda kasbiy motiv va motivatsiyaning o‘rni ....................................... 54 Melikova Elnora Shuxratovna Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarini tayyorlashda pragmatik kompetensiyaning roli ......................................... 58 Mustafayeva Nilufar Ulashovna O‘quvchilarda iqtisodiy tafakkurni rivojlantirishning pedagogik strategiyalari .............................................. 62 Nishonova Dilafruz Computer-Based Formative Assessment: Advantages and Challenges in Teaching English to High School Students .............................................................................................. 66 Obidjonova Shokhista Bakhtiyorovna Metata’lim texnologiyalari asosida bo‘lajak maktabgacha ta’lim mutaxassislarini tayyorlash tizimini takomillashtirish.............................................................................................................. 70 Oʻrolboyeva Durdona Sayfiddin qizi Sun’iy intellekt asosidagi darslarning an’anaviy darslarga nisbatan samaradorligini qiyosiy tahlil qilish ..... 73 Rasulev Bobirjan Atxamovich Pedagogik faoliyatda pedagogning kasbiy taraqqiyoti motivatsiyasining psixologik xususiyatlari .............. 78 Rustamova Surayyo Shaxobiddinovna Innovatsion kompetentlik tushunchasi va uning ilmiy-pedagogik asoslari ................................................... 84 Soliyev Eliyor Ravshan o‘g‘li Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar eshituv idrokini o‘yinlar yordamida rivojlantirishning samarali usullari ..... 88 Xalilova Shahnoza Zamonaviy ta’limda kommunikativ kompetensiyaning o‘rni va ahamiyati.................................................... 92 Yaqubova Nigoraxon Ibrohimjon qizi Soliq yuki – mamlakat soliq soliq tizimining asosiy mezonidir ..................................................................... 97 Suyunov Otabek Shuxrat o‘g‘li Bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish va takomillashtirish yo‘llari ....................... 101 Ibodova Sarvinoz Sayfilloyevna Oliy taʼlim muassasalarida gospital pedagogika fanini oʻqitishning dolzarb masalalari va uning uslubiy taʼminoti ................................................................................................................................. 106 Inogamova Dilfuza Rahmatullaevna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, oktyabr, 10-son Chizma geometriya va kompyuter grafikasi: an’anaviy fan va zamonaviy texnologiyaning uyg‘unlashuvi . 111 Raximov А. M., Tairova N. S., Sabirova D. U., Xasanova S. T., Tashpulatov R. X. Геймификация в обучении английскому языку на начальном этапе обучения .................................... 114 Курбанова Назира Низомиддиновна Talabalarda tanqidiy va evristik fikrlashni shakllantirishda raqamli texnologiyalarning o‘rni .........................117 Adjiyev Nayrullo Nazrulloyevich Konstruktiv yondashuv asosida tabiiy fanlar (science)ni o‘qitish metodikasi ................................................122 Amirullayeva Barno Abdulhaqovna Kimyo oʻqitishda oʻquvchilarning ijodiy faoliyatini shakllantirishning tajriba-sinov natijalari ..........................126 Artiqov Maqsud Bahodirovich, Babanazarova Ayzada Omirbaevna Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarni bilingvist sifatida shakllantirishda til oʻrganish koʻnikmalari va kompetentsiyalarining rivojlanishi .....................................................................131 Axmadjonova Gulira’no Muxtorjon qizi Talabalarning ijtimoiy kompetensiyalarini shakllantirishda kooperativ ta’limning metodik yondashuvlari .....135 Botiraliyeva Gulobar Mahamadismoil qizi Talabalarni intellektual faoliyatga tayyorlashda ijtimoiy sherikchilikning pedagogik va metodik asoslari .....139 Dilbarjonov Avazbek Ravshanbek o‘g‘li Teacher-Centered and Child-Centered Methods in Early Childhood Education: Insights From Finland and Uzbekistan .........................................................................................................143 Djaparova Gulnoza Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida “Metodik mahorat kuni” va “Metodik mahorat soati”ni tashkil etish .......150 Do‘stov Davron Zulhaydarovich Theoretical, Methodological, and Practical Factors of Differentiated Education ..........................................155 Ergash Shonazarovich Khasanov Maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual qobiliyatini rivojlantirishda kognitiv yondoshuv ..................160 Gulbahor Xamidova Mustaqil ta’lim – mustahkam bilim ................................................................................................................ 164 Halima Shukurova Sunatullayevna Integrating Google Classroom and Project-Based Learning for Enhanced Synchronous and Asynchronous Education ................................................................................168 Inomkhojaeva Shodiyakhon Abdukodirkhoja qizi O‘quvchilarning innovatsion fikrlash ko‘nikmalarini takomillashtirishning nazariy asoslari ...........................174 Mamadaliyev Axadjon G‘aniboyevich Hududiy rivojlanishda innovatsion yondashuvlarni strategik boshqaruvga integratsiya qilish yo‘llari ...........177 Mo‘minov Fazliddin Xusniddin o‘g‘li O‘rta yoshdagi ayollarda harakat faoliyatini rivojlantirishda milliy o‘yinlarning pedagogik ahamiyati ...........184 Mustafoyev Sherali Pedagogical and Psychological Foundations of Developing Higher-Order Thinking Skills in Students .......188 Nasimova Zarina Isomiddin kizi Pedagogik ijodkorlikning kasbiy professionallikda namoyon bo‘lish xususiyatlari ........................................193 Numonova Dildor Umurzoqovna Ko‘zi ojiz boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kommunikativ kompetentsiyasini o‘rganishning nazariy asoslari ......................................................................................................................196 Qarshiboyev Asliddin Maktabgacha tа’lim tаshkilоtlаrida ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish masalalari.....................................200 Qilichova Marxabo Xudayqulovna The Transformation of Existential Thought in British Literature: Iris Murdoch’s Philosophical Humanism and the Reinterpretation of Freedom .........................................................................................204 Rahmonqulova Zarnigor Nasimjon qizi Sportchilarning elektron platformalardan foydalanishning metodik tahlili .....................................................209 Saydullayev Zafar Erkinovich Adabiy ta’limda estetik tarbiya ......................................................................................................................216 Sharipov Elmurod Sa’dulla o‘g‘li O‘qituvchi-trenerning ko‘p qirrali kasbiy-pedagogik funksiyalari ...................................................................220 Sulaymonov Jaxongir Solijonovich Uzluksiz kasbiy rivojlanishda art-pedagogikaning o‘qituvchilar hissiy farovonligiga ta’siri ...........................223 Suvanova Kamola Raimqul qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 2025-yil, oktyabr, 10-son Raqamlashtirish muhitida umumta’lim maktablarida ta’lim sifatini oshirish ..................................................226 Xamidova Komila Maxmudovna Oliy ta’limda kvest texnologiyasi yordamida fizika fanining murakkab tushunchalarini o‘zlashtirish samaradorligini oshirish metodikasi.................................................................231 Yo‘lchiyev Shaxriyor Xusanovich, O‘rinboyeva Kumushoy Sultonbek qizi Совершенствование профессиональных компетенций будущих инженеров на основе интегративного подхода ...........................................................................................................235 Умарова Гулчехра Абитовна Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning aqliy qobiliyatining psixologik xususiyatlari ..................................238 Alanazarova Sholpan Artikbaevna, Artiqbaeva Miyassar Jumanazarovna Biologiya ta’limida innovatsion metodlarni joriy etishda ta’lim menejmentining roli ......................................241 Allayorova Maloxat Normaxmat qizi Integrating Innovative Technologies for the Enhancement of Speech and Communication Skills Among Learners With Intellectual Disabilities in Uzbekistan: Pedagogical Approaches and Developmental Outcomes ............................................................................244 Donisheva Gulruy Akhrorkulovna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini o‘quvchilar o‘qish savodxonligini rivojlantirishga metodik jihatdan tayyorlash ..................................................................................................247 Doniyarov Mavlonbek Arabovich Kimyoviy birikmalarda bog‘lar sonini hisoblashning yangi matematik usullari ..............................................252 Ergashev Vahob Ergashevich Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining mantiqiy tafakkurini rivojlantirish pedagogik muammo sifatida .............257 G‘aniyeva Maftuna Abduaziz qizi Pedagogika oliy o‘quv yurtlarida steam fanlarini raqamli texnologiyalar asosida o‘qitishning metodik asoslari ...........................................................................................................261 Jamolova Sitora Muzaffar qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matematik tafakkurini rivojlantirishda didaktik o‘yinlar va interaktiv metodlardan foydalanish samaradorligi ..........................................................264 Mamadiyorov Jamol Zamonaviy ta’lim jarayonida talabalar mustaqil faoliyatini rivojlantirishda pedagogik yondashuvlar ............268 Mamayusupova Nafisa Abdulatifovna Para yengil atletikachilarda nayza uloqtirish texnikasini takomillashtirish uslubiyati ....................................271 Qiyomova Shohsanam Yarash qizi Difficulties in Enhancing Communicativeness of Pre-Service English Teachers .......................................... 275 Kurbonova Maftuna Fakhriddinovna, Mirzayeva Gulshan Azamatovna Principles of Teaching Basic Foreign Language Skills (EFL) .......................................................................278 Samandarova Gulsara Ismatilloyevna O‘quvchilarning innovatsion ta’lim muhitida tayanch kompetensiyalarini shakllantirishning dolzarbligi .......282 Toshpulatova Farida Radjabovna Корпоративная культура педагогов и внутренняя стабильность ДОО ...................................................286 Буранова Шохноза Абдуразаковна Развивать личностные качества учащихся на уроках географии ........................................................... 290 Шадиева Нигора Шариповна Raqamli texnologiyalar yordamida oliy ta’lim sifatini oshirishda innovatsion yondashuvlar .........................295 Baytileuova Gulnaz Quralbay qizi Yangi avlod pedagoglarini tayyorlash: kompetensiyalar va qadriyatlarning roli ............................................298 Ro‘ziboyeva Ma’mura Abdunabiyevna Astronomiya fanini o‘qitishda integrativ yondashuvdan foydalanib o‘qitishning ta’lim tizimidagi o‘rni ..........301 Barakayeva Sarvinoz To‘lqunovna Alohida e’tiborga muhtoj bolalar bilan ishlashda yangi pedagogik texnologiyalarni qo‘llash ........................ 305 Usmonov Salohiddin Dushan o‘g‘li, Namozova Sevinch Asqar qizi Ma’naviy-axloqiy sifatlarni tarbiyalashda pеdagogik qadriyatlarning ustuvorligi ...........................................310 Jumayeva Gulnara Tursunpulatovna Talabalarni maktabgacha ta’lim tashkilotlarini maqsadli boshqarishga tayyorlashning nazariy asoslari ......314 Mahmudova Zulfiya Xomitovna Pedagogical Methodology Improve Students’ Professional Mobility in Acquisition of Specialty ...................319 Khidirova Muhabbat Murodillayevna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 238 2025-yil, oktyabr, 10-son KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O‘QUVCHILARNING AQLIY QOBILIYATINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI Alanazarova Sholpan Artikbaevna Qoraqalpoq davlat universiteti Pedagogika va psixologiya kafedrasi dotsenti, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori Artiqbaeva Miyassar Jumanazarovna Qoraqalpoq davlat universiteti magistranti Annotatsiya: Ushbu maqola kichik maktab (1–4-sinflar) yoshidagi o‘quvchilarning aqliy qobiliyatining psixologik xususiyatlarini ilmiy asosda tahlil qiladi. Tadqiqotda diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur, til va o‘qish ko‘nikmalari hamda motivatsion-ijtimoiy omillar o‘rganildi. Adabiyotlar tahlili natijasida boshlang‘ich maktab davrida kognitiv jarayonlarning ongli va maqsadli rivojlanishi, vizual-ko‘rgazmali va amaliy metodlarning samaradorligi, shuningdek ota-ona va o‘qituvchilarning roli aniqlangan. Maqolada pedagogik tavsiyalar – darslarni vizual materiallar, o‘yinlar, bosqichma-bosqich mashqlar va ijtimoiy-emotsional qo‘llab-quvvatlash orqali optimallashtirish yo‘llari taklif etiladi. Kalit so‘zlar: kichik maktab yoshi, aqliy qobiliyat, diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur, motivatsiya, pedagogik metodlar. Abstract: This article analyzes the psychological features of intellectual abilities in early school-age children (grades 1–4). Based on the review of Uzbek, Russian, and international literature, the study examines attention, memory, thinking, imagination, language, learning skills, and motivational-social factors. Findings reveal a shift from visual-imaginal to lo - gical-conceptual thinking, the development of purposeful memory, and the increasing role of school-based learning. The authors propose pedagogical recommendations: use of visual aids, game-based and practical tasks, scaffolded step-bystep learning, and active involvement of teachers and parents to foster self-regulation and academic motivation. Key words: early school age, intellectual ability, attention, memory, thinking, imagination, motivation, pedagogical methods. Аннотация: В статье анализируются психологические особенности интеллектуальных способностей младших школьников (1–4 классы). На основе изучения отечественных и зарубежных источников исследованы внимание, память, мышление, воображение, речевые навыки и мотивация учащихся. Установлено, что в этот период происходит переход от наглядно-образного к логическому мышлению, формируется целенаправленное запоминание, повышается роль учебной деятельности. Авторами предлагаются педагогические рекомендации: использование наглядных материалов, игровых и практических заданий, поэтапная работа над задачами, а также активное вовлечение семьи и учителя для формирования саморегуляции и учебной мотивации. Ключевые слова: младший школьный возраст, интеллектуальные способности, внимание, память, мышление, воображение, мотивация, педагогические методы. KIRISH Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning yosh davri odatda 7–11 yosh oralig‘ida rasmiy belgilanadi [2]. Bu davrda bolalarda psixik jarayonlarning o‘ziga xos o‘zgarishlari kuzatiladi: psixik jarayonlarda tasodifiylik, hattiharakatlarning ichki ko‘rinishi va refleksiya paydo bo‘ladi [2]. Shu davrda tafakkur va idrokning yangicha tashkil etilishi sodir bo‘ladi, ikkinchi tomondan esa boshlang‘ich ta’lim boshlanishi bilan bolalarning asosiy faoliyati o‘qishga aylanadi [1]. Bu bosqichda o‘qish faoliyati ustuvor bo‘lib, o‘qish orqali xotira shakllanadi va atrof-muhit haqidagi bilimlar egallanadi [1]. Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning aqliy rivojlanishi jarayonidagi psixologik xususiyatlar tahlil qilinadi va mazkur davr pedagogik jihatdan qanday qo‘llab-quvvatlanishi haqida tavsiyalar keltiriladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Maqolada foydalanilgan manbalar zamonaviy tadqiqotlar va klassik nazariy ishlardan iborat. Vygotskiy va Pyaje (Piaget) nazariyalari kognitiv rivojlanishning g‘oyaviy asosini beradi, rus olimlari (Bakulina va boshq.) boshlang‘ich sinf darslarida intellektual jarayonlarni tashkil etish tajribasini taqdim etadi. Mahalliy tadqiqotlar AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 239 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, oktyabr, 10-son (Dostmukhamedova, Khaidarova, Imomqulova) pedagogik va psixologik jihatlarni kontekstda yoritadi. Elektron resurslar amaliy misollar va tavsiyalarni to‘ldiradi. Shu bilan adabiyotlar bir-birini to‘ldirib, nazariy va amaliy asoslarni uyg‘unlashtiradi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Maqola metodologiyasi sifatida ilmiy adabiyotlar tahlili va ta’lim-psixologik tadqiqotlar natijalarini solishtirish usullari ishlatildi. Kichik maktab yoshining aqliy rivojlanishiga oid o‘zbek, rus va jahon olimlari tadqiqotlari o‘rganildi. Olingan ma’lumotlar integratsiyasi va taqqoslash asosida maqola natijalari umumlashtirildi. TAHLIL VA NATIJALAR Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda psixik jarayonlar sezilarli sur’at bilan rivojlanadi. Asosiy kuzatuvlar shundan iborat: 1. Diqqat. Bolalar e’tibori dastlab bamaylixotir bo‘lib, uzoq vaqt bir joyga jamlasha olmaydi [7]. Ularni qiziqtirmaydigan oddiy yoki takroriy topshiriqlar diqqatini tortmaydi. Shu bilan birga, kichik maktab o‘quvchisi asta-sekin ongli ravishda maqsadlarni belgilashni va o‘z hatti-harakatlarini boshqarishni o‘rganadi [7]. 2. Xotira. Bu yoshda xotira jarayoni sezilarli darajada ongli va mantiqiy mazmunda rivojlanadi. O‘quvchilar mavhum va so‘zli ma’lumotlarni tushunib qabul qilishni va eslab qolishni o‘zlashtiradi, so‘zli va mantiqiy xotira hajmi ortadi. Shu bilan birga, birinchi sinf o‘quvchilari ko‘pincha o‘qituvchining beradigan matnlarini mexanik tarzda yodlab olishga moyil bo‘ladi; bu esa darslikdagi matnlar murakkablashganda qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. 3. Tafakkur. Kichik maktab yoshida tafakkur vizual-imaginal bosqichdan mantiqiy-konseptual bosqichga o‘tishni boshlaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi dastlab ko‘proq kattalar fikriga tayanadi va ko‘pincha o‘qituvchining aytganlarini takrorlaydi. Keyinchalik bolalar abstrakt-mantiqiy fikrlashni egallay boshlaydi; masalalarni tahlil qilib, tadbirlar zanjiri va sabab-oqibatli bog‘liqliklarni aniqlay oladi. 4. Tasavvur va ijodiy fikrlash. Kichik maktab yoshida bolalar tasavvuri juda jonli va ijodkorona xususiyatga ega bo‘ladi. Ular o‘yin va o‘ylash orqali turli obrazlarni yaratishga moyildir. Biroq ularning tasavvurlarini boshqarish dastlab qiyin kechadi; vaqt o‘tishi bilan tasavvurlar yanada realistik va tartibli bo‘lib boradi, yangi obrazlar esa ilgari o‘rganilgan tajriba asosida paydo bo‘ladi. 5. Til va o‘qish ko‘nikmalari. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari nutq ko‘nikmalarini tez egallab, yozuv, o‘qish va muloqot qobiliyatlarini rivojlantiradi. O‘qish faoliyati ushbu yoshda yetakchi xususiyatga ega bo‘lib, o‘quvchilar matnlarni tushunish, mustaqil fikrlash va yozishni o‘rganishadi. Kompyuter va konstruktiv faoliyat ham yangi bosqichda boshlanadi, bu esa ularning mantiqiy fikrlash va ijodkorlik salohiyatini oshirishga yordam beradi. 6. Motivatsiya va ijtimoiy omillar. Kichik maktab yoshida o‘quvchilarning ichki motivatsiyasi shakllanishida ijtimoiy omillar muhim rol o‘ynaydi. Ular ota-ona va o‘qituvchilarga nisbatan mas’uliyat hissi orqali ta’lim jarayoniga ichki motivatsiya hosil qiladi. Qiziquvchanlik va ilmga bo‘lgan ehtiyoj esa ma’lumotni emotsional tarzda qabul qilishga yordam beradi va o‘qishga bo‘lgan ichki motivatsiya poydevorini tashkil etadi. Yuqoridagi kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, kichik maktab yoshidagi bolalarning diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur va boshqa kognitiv jarayonlari uzluksiz ravishda rivojlanib, asta-sekin ongli va maqsadli xarakter kasb etadi. Shu sababli, bu bosqichdagi ta’limni qiziqarli va mazmunli tarzda tashkillashtirish, pedagoglar tomonidan bolalarning yosh va individual xususiyatlariga mos usullarni qo‘llash zarur hisoblanadi. Bu bo‘lim natijalarga asoslangan holda pedagogik xulosalar va tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kichik maktab yoshida o‘quvchilarning aqliy qobiliyati xususiyatlarini hisobga olgan holda darslarni tashkil etish muvaffaqiyatli ta’lim-tarbiya kalitidir. Masalan, psixolog Xaydarova ta’kidlaganidek, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari juda emotsional bo‘lib, pedagoglarning asosiy vazifasi ularning kelgusidagi o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini dunyoqarashlari asosida kuchaytirish hisoblanadi [3]. Shu bois o‘qituvchilar yangi bilimlarni bolalarning olgan oldingi tajribasi bilan bog‘lab, darslarni qiziqarli qilishga harakat qilishi kerak. Diqqatni jamlash uchun darslarda ko‘rgazmali vositalar (rasmlar, video va audio materiallar) hamda o‘yin metodlaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Chunki kichik maktab yoshidagi bolalar uchun vizual va amaliy mashg‘ulotlar bilim egallash jarayonini faollashtiradi. Masalan, mavzuni tushuntirishda rangli tasvirlar va qo‘lda bajariladigan mini-loyihalar orqali bolalarning diqqatini ushlab qolish mumkin [5]. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 240 2025-yil, oktyabr, 10-son Boshlang‘ich sinfda ta’limning dastlabki bosqichlarida (1–2-sinf) ko‘proq ko‘rgazmali-tasvirli faoliyat ustun bo‘ladi; bunda diqqat va xotira bilan ishlashga alohida e’tibor qaratiladi. 3–4-sinflarda esa o‘quvchilarda mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga o‘tiladi: topshiriqlarni bosqichma-bosqich yechish, savol-javob va munozara orqali mantiqiy bog‘liqlik mustahkamlanadi [6]. Shuningdek, o‘zini-o‘zi boshqarish va mas’uliyat tuyg‘usini shakllantirish maqsadida ota-onalar va o‘qituvchilar bolalarda qat’iy kun tartibini joriy etishi, o‘yin va jamoaviy faoliyat davomida qoidalarga rioya qilishni o‘rgatishi lozim. Bunday tarbiyaviy usullar bolalarda impulsiv xatti-harakatni kamaytirish va mustaqillikni oshirishga yordam beradi [4]. Ushbu pedagogik tavsiyalar kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning aqliy salohiyatini to‘liq rivojlantirishga xizmat qiladi. XULOSA VA TAKLIFLAR Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, kichik maktab yoshida bolalarning psixologik ehtiyojlari va qobiliyat xususiyatlarini inobatga olgan holda, dars uslublari va o‘quv muhitini moslashtirish zarurati isbotlandi. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning aqliy qobiliyati – murakkab, bosqichma-bosqich va individual xususiyatlarga boy jarayon. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, 1–4-sinflarda diqqat, xotira, tafakkur va tasavvur sezilarli darajada shakllanadi; o‘qish faoliyati esa bu jarayonning markaziga aylanadi. Pedagogik amaliyotda vizualko‘rgazmali materiallar, o‘yin metodlari, bosqichma-bosqich topshiriqlar hamda ota-ona va o‘qituvchi hamkorligi eng samarali yondashuv hisoblanadi. Bu usullar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, xotirani kuchaytirish va ijtimoiyemotsional barqarorlikni rivojlantirishga yordam beradi. Kelgusida amaliy tadqiqotlar yordamida tavsiyalarning samaradorligini eksperimental tekshirish maqsadga muvofiq sanaladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Dostmuhamedova Sh.A., Nishanova Z.T. Yosh davrlari va pedagogik psixologiya. Toshkent: Fan, 2013. – 364 b. 2. Xaydarova M.D. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning o‘ziga xos rivojlanish xususiyatlari. Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar, 2022, №8, b.167–170. 3. Imomqulova F.M. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning psixologik xususiyatlari. Jurnal pedagogiki va psixologii zamonaviy ta’limda, 2022, 2(6). 4. Vygotskiy L.S. Myshlenie i rech’. Moskva: Pedagogika, 1963. 5. Piaget J. The Origins of Intelligence in the Child. New York: International Universities Press, 1952. 6. Bakulina G.A. Intellektualʹnoe razvitie mladshego shkol’nika na urokakh russkogo yazyka. Moskva: Vlados, 2010. 7. Osobennosti intellektual’nogo razvitiya mladshikh shkol’nikov [Elektron resurs]. URL: https://defectologiya.pro/zhurnal/ osobennosti_intellektualnogo_razvitiya_mladshix_shkolnikov/.