YER OSTI SUVLARI REJIMINI O'ZGARTIRUVCHI OMILLAR VA ULARNING HARAKATI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 27 YER OSTI SUVLARI REJIMINI O‘ZGARTIRUVCHI OMILLAR VA ULARNING HARAKATI Guliston Davlat Universiteti Axatov Samandar Anvar o’g’li ANNOTATSIYA: Yer osti suvlari rejimi tabiiy va antropogen omillar ta’sirida doimiy o‘zgarib boradi. Ushbu maqolada yer osti suvlari rejimini o‘zgartiruvchi asosiy omillar, jumladan, iqlim sharoiti, geologik tuzilish, gidrogeologik sharoitlar hamda inson faoliyati ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, yer osti suvlari harakatining yo‘nalishi va tezligini aniqlash usullari ham yoritiladi. KALIT SO‘ZLAR: yer osti suvlari, gidrogeologiya, antropogen omillar, iqlim o‘zgarishi, suv rejimi, suv harakati. KIRISH Yer osti suvlari – tabiiy suv aylanishining muhim qismi bo‘lib, suv resurslarining barqarorligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Yer osti suvlari rejimi tabiiy sharoitlar va inson faoliyati ta’sirida o‘zgarib boradi. Ushbu tezisda yer osti suvlari rejimini o‘zgartiruvchi asosiy omillar va ularning harakat yo‘nalishi va tezligini aniqlash usullari tahlil qilinadi. TADQIQOT USULLARI 1. Tabiiy omillar Yer osti suvlari rejimiga ta’sir etuvchi tabiiy omillar quyidagilardan iborat: Iqlim sharoiti: Yog‘ingarchilik miqdori, harorat va bug‘lanish jarayonlari yer osti suvlari zaxirasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Geologik tuzilish: Tog‘ jinslarining tarkibi va yoriqliligi suvning infiltratsiya va harakatlanish imkoniyatini belgilaydi. Gidrogeologik sharoitlar: Suv qatlamlarining chuqurligi, filtrlash xususiyatlari va gidravlik bog‘lanishlari yer osti suvlari rejimini shakllantiradi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 28 2. Antropogen omillar Inson faoliyati natijasida yer osti suvlari rejimi sezilarli darajada o‘zgarishi mumkin: Sug‘orish va drenaj tizimlari: Qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan sug‘orish texnologiyalari va drenaj tizimlari yer osti suvlarining miqdoriy va sifat jihatdan o‘zgarishiga olib keladi. Sanoat va urbanizatsiya: Sanoat chiqindilari, qurilish ishlari va infratuzilma rivoji yer osti suvlari ifloslanishiga hamda ularning sathining pasayishiga sabab bo‘ladi. Chuqur quduqlardan foydalanish: Ichimlik suvi va sanoat ehtiyojlari uchun ortiqcha suv olish natijasida suv zaxiralari kamayishi va yer osti suvlarining rejimi buzilishi mumkin. 3. Yer osti suvlari harakatining yo‘nalishi va tezligini aniqlash Yer osti suvlari harakatining yo‘nalishi va tezligi quyidagi usullar orqali aniqlanadi: Gidrostatik va gidrodinamik tahlil: Suv bosimi va gravitatsion gradientlar asosida suv oqimining yo‘nalishi aniqlanadi. Tracer (izotop) usullari: Maxsus izotoplar yoki marker moddalar yordamida suv oqimi tezligi va yo‘nalishini aniqlash mumkin. Matematik modellashtirish: Gidrogeologik modellar yordamida suv oqimi parametrlarini prognoz qilish va o‘rganish. Monitoring tizimlari: Quduqlar va gidrogeologik kuzatuvlar orqali suvning harakatlanish tezligi va yo‘nalishini muntazam nazorat qilish. XULOSA Yer osti suvlari rejimi turli tabiiy va antropogen omillar ta’sirida doimiy o‘zgarishda bo‘ladi. Iqlim sharoiti, geologik tuzilish va gidrogeologik omillar tabiiy sharoitda suv rejimini belgilasa, inson faoliyati natijasida uning muvozanati buzilishi mumkin. Bundan tashqari, yer osti suvlari harakatining yo‘nalishi va tezligini aniqlash zamonaviy usullar orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun yer osti suvlarini samarali boshqarish va muhofaza qilish strategiyalarini ishlab chiqish muhim vazifalardan biridir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 29 1. XXX, Rakhmatov Norqabil, and Japakov Norboy Buriboevich. "The Status of the Study of the Interaction of the Adjustment Structures with the Water Flow in the River." Web of Agriculture: Journal of Agriculture and Biological Sciences 2.2 (2024): 11-19. 2. Beg‘Am Nabibullayevna, Xudayberdiyeva, Axatov Samandar Anvar O‘G‘Li, and Kudratov Xoyitjan Asat O‘G‘Li. "SHO‘RTOBLI TUPROQLARNING MELIORATIV HOLATINI KIMYOVIY USULLAR BILAN YAXSHILASH." Science and innovation 3.Special Issue 39 (2024): 240-241. 3. Norkulov U., Sheraliev X. Qishloq xo‘jalik mclioratsiyasi. Darshk, T., 2003. 240 bet. 4. Hamidov M., Raximboev F. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. Darslik, T., 1996. 320 bet. 5. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Berdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy vatajribaviy mashg‘ulotlar. Toshkent-2012. 187 b. 6. T. Davie. Fundamentals of hydrology. Second edition. Madison Avenue, New York, 2008 y. 7. И.A.Сафанов. Буровое дело. – Москва: Колос, 1987. – 207 б. 8. Yusupov G.U., Xolbaev B.M. Geologiya va gidrogeologiya asoslari. – T.: YAngi asr avlodi, 2003. – 301 b. 9. Yusupov G.U., Holboev B.M. Geologiya va gidrogeologiya asoslari. 2 – nashr. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. – 380 b. 10. Zoxidov S. Injenerlik geologiyasi–Toshkent: O‘qituchi, 1988–280 b.