NAQQOSHLIK SAN'ATI TARIXI: TAROVAT VA RAMZIY MA'NOLAR OLAMI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 42 NAQQOSHLIK SAN'ATI TARIXI: TAROVAT VA RAMZIY MA'NOLAR OLAMI Rustamjon To'ramirzayev Abdusalomovich Namangan viloyat tarixi va madaniyati davlat muzeyi, ilmiy xodimi rust[email protected], Annotatsiya: Ushbu maqolada naqsh san'atining kelib chiqishi, tarixiy shakllanishi va O'zbekistondagi naqsh maktablarining rivojlanish bosqichlari chuqur yoritiladi. Naqqoshlik san'atining ramziy ma'nolari, uslublari, texnik imkoniyatlari va zamonaviy tiklanish jarayonlari ham tahlil qilinadi. Shuningdek, naqsh san'atining xalqaro miqyosdagi namoyonlari, mashhur ustalar ijodi va ularning tarixiy obidalarga qo‘shgan hissasi keltiriladi. Kalit so‘zlar: Naqqoshlik, naqsh san’ati, islimiy, girih, ramziy naqshlar, hunarmandchilik, xalq amaliy san’ati. ИСТОРИЯ ИСКУССТВА НАККОШЛИК: МИР КРАСОТЫ И СИМВОЛИЗМА Рустамжон Турамирзаев Абдусаломович Наманганский областной государственный музей истории и культуры, научный сотрудник Rustamjont[email protected], +(998)-93-493-24-76 Аннотация: В данной статье подробно освещаются происхождение, историческое становление и этапы развития школ орнаментального искусства (наккошлик) в Узбекистане. Рассматриваются символические значения, стили, технические возможности и современные процессы восстановления этого искусства. Также приводятся примеры международного признания узбекского орнаментального искусства, творчество известных мастеров и их вклад в сохранение исторического наследия. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 43 Ключевые слова: Наккошлик, орнаментальное искусство, ислами, гирих, символические узоры, ремесленничество, народное прикладное искусство. THE HISTORY OF NAQQOSHLIGI ART: A REALM OF BEAUTY AND SYMBOLISM Rustamjon Turamirzayev Abdusalomovich Namangan Regional State Museum of History and Culture, Researcher rust[email protected], +(998)-93-493-24-76 Abstract: This article provides a detailed overview of the origins, historical formation, and development stages of ornamental art (naqqoshlik) schools in Uzbekistan. It explores the symbolic meanings, styles, technical possibilities, and modern restoration processes of this art form. The paper also highlights the international representation of Uzbek ornamentation, the work of prominent masters, and their contribution to the preservation of cultural heritage. Keywords: Naqqoshlik, ornamental art, islimi, girih, symbolic patterns, craftsmanship, folk applied arts. Kirish. Naqqoshlik san’ati O‘zbek xalqining madaniy merosida chuqur ildiz otgan, asrlar davomida shakllanib va takomillashib kelgan noyob san’at turlaridan biridir. Har bir naqsh, har bir bezak—bu nafaqat go‘zallikning ifodasi, balki chuqur ramziy va falsafiy ma’nolarning mujassamidir. O‘zbekiston hududidagi arxeologik topilmalar, tarixiy manbalar va me’moriy yodgorliklar naqsh san’atining chuqur tarixga ega ekanligini yaqqol namoyon etadi. Naqsh tushunchasi va uslublari Naqsh (arabcha "tasvir", "gul" ma'nosida) – geometrik shakllar, o‘simlik va hayvonot dunyosiga oid tasvirlarning muayyan tartibda takrorlanishidan hosil bo‘ladigan bezak turidir[5, 49b]. Naqqoshlik asosan me’moriy inshootlar, ro‘zg‘or buyumlari, hunarmandlik mahsulotlari va kiyimkechaklarda qo‘llaniladi. Naqshlar yaratilish usuliga ko‘ra o‘yma, bo‘yama, chokli, zarbli, quymali va boshqa ko‘rinishlarda bo‘ladi. Naqshlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 44  Islimiy naqsh – o‘simliksimon, guldasta, bargli, butali shakllardan iborat bo‘lib, ular ko‘pincha ramziy ma’nolarga ega.  Girih naqsh – murakkab geometrik shakllardan iborat naqshlar bo‘lib, to‘rtburchak, yulduzsimon, ko‘pburchak va spiralsimon shakllarni o‘z ichiga oladi. Naqsh san'atining qadimiy ildizlari Naqqoshlikning tarixiy ildizlari insoniyat madaniyati kabi qadimiydir. Arxeologik topilmalar shuni ko‘rsatadiki, naqshlar neolit va bronza davrlaridayoq idishlar, qurollar va boshqa buyumlarda ishlatilgan. Surxondaryodagi Fayoztepa, Dalvarzintepa, Xorazmdagi Tuproqqal’a, Qadimgi Sug‘d, Baqtriya madaniyatida naqsh elementlari keng qo‘llanilgan. Ayniqsa, Tuproqqal’adagi devoriy bezaklar turli girih naqshlar bilan bezatilgani bilan ajralib turadi. Bunday naqshlar diniy ibodatxonalarda, saroylarda va marosim zallarida keng qo‘llanilgan. Islom davrida naqsh san’atining yangi bosqichi VII–VIII asrlarda arablar tomonidan islom dini qabul qilinishi bilan tasviriy san’atda jonli mavjudot tasvirlari cheklanadi[1, 24b.]. Buning o‘rniga naqsh san’ati yangi bosqichga chiqadi. Islom talablari asosida geometrik va islimiy naqshlar rivoj topdi, arab yozuvi naqshlar bilan uyg‘unlashgan holda epigrafik uslubda ishlatila boshlandi. IX–X asrlarda naqshlar yanada murakkab va nafis tus oldi, ular me’moriy bezaklar bilan uyg‘unlashdi. Bu davrda ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi va muqarnas bezaklar bilan naqshning uyg‘unlashuvi yuqori badiiy darajada shakllandi. Temuriylar davrida naqsh san’atining yuksalishi XIV–XV asrlarda Amir Temur va temuriylar hukmronligi davrida O‘rta Osiyo me’morchiligi, naqqoshlik va umumiy amaliy san’at nihoyatda rivojlandi. Samarkand, Buxoro, Hirot kabi shaharlarda qurilgan obidalar (Go‘ri Amir, Shohi Zinda, Oqsaroy va boshqalar) naqsh san’atining yuksak namunalarini o‘zida mujassam etgan[1, 17b]. Aynan shu davrda "kundal" texnikasi shakllanib, rang-barang, zarhal naqshlar paydo bo‘ldi. Temuriylar davrining eng ko‘zga ko‘ringan naqsh namunalaridan biri bu – Tillaqori madrasasining gumbazidagi zarhal naqshlar bo‘lib, ular naqsh san’atining chinakam mahoratini ko‘rsatadi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 45 Naqqoshlik maktablari va hududiy uslublar O‘zbekistonning turli hududlarida o‘ziga xos naqqoshlik maktablari shakllangan:  Toshkent maktabi – erkin chizilgan islimiy naqshlar va keng pargoriy guldastalar bilan ajralib turadi. Asarlarda ochiq fonli, nafosatga asoslangan kompozitsiyalar ko‘zga tashlanadi.  Farg‘ona maktabi – ochiq kompozitsiyalar, “buta”, “guldasta”, moviy ranglar bilan boyitilgan naqshlar ishlatiladi. Bu uslub Rishton kulolligining moviy bo‘yoqlari bilan uyg‘unlashgan holda bezak san’atining o‘ziga xos rang palitrasini yaratadi.  Xiva maktabi – zich, o‘zaro bog‘langan naqsh tizimi, arabeska uslubidagi islimiylar bilan ajralib turadi. Xivadagi Toshhovli saroyi naqshlarida ko‘plab yulduzsimon girih naqshlar mavjud.  Buxoro va Samarqand maktablari – klassik ganchkorlik va yog‘och o‘ymakorligi naqshlarida o‘z aksini topgan. Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasidagi naqshlar diniy, ramziy va estetik ahamiyatga egadir. XIX–XX asrlarda naqsh san’ati Ushbu davrda naqqoshlik nafaqat me’moriy inshootlarda, balki ro‘zg‘or buyumlarida, san’at asarlarida, choyxonalar va madaniyat markazlarida ham keng qo‘llanilgan[1, 26b]. Buxoro, Xiva, Qo‘qon xonliklarida qurilgan inshootlar bezagida naqshlar еtakchi rol o‘ynagan. Ayni paytda naqshlarning ko‘p takrorlanuvchi shakllari, ifodaviy izlanishlarning susayishi ham kuzatilgan. Ammo bu davrda xalq ustalari orasidan O‘zbekiston madaniy merosini saqlab qolgan mashhur naqqoshlar еtishib chiqqan: Tohir To‘xtaxo‘jayev, O. Qosimjonov, J. Hakimov va boshqalar naqsh san’atini yangi bosqichga olib chiqdilar[5, 81b]. Zamonaviy naqqoshlik: tiklanish va rivojlanish XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshlarida O‘zbekistonda naqqoshlik san’ati qayta tiklana boshladi. Davlat muassasalari, muzeylar, tarixiy yodgorliklar, elchixonalar, masjid va maqbaralarning ta’mirlanishida naqqoshlar faol ishtirok etdi. “Usto” birlashmasi, ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 46 “Musavvir” markazi, “Hunarmand” uyushmalari orqali ustalar milliy naqshlarimizni qayta jonlantirishdi. Mashhur naqqoshlar – A. Ilhomov, M. To‘raev, S. Mahmudov, K. Shoislomov, X. Nuraliev, M. Ibrohimova, O. Fayzullaev, A. Asqarov singari san’atkorlar xalqaro ko‘rgazmalarda ishtirok etib, milliy san’atimizni targ‘ib qilishmoqda. Jumladan, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oliy Majlis binosi, Oqsaroy qarorgohi, Imom alBuxoriy majmuasi singari obidalar naqsh san’atining zamonaviy tiklanish markazlariga aylandi. Xulosa Naqqoshlik san’ati – o‘zbek xalqining tarixiy-estetik tafakkuri, badiiy didi va ijodiy merosining yorqin timsolidir. Bugungi kunda zamonaviy arxitektura, dizayn va xalq amaliy san’atida naqsh san’atiga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Ushbu an’anani asrab-avaylash va yangi avlod ustalariga еtkazish – madaniy merosimizni asrashning eng muhim vositasidir. Naqqoshlikda har bir chiziq va shakl ramziy ma’noga ega bo‘lib, o‘zida xalqning orzu-umidlari, e’tiqod va qadriyatlarini mujassam etadi. Bu san’at nafaqat bezak, balki milliy ruh va tarixiy xotira timsolidir. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. “Народнойе декоративнойе искусство Узбекистана”. M., 1955. 2. Rempel L.I. “Arxitekturniy ornament Uzbekistana”. T., 1967. 3. Zohidov P. “Me’mor olami”. T., 1996. 4. “O‘zbekiston xalq amaliy san’ati durdonalari”. T.: San’at, 2001. 5. “Naqqoshlik san’ati ensiklopediyasi”. T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2010.