O`SMIR YOSHDAGI O`G`IL-QIZLARNING O`Z-O`ZINI BAHOLASHI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 73 O`SMIR YOSHDAGI O`G`IL-QIZLARNING O`Z-O`ZINI BAHOLASHI Yesenova Nursaule Yesenovna N.D.U. San'at va sport fakulteti Pedagogika kafedrasi o`qituvchisi. Annotatsiya. Maqolada o'smir qizlarda o'z-o'zini hurmat qilishni shakllantirish muhimligi ilmiy va nazariy jihatdan asoslanadi. Hozirgi o'smir qizlarning xatti-harakatlari va qadriyatlari ularning ijtimoiy muhiti bilan belgilanadi. Maqolaning asosiy maqsadi hozirgi qizlarning o'ziga bo'lgan ishonchini va o'zini hurmatini oshirish bo'yicha maslahatlar berishdir. Kalit so'zlar: shaxsiyat, qiz bola, o`g`il bola, o'smir, o'z-o'zini anglash, o'zo'zini hurmat qilish. Аннотация: В статье научно и теоретически обоснована важность формирования самооценки у девочек-подростков. Поведение и ценности современных девочек-подростков определяются их социальной средой. Основная цель статьи — дать советы о том, как повысить уверенность в себе и самооценку современных девушек. Ключевые слова: личность, девочка, мальчик, подросток, самосознание, самооценка. Annotation: The article scientifically and theoretically justifies the importance of developing self-esteem in adolescent girls. The behavior and values of modern adolescent girls are determined by their social environment. The main goal of the article is to provide advice on how to increase self-confidence and self-esteem in modern girls. Keywords: personality, girl, teenager, adolescent, self-awareness, self-esteem ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 74 Hozirgi kunda maktab o'quvchilari ko'p ma'lumotni televizion dasturlardan va internet saytlaridan oladilar. Olimlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, o‘smirlar haftasiga o‘rtacha 25 soatni televizor qarshisida va telefonda ma`lumot olish bilan o‘tkazishadi. Televizion ko‘rsatuvlarda erkaklar ko‘pincha jiddiy, qayg‘uli va qaysar, ayollar esa nozik, muloyim va g‘amxo‘r qilib ko‘rsatiladi. Ko‘pgina zamonaviy filmlarda ayollar ochiq-oydin kiyimlarda kiyingan va ularning tarbiyalik ahamiyati ham talab darajasida bo`lmaydi. Ayniqsa chet el filmlari va seriallarini oladigan bo`lsak, bularda bizning mentalitetimizga zid bo`lgan ko`zqarashlar aks ettiriladi. K.N. Krupskaya o'smirlik davrining o'ziga xos xususiyatlarini tavsiflab, shunday xulosaga keldi: "Bu yarim bola, yarmi kattalar" va o'z-o'zini hurmat qilishning asosini shaxslar qabul qilgan qadriyatlar tizimi tashkil qiladi, dedi. O'z-o'zini hurmat qilish o'zini boshqa odamlar bilan solishtirish orqali shakllanadi. Hozirgi o'smir o'g'il-qizlarning o'zini o'zi qadrlashi quyidagicha shakllanadi: 1. O‘smir o‘g‘il bolalar o‘zlariga bo‘lgan ishonchini oshirish maqsadida omma oldida va do‘stlari orasida haqiqiy erkak laqabini olish uchun kuchli va qudratli ko‘rinishni xohlashadi. Bu esa, o‘z navbatida, o‘smirlar o‘rtasida jinoiy faoliyatga olib keladi. 2. Qizlarning fiziologik xususiyatlariga ko'ra ikki xil o'z-o'zini hurmat qilish turi mavjud. Birinchi turdagi qizlar o'zlarining hulqi bilan o'zlarini yolg'on his qilishlari bilan ajralib turadi. Ikkinchi turdagi qizlar gormonal o'sish tufayli jismoniy rivojlanishi tufayli o'zlarini past baholaydilar. Kerol Gilligan va uning hamkasblari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga ko'ra, qizlar o'g'il bolalardan o'zini namoyon qilish, o'zini o'zi qadrlash va atrof-muhitga chinakam ishonch hissi bilan ajralib turadi. 11 yoshga to'lgan qizlar o'zlariga ishonadilar, his-tuyg'ularini ochiq aytadilar va o'z fikrlarini ochiq ifoda etadilar. Biroq, o'smirlik davrida u o'z his-tuyg'ularini ikkilanmasdan ifodalaydi, atrofdagilarni xafa qilishdan qo'rqadi. Tadqiqotchilar qizlar o'smirlik davrida depressiyaga duchor bo'ladi degan xulosaga kelishdi. Ba’zan o‘zlarini boshqalar ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 75 oldida aytgan gaplariga juda ehtiyotkor bo‘lishdan himoya qilish uchun “bilmadim” deb javob qaytaradilar. Amerika oʻqituvchilar assotsiatsiyasi Qoʻshma Shtatlar boʻylab tumanlardagi 12 ta maktabning 4-10-sinflardagi 3000 nafar oʻquvchilari orasida soʻrov oʻtkazdi. 9 yoshli o'g'il va qizlarning 70 foizi o'zini o'zi hurmat qilish va o'zini o'zi anglash qobiliyatiga ega ekanligini aytishadi. Biroq, 16 yoshli o'g'il va qizlarning atigi 46 foizi o'zini yaxshi baholash va o'zini o'zi qabul qilishini qayd etdi. U. Masters va V. Jonsonlarning fikricha, bu o‘tish davri bolaning yanada aqlli va zukko shaxs bo‘lib o‘sishining boshlanishi hisoblanadi. Ingliz olimlarining tadqiqotiga ko'ra, boshlang'ich maktabdagi eng aqlli bolalarning yarmi qizlar bo'lib, ular o'rta maktabga yetib borganlarida ularning uchdan bir qismi bo'lgan. Bola o'tish yoshiga etganida bu ko'rsatkich keskin pasayadi. Masalan, boshlang‘ich sinflarda qizlarning aql-zakovati 80 foizni tashkil etgan bo‘lsa, ular o‘tish davriga, ya’ni o‘rta maktabda bu daraja 24 foizga tushadi. Bu taxmin shuni anglatadiki, ko'p hollarda bolaning aql-zakovati yoshi ulg'aygan sari boshlang'ich darajasidan pasayadi. Olimlarning ta’kidlashicha, bu o‘tish davrida o‘g‘il bolalar o‘qish va sport bilan, qizlar esa o‘qish va uy yumushlari bilan shug‘ullanishi kerak. Shuningdek, o'smirlarda o'zini o'zi qadrlashning shakllanishi o'z-o'zini anglash, atrof-muhitning ta'siri, shuningdek, ota-onalar tomonidan o'rnatilgan munosabatlar bilan bog'liq. Bolalar ota-onalariga taqlid qiladilar va ularning fazilatlarini o'zlashtiradilar. Ular ota-onalaridan o‘rnak olib, ular kabi bo‘lishga intiladilar. Ota obrazining o‘g‘il bola psixologiyasi uchun ko‘p foydasi bor. Ota tarbiyasini olmagan o‘g‘ilning ongida erkak psixologiyasi deyarli bo‘lmaydi va erkaklar orasida ham past darajada shakllangan bo`lishadi. Psixologlarning fikricha, bunday bolalar enurez, qo'rquv, bo'g'ilish kabi asab kasalliklariga moyil bo`lishadi. Bundan tashqari, otaning yo'qligi bolaning jinsiy orientatsiyasining zaif shakllanishiga yordam beradi. Ota ham qizining bo'lajak eri haqidagi tasavvurida namuna va ilhom manbai bo'ladi. Otasining qaramog'ida bo'lgan qiz o'ziga ishongan bo'lib o'sadi, chunki u doimo qarama-qarshi jins vakillarining qarashlariga duch keladi. Ota ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 76 qaramog‘isiz o‘sgan qiz esa erkaklar bilan muloqot qilish, ular bilan umumiy mavzularda suhbatlashishda qiynaladi. O'g'ilning ona tarbiyasi haqidagi xotirasi u bilan bir umr saqlanib qoladi. Onalik tarbiyasi bolada quyidagi fazilatlarning shakllanishiga yordam beradi: bolaning ayol psixologiyasini bilishi, sof, ideal ayol namunasini shakllantirish, ayol tuyg'ularini tushunish qobiliyati paydo bo`ladi. Otasi bilan ulg‘aygan o‘g‘il bolalar hayotda ozmi-ko‘pmi, o‘zini tahlil qilib, boshqalar bilan solishtirishga moyil bo`lishadi. Ya'ni, otam darajasiga yetdimmi, degan maqsadda o‘zini otasi bilan qiyoslaydi, erishgan yutuqlariga baho beradi. Psixologlar otaning faol ta'sirida tarbiyalangan bola quyidagi fazilatlarni namoyon etishini aniqladilar: yoshligidan, ya'ni bir yoshdan boshlab otasi tarbiyasiga ega bo'lgan bola begonalar bilan aloqa qilmasdan o'sadi, bu bolaning hayotining birinchi yilining ko'rsatkichidir. Ota farzandiga onasi bilan birdek g‘amxo‘rlik qilsa, bola hamisha mehr-muhabbatni his qiladi, o‘ziga ishongan, kuchli bo‘lib ulg‘ayadi. Agar ota ta'lim berishdan bosh tortsa, ya'ni bola ota ta'limisiz ulg'aysa, uning texnik, to'g'rirog'i, mehnat qobiliyati past bo'ladi. Bolaning gender sotsializatsiyasi muvaffaqiyatli bo'lishi uchun ota har doim bola qiyin vaziyatda bo'lganida maslahat berishi kerak. Erkakning maslahatidan bola muammoni erkak nuqtai nazaridan qanday hal qilishni tushunadi. Shunday ekan, farzand tarbiyasi bilan shug‘ullanayotgan otaning farzandi bilan birga sport bilan shug‘ullanishi, sayr qilishi, madaniy tadbirlarda qatnashishi albatta har bir bolaning ruhiyatiga ijobiy ta`sir qiladi. Ota bilan o'sgan qizlar ham qarama-qarshi jinsdagi odam, ya'ni erkak bilan muloqot qilishda ishonchli va hech qanday ikkilanmasdan muloqot qilishadi. Oilada ota-ona tarbiyasi qiz bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Ota mehrini ko‘rgan qiz o‘z qadrini biladi, ko‘cha yigiti ta’siriga osonlikcha berilmaydi. Turli tuzilishga ega insonlarni tushuna oladigan, har bir shaxsning individual fazilatlari va kuchli tomonlarini kashf eta oladigan kishilar uchun hayot qiziqarli va mazmunli bo‘lishi aniq. Muloqotda o‘ziga xos va betakror shaxs bo‘la olish, boshqalar bilan to‘g‘ri munosabatda bo‘lish buyuk san’atdir. Bu san’atni puxta ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 77 egallagan inson jamiyatda o‘z o‘rnini topadi, jamiyatda yashaydi, o‘z qadrqimmatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bu san'atni egallashning ko'p qirralari va sirlari bor, lekin asosiy siri o'z-o'zini bilishdir. Shaxsni shakllantirishda o'z-o'zini anglash va rivojlantirish juda muhimdir. Shu paytgina bolada atrof-muhit ta’siriga tushmasdan, o‘zining “men”i – ongi, ruhi, shaxsiy xususiyatlari shakllanadi. O'smirlik davridagi muhim psixologik jarayon - bu o'z-o'zini anglashni shakllantirish va shaxsning o'zini o'zi, o'z "men"ini shakllantirishdir. O'z-o'zini anglashning shakllanishi bir necha yo'nalishda sodir bo'ladi. Ular quyidagicha: - o'z ichki dunyosining ochilishi - o'smirda o'z his-tuyg'ularini tashqi muhit ta'siri sifatida emas, balki o'zining "men"i sifatida qabul qila boshlaydi va shu bilan o'ziga xos individual xususiyatlar va ba'zan yolg'izlik hissi paydo bo'ladi. U asta-sekin o'tmishni qaytarib bo'lmasligini, uning hayoti nihoyasiga yetayotganini tushuna boshlaydi. - insonni hayot mazmuni, o‘z qarashlari, kelajagi, maqsadlari haqida chuqur fikrlashga undash. Hamma narsa mumkin, degan orzular va mavhum g'oyalardan, erishib bo'lmaydigan modellardan ko'proq yoki kamroq real rejalar asta-sekin paydo bo'la boshlaydi. Shaxs tomonidan yaratilgan hayot rejasi o'z taqdirini hal qilishning barcha sohalarini, ya'ni axloqiy qiyofa, turmush tarzi, kasb tanlash, hayotda o'z o'rnini topa olish qobiliyatini qamrab oladi. O‘z maqsadini, hayotiy intilishlarini, hayot rejasini ongli ravishda anglash o‘z-o‘zini anglashning asosiy elementidir. Bunday o'zgarishlardan keyin o'smirlarning ichki savollari bor. "Men kimman? Men qandayman? Men nimaga intilyapman?" O'ziga savol berib, o'zi ularga javob berishga harakat qiladi. Ular quyidagi tabiatga ega: - o'z-o'zini anglash - o'ziga bo'lgan qarash, o'ziga nisbatan hissiy munosabat, o'z tashqi ko'rinishi, aqliy, axloqiy va sifat fazilatlarini bilish va o'z-o'zini tarbiyalash o'z yutuq va kamchiliklari asosida shaxsiy o'sish imkoniyatini yaratadi, degan ishonch; - o'zining shaxsiy fazilatlari va xususiyatlarini, hayotning mazmuni haqida - baxt, sevgi, siyosat va boshqalarni tasdiqlaydi.Ular dunyo haqida o'zlarining ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 78 nazariyalarini yaratadilar va umuman atrof-muhit haqida tanqidiy munozaralar olib borish orqali hayotni yangicha tushunishga harakat qiladilar. Shu o‘rinda olim L.F.Obuxova o‘zining psixologik tadqiqotlarida o‘smir shaxsining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘z individualligiga qiziqishning ortishi, tanqidiylikning namoyon bo‘lishi bilan izohlaydi, ya’ni bularning barchasi erta o‘smirlik davrida saqlanib qoladi, lekin ular sezilarli o‘zgarishlarga uchraydi va ongli ravishda aks etadi. "Eng asosiy o'zgarishlar shaxsning o'z rivojlanishida sodir bo'ladi", deydi u. Uning o'ziga xos xususiyati o'z-o'zini aks ettirishning kuchliligi, ya'ni o'z imkoniyatlarini va qobiliyatlarini o'z-o'zini tan olish, baholash va bilishga intilishi deyiladi. O‘smirlar psixologiyasini o‘rganuvchi yana bir olim Filipp Rua o‘zining “O‘smirlar va yoshlar psixologiyasi” darsligida o‘smirlarning o‘z tashvishlari, fikrlari, histuyg‘ulari va qiziqishlari, orzu-istaklari, intilishlari alohida o‘rganish va diqqate’tibor mavzusiga aylanadi, degan xulosaga keladi. Bu bosqichda o'smir o'zining ichki dunyosini kashf qila boshlaydi, uning sub'ektiv tashvishlari, "o'ziga xosligi" bilan qiziqadi. O'z-o'ziga qiziqishi past bo'lgan o'smirlarda o'z-o'zini anglash, o'z shaxsini nazorat qilish tuyg'usi kech rivojlanadi. Har bir insonning shaxsiy va kasbiy rivojlanishi har xil bo'lsa-da, ularning umumiy rishtalari o'smirlik davridagi ta'lim va tarbiya bilan bog'liqligini ko'rishimiz mumkin. Aynan shu davrda har bir inson kelajakda shaxsni shakllantirish uchun zarur bo'lgan asosiy poydevorning boshlanishini to'playdi. Bu jarayonlar insonning psixologik va jismoniy rivojlanishi bilan bir vaqtda sodir bo'lganligi sababli, o'smirlik davri shaxsning shakllanishi jarayonida katta ahamiyatga ega. O'smir bola atrofidagi dunyoni "men" va "men emas" deb qabul qiladi. "Men" faqat o'zining ichki dunyosi va fikrlarini o'z ichiga oladi, "men" bo'lmagan esa o'zimdan boshqa hamma narsani o'z ichiga oladi. Agar biz bolani o'smirlik va uning shaxsiyatini rivojlantirishning qiyin davrida qo'llab-quvvatlamasak, bolaning shaxsiyati o'z egosi bilan chegaralanib qoladi. Shuning uchun bolaga uning ichki ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 79 dunyosini tushunishga yordam berish va uning atrof-muhitini va o'zini o'rganishga bo'lgan ishtiyoqini uyg'otish kerak. Avstriyalik olim K.Lorensning fikricha, insonning o'zini bilishga intilmasligi uning o'zini tabiatning bir qismi deb bilishni istamasligi bilan bog'liq. U to'siqlar guruhlarini quyidagicha ko'rsatdi: – tahlil qilish, baholash, idrok etish harakatlarining shakllanishi tufayli o‘zini shaxs sifatida to‘g‘ri idrok eta olmaslik, analogiya va mulohaza vositalaridan to‘g‘ri foydalana olmaslik; - o'z-o'zini anglashda qo'rquv hissi mavjudligi, atrof-muhit talablariga muvofiq o'zini o'zi baholashga urinish . Shuningdek, siz psixologik testlar to'plamidan foydalanishingiz mumkin, ammo testlar tasdiqlanganligiga ishonch hosil qilish va test ko'rsatmalarini diqqat bilan o'qib chiqish muhimdir. Iloji bo'lsa, test natijalarini psixolog bilan tahlil qilish tavsiya etiladi. O'z-o'zini bilish uchun maxsus vosita - bu psixolog bilan birgalikda ishlash. Shaxsiy maslahatda, psixolog bilan ishlashda mijoz o'z muammolarini tushunishi va o'z-o'zini bilish doirasini kengaytirishi kerak. Muvaffaqiyatli ish natijasi guruh uchun ijtimoiy psixologik tayyorgarlikni ta'minlashdir. Bu erda jamoa va mijoz o'rtasida o'zaro tushunish va ishonch muhitini yaratish kerak. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, shaxsning hayotiy qadriyatlari, motivlari, qadriyat yo‘nalishi o‘smirlik davrida egallagan bilimlari bilan bog‘liq holda shakllanadi. Bu davrda o‘smir qizlarning o‘zini qanday tutishini kuzatadigan bo‘lsak, ular yosh bo‘lishiga qaramay, bo‘yanishni, dugonalari bilan vaqt o‘tkazishni istashini ko‘ramiz. Bundan tashqari, ular tashqi ko'rinishidan mamnun emaslar. Ba'zi qizlar o'z yigitini sevib qolishadi va hech kimga aytolmasliklari uchun kundalik yozishni boshlaydilar. Raqs kechalari, yangi kiyimlar, do'stlarni sinab ko'rish - bularning barchasi qiziqarli. Ota-onalar ularning tez o'zgarishidan qo'rqishadi va ularning har bir qadamini nazorat qilishni xohlashadi. Va ular, o'z navbatida, "Men kichkina bola emasman!" ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 80 Maktab psixologik xizmati oldida turgan eng qiyin muammolardan biri o'tish davridagi o'quvchilarga o'z vaqtida psixologik yordam ko'rsatishdir. Maktab psixologlarining ushbu sohadagi faoliyati mazmunini aniqlash uchun ushbu yosh davrining o'ziga xos xususiyatlarini va har bir o'smir duch keladigan qiyinchiliklarni bilishi kerak.