OILADA IJTIMOIY TARBIYA

PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH Volume 02, Issue 09, 2025 55 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH universalconference.us OILADA IJTIMOIY TARBIYA Jalilov Tulqin Muborak tumani 8-maktab psixologi Annotatsiya: Ushbu maqolada oilada farzand tarbiyasi haqidagi fikr mulohazalar kelt irilgan. Kalit so'zlar: oila, nikoh, islom, din, er, xotin, farzand tarbiyasi. ljtimoiy tarbiyaning asl ma'nosi ham, vazifasi ham boladagi ijtimoiy faollikni oshirish orqali, undagi ijobiy fazilatlarni kamol toptirishdir. Odatda oilada ijtimoiy faollikni os hirish bola irodasini chiniqtirish orqali amalga oshiriladi.Chunki ko pincha ota-onalar bolalarining aqlli, farosatli bo`lib yetishlariga e'tibor berib,uning ruhiyatini hamda jis moniy quvaatini oshirishga, irodasini mustahkamlashga bee'tibor qoladilar.Buning oq ibatida bola turmush suqmoqlarida tez qoqiladigan, turli ijtimoiy vaziyatlarda qiyinch iliklarni yenga olmaydigan, ruhiyati mo`rt bo `lib katta bo`ladi.SHuning uchun ham o ilaviy ijtimoiylashuvda bolaning ijtimoiy bilimdonligi, ijtimoiy ko 'nikmalar va ularni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarga alohida urg'u beriladi.Mutaxassislar oilaviy sot sializatsiyaning bosqichlari, funktsiyalarini tafovutlash bilan birgalikda uning har biri da o`ziga xos ijtimoiylashuv usullari ustivor bo lishini ham ta'kidlaydilar.Masalan,rus sotsiologi N.Andreenkova ijtimoiylashuv jarayoniniikki katta bosqichda tasavvur qila di. Uning birinchi bosqichiindividning ijtimoiy mavjudot sifatida shakllanishini ta'm inlovchi hayot bo`lagini o''z ichiga olib, u inson hayotining qariyb uchdan bir qismini tashkil etadi. Bu davrda asosan bolaning: dastlabki ilk sotsializatsiyasi (bolalik davri); normativ xulqning marginal jihatlarini o'zlashtirish davri (o''smirlik davriga to`g'ri kel adi); o'`spiriinlikdan balog'at yoshiga o'`tish davrini o'z ichiga olgan ijtimoiylashuv oq ibatlari yaxlit namoyon bo`ladigan bosqich.lkkinchi bosqich-shakllanib bo'lgan shaxs ning jamiyatda faoliyat yuritishi davrlarini o'z ichiga olgan hayot bosqichi. Bunda sha xs dastlab mehnatga yaroqli jamiyat a'zosi sifatida, so 'ngra naqaqa yoshiga yetgan ins on siftaida o'z o'rniga ega bo`ladi. Ijtimoiylashuvning dastlabki yillarida uning samara dorligi ko`proq yuqorida ta'kidlaganimizdek, oila, undagi ijtimoiy-psixologik muhit v a ota-onaning tarbiyachilik burchini qanday ado etganligiga bog'liq bo`lsa,uning keyin gi bosqichlarida ta'lim muassasalari va mehnat jamoalarining roli ortib boradi. Ota-onalikning eng muhim sifatlariga avvalo-protektsiya yoki farzandlarini tarbiyalas h uchun sarflanadigan kuch, vaqt va e'tiborning mezoni, bolaning turli ehtiyojlarini qo PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH Volume 02, Issue 09, 2025 56 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH universalconference.us ndirish darajasi, intizomga chaqirish bilan bog'liq talablar darajasi,ta'qiqlovlar yoki bo laning xulqini jilovlash uchun ishlatiladigan sanktsiyalar tizimi kiradi. Ushbu mezonla r asosida turli oilalarda ota-onalarning o'z farzandlarini tarbiyalash uslublarini farqlas h mumkin. Oilaviy munosabatlarning eng ta'sirli,jozibali va muhim bo`lagi-bu onabol a munosabatlaridir. Ularning muhimligi shundaki, ayni dastlabki muloqot va mehrli m unosabatlar bolaning keyingi psixik va aqliy taraqqiyotini hamda onaning xulq-atvori ni shakllantiradi.Bola tug'ilishining dastlabki onlarida ona va bola o'zaro hissan va psi xologik jihatdan bog'langan bo`lib, ikkalasi bir tan, birvujud hisoblanadi. SHu bois ul arning munosabatlarida simbiotiklik (bir xillik, qo'shilib ketganlik, yaxlitlik) bo`ladi.B ola ulg'ayib,katta bo`lgani sari ular o'rtasidagi masofa,psixologik distantsiya ortib bor averadi, simbioz munosabatlar aqliy-kognitiv munosabatlar shaklidagi psixologik alo qalarga aylanib ketaveradi. CHaqaloqning jismoniy o'sishi va rivojlanishi tabiiyki, on aning g'amxo`rligiga bevosita bog'liq. SHunisi muhimki,bola uchun har qanday g'amx o'r va mehribon inson unga ona o'rnini bosishi mumkin (buvisi, otasi, enagasi). Lekin kimningdir doimiy g'amxo`rligi, ya'ni,mehribon insonning-“ob'ekt”ning doimiyligi bo la rivojlanishi uchun o'ta muhim hisoblanadi. Bola bir yoshga to 'lIguncha bo`lgan da vri noverbal muloqot davri hisoblanib, undagi barcha o'zgarishlar onasi yoki yaqinlari bilan bo 'ladigan emotsional, bevosita munosabatlarning natijasi bo 'ladi va bora-bora muomalaga til va tovushlar bilan bog'liq belgilar kirib kela boshlaydi. Onaning barcha say'i-harakatlari bu davrda bola psixik rivojlanishining muvaffaqiyatini belgilaydi.Ag ar ota va ona tomonidan ko 'rsatilayotgan g'amxo`rlik doimiy va samimiylik kasb etsa ,bu E.Erikson ta'biri bilan aytganda,“mutloq ishonch” (bazalsnoe doverie)ga asos bo 'l adi.Ya'ni, haqiqiy, g'amxo'r ona bolasining ayni paytdagi barcha ehtiyojlarini qalban h is etib,o'sha zahoti qondirishga harakat qiladi, masalan,chanqasa suv, och qolsa - ko`k rak suti, peshob qistaganda, to`sish kabi ishlarni o'z vaqtida bajarib boradi. Onaning b ola ehtiyojlarini shu kabi aniq bilib, o'z vaqtida mehr ko'rsatishi ba'zan intuitiv tarzda kechsa,ba'zan ona o'zini bola bilan identifikatsiya qiladi, ya'ni, o"zini uning o'rniga qo 'yish orqali, uning talab-istaklarini sezganday bo`ladi, “vujudi bilan his etadi".Bunday his qilishlar odatda ona tomonidan aniq anglanmaydi, lekin, tabiiiyki, onaning kechin malariva sezishlari to'g'ri chiqadi. PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH Volume 02, Issue 09, 2025 57 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH universalconference.us FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Inamova M.O. Oilada bolalarni ma'naviy-axloqiy tarbiyalashda milliy qadriyatlarda n foydalanishning pedagogik asoslari: Diss., ...ped,fan,doktori,-T.,1998-316 b. 2.Imomnazarov M, Eshmuhamedova S. Milliy ma'naviyatimiz asoslari/Tahrir hay'ati X.Karomatov va boshq. -T.: Toshkent Islom universiteti,2001.-432 b. 3. Inomova M. O. Oilada bolalarning ma'naviy-axloqiy tarbiyasi. -T.: Nizomiy nomid agi TDPU, 1999.-38-bet. 4.Kaykovus.Qobusnoma.-T.:Istiqlol,1994.-85-86 b.