OG`IR ATLETIKA SPORT TURIDA MAXSUS JISMONIY TAYYORGARLIK METODIKASI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 15–to’plam 2025 y. 31 OG`IR ATLETIKA SPORT TURIDA MAXSUS JISMONIY TAYYORGARLIK METODIKASI Toʻxtayev Davron Eshtemirovich Termiz davlat universiteti Sport boshqaruvi kafedrasi o'qituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada sportchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligini shakllantirish metodikasi, uning nazariy asoslari hamda amaliy yo‘llari yoritilgan. Tadqiqotda sportchilar organizmining funksional imkoniyatlarini rivojlantirish, yuklamalarni rejalashtirish, mashg‘ulotlarning bosqichma-bosqich o‘sish tizimi va maxsus tayyorgarlik mashqlarining fiziologik ta’siri tahlil qilingan. Maqola natijalariga ko‘ra, maxsus jismoniy tayyorgarlik nafaqat sport natijalariga, balki insonning umumiy jismoniy va ruhiy barqarorligiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: maxsus jismoniy tayyorgarlik, sport metodikasi, yuklama, musobaqa tayyorgarligi, funksional rivojlanish, sportchining imkoniyati, mashg‘ulot sikli. Kirish Zamonaviy sportda yuqori natijaga erishish uchun faqat umumjismoniy tayyorgarlik yetarli emas. Har bir sport turi o‘ziga xos jismoniy, texnik, taktik va psixologik tayyorgarlikni talab qiladi. Shu sababli maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJT) – sport mashg‘ulotlarining eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. MJT – bu sportchining tanlangan sport turi bo‘yicha harakat sifatlari, texnik elementlar va mushak guruhlarini maqsadli tarzda rivojlantirishga qaratilgan tizimdir. Unda sport turi talabiga mos maxsus mashqlar, yuklama turlari, dam olish va tiklanish jarayonlari aniq rejalashtiriladi. Sport nazariyasida maxsus tayyorgarlik “sport formasini shakllantiruvchi jarayon” deb ta’riflanadi. Bu jarayon sportchining musobaqa faoliyatida maksimal Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 15–to’plam 2025 y. 32 natija ko‘rsatishini ta’minlaydi. Shu bois, ushbu maqolada maxsus jismoniy tayyorgarlik metodikasining ilmiy asoslari, bosqichlari va samarali qo‘llash yo‘llari chuqur tahlil qilinadi. Asosiy qism Maxsus jismoniy tayyorgarlikning mazmuni va mohiyati Maxsus jismoniy tayyorgarlik – sportchining tanlangan sport turiga xos harakat va jismoniy sifatlarni rivojlantirish jarayonidir. Bu jarayon umumjismoniy tayyorgarlikka tayanadi, biroq undan farqli ravishda aniq maqsadga yo‘naltirilgan, tor ixtisoslashgan mashqlar tizimini o‘z ichiga oladi. Masalan, yengil atletikada – start tezligi va yugurish texnikasi; og‘ir atletikada – kuch, muvozanat va portlovchi harakat; gimnastikada – muvofiqlik, epchillik va egiluvchanlik; futbol va voleybolda esa – tezlik, chidamlilik va koordinatsiya asosiy o‘rinda turadi. MJTning asosiy vazifalari: sportchi organizmini tanlangan sport turiga moslashtirish; musobaqa harakatlarining takrorlanishini ta’minlash; harakatlarni tezkor, aniq va barqaror bajarishga o‘rgatish; sportchi mushak tizimini texnik harakatlarga tayyorlash; psixologik barqarorlikni shakllantirish. Maxsus jismoniy tayyorgarlikning nazariy asoslari Sport metodikasida maxsus tayyorgarlik quyidagi nazariy tamoyillarga tayanadi: Moslashuv qonuniyati – inson organizmi takroriy yuklamalarga moslashadi, natijada funktsional imkoniyatlar ortadi. Yuklama va tiklanish muvozanati – har bir mashg‘ulotdan keyin organizmga dam berish zarur. Aks holda ortiqcha charchash sport formasini pasaytiradi. Xususiylik tamoyili – har bir sport turi uchun maxsus mashqlar tizimi tuziladi. Bosqichlilik – mashg‘ulot yuklamalari asta-sekin oshirib boriladi. Sikliklik – mashg‘ulotlar yillik, oylik va haftalik sikllarda tashkil etiladi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 15–to’plam 2025 y. 33 Bu tamoyillar asosida ishlab chiqilgan mashg‘ulot dasturlari sportchining barqaror o‘sishini ta’minlaydi. Maxsus jismoniy tayyorgarlik jarayonining bosqichlari MJT odatda uch bosqichda amalga oshiriladi: 1-bosqich (tayyorlov davri) – umumiy va maxsus mashqlar uyg‘unlashadi. Organizm yuklamaga moslashadi. 2-bosqich (asosiy davr) – yuklama hajmi va intensivligi oshiriladi, musobaqa texnikasi chuqurlashtiriladi. 3-bosqich (musobaqa davri) – mashg‘ulotlar musobaqa sharoitiga maksimal yaqinlashtiriladi, sportchi “pik” (eng yuqori) formasiga chiqadi. Har bir bosqichda yuklama va tiklanish davrlari o‘zaro muvozanatda bo‘lishi kerak. Tajribalar ko‘rsatadiki, haddan tashqari yuklama sportchining nafaqat jismoniy, balki psixologik holatiga ham salbiy ta’sir qiladi. Maxsus mashqlar tizimi va ularning tanlanish prinsiplari Maxsus mashqlar – bu sportchining musobaqa faoliyatidagi harakatlarga o‘xshash mashqlar bo‘lib, ular ma’lum mushak guruhlarini maqsadli rivojlantiradi. Ularni tanlashda quyidagi mezonlar muhim: harakatning sport turi bilan o‘xshashligi (biomekanik tamoyil); mushaklarning ish xarakteri (statik, dinamik, portlovchi); yuklama hajmi va intensivligi; dam olish va mashq almashinuvi; sportchining individual xususiyatlari. Masalan, bokschi uchun maxsus mashqlar — qo‘l zarbalari bilan og‘ir to‘p urish, sakrash mashqlari, reaksiya tezligini oshiruvchi mashqlar; suzuvchi uchun esa — cho‘milish mashqlari, nafas olishni boshqarish, qo‘l harakatlarini takrorlash mashqlari. Maxsus tayyorgarlikda yuklama me’yori va nazorat tizimi Yuklama — mashg‘ulotdagi asosiy omil. Uni to‘g‘ri rejalashtirish sportchining samarali rivojlanishini ta’minlaydi. Yuklamaning asosiy tarkiblari: Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 15–to’plam 2025 y. 34 Hajm (vaqt, takrorlar soni); Intensivlik (tezlik, og‘irlik); Davomiylik (mashg‘ulot sikli); Dam olish oralig‘i (tiklanish bosqichi). Sportchining yurak urish tezligi, nafas olish chastotasi, charchoq darajasi, natija barqarorligi kabi ko‘rsatkichlar asosida yuklama nazorat qilinadi. Bugungi kunda maxsus jismoniy tayyorgarlikni tahlil qilishda biomonitoring usullari (puls o‘lchagichlar, GPS kuzatuv tizimlari, kislorod iste’moli tahlili) keng qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar murabbiyga sportchining holatini real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi. Maxsus jismoniy tayyorgarlikning psixologik va pedagogik jihatlari Maxsus jismoniy tayyorgarlik nafaqat mushak kuchini, balki irodaviy, hissiy va psixologik barqarorlikni ham talab qiladi. Sportchi o‘zini ruhiy jihatdan musobaqaga tayyorlashi kerak. Shuning uchun mashg‘ulotlarda: stressga bardoshlilikni oshirish, diqqatni jamlash, o‘ziga ishonchni shakllantirish, motivatsiyani mustahkamlash metodlari qo‘llaniladi. Murabbiy sportchi bilan individual ishlashi, rag‘batlantirish va nazorat o‘rtasida muvozanatni saqlashi lozim. Pedagogik jihatdan to‘g‘ri tashkil etilgan mashg‘ulot sportchining o‘zini anglashini, mas’uliyat hissini kuchaytiradi. Maxsus jismoniy tayyorgarlikning amaliy ahamiyati Maxsus jismoniy tayyorgarlik sportchilar uchun quyidagi afzalliklarni beradi: mushak va asab tizimining muvofiqlashgan ishlashini ta’minlaydi; texnik harakatlarni barqarorlashtiradi; jarohatlar xavfini kamaytiradi; musobaqa natijalarini oshiradi; psixologik tayyorgarlikni kuchaytiradi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 15–to’plam 2025 y. 35 Shu bilan birga, bu metodika professional sportdan tashqari, harbiy, huquqni muhofaza qilish organlari va favqulodda xizmatlar xodimlarini tayyorlashda ham keng qo‘llaniladi. Xulosa Maxsus jismoniy tayyorgarlik – bu sportchining yuksak natijalarga erishishini ta’minlaydigan asosiy omil bo‘lib, u umumjismoniy tayyorgarlikka tayangan holda amalga oshiriladi. Mazkur jarayonni samarali tashkil etish uchun ilmiy asoslangan metodik tizim, yuklamaning fiziologik me’yorlari va psixologik tayyorgarlik bir butun holda olib borilishi lozim. Har bir sport turiga xos maxsus mashqlarni to‘g‘ri tanlash, yuklamani nazorat qilish va tiklanish davriga e’tibor berish sportchining barqaror rivojlanishiga yordam beradi. Demak, maxsus jismoniy tayyorgarlik – bu sportchilarni musobaqa faoliyatiga tayyorlashning eng muhim, ilmiy asoslangan bosqichidir. Foydalanilgan adabiyotlar Qosimov A., Abdukarimov B. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti, 2017. Davletov O. Maxsus jismoniy tayyorgarlik asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. Platonov V.N. Sistema podgotovki sportsmenov v olimpiyskom sporte. – Kiev: Olimpiya, 2015. Bompa T. Periodization: Theory and Methodology of Training. – Champaign, IL: Human Kinetics, 2019. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–6099-son qarori. – “Sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib etish va ommaviy sportni rivojlantirish to‘g‘risida”, 2020-yil 30-oktabr. Xo‘jayev B. Sport mashg‘ulotlarining nazariy asoslari. – Toshkent: TDPU, 2022. World Health Organization (WHO). Physical Fitness and Athletic Performance. – Geneva, 2021. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 15–to’plam 2025 y. 36