"АЛ-МУФАССАЛ" АСАРИ ВА УНИНГ ТАРКИБИЙ ТУЗИЛИШИ

39 “АЛ-МУФАССАЛ” АСАРИ ВА УНИНГ ТАРКИБИЙ ТУЗИЛИШИ Насирова Малика, Ориентал университети Тиллар I кафедраси профессори, ф.ф.н. [email protected] ORCID 0000-0003-2290-4126 Аннотация Мазкур мақолада ўзнинг илмий асарлари билан араб тилшунослиги тараққиѐтида муҳим роль ўйнаган машҳур тилшунос олим Маҳмуд Замахшарийнинг (467/1075-538/1144), илмий меросининг гултожи бўлган “АлМуфассал фи санъати-л-иъроб” асари ва унинг таркибий тузилишни ҳақида маълумот берилади. Асарнинг тузилиши унда баѐн қилинган назарий масалалари ҳақида муайян тасаввурни ҳосил қилади. Калит сўзлар: назарий грамматика, грамматик масалалар, флексия, “АлМуфассал фи санъати-л-иъраб”. Annotation This article examines “Al-Mufassal fī Ṣanʿat al-Iʿrāb”, the magnum opus of the eminent linguist Mahmud al-Zamakhshari (467/1075-538/1144), whose scholarly contributions have played a pivotal role in the advancement of Arabic linguistics. The study highlights the structural composition of the work, which provides valuable insights into the theoretical grammatical issues addressed by the author. Keywords: theoretical grammar, grammatical issues, inflection, Al-Mufassal fī Ṣanʿat al-Iʿrāb. Х-ХIII асрда араб тилшунослиги бўйича буюк из қолдирган Абдулқоҳир Журжоний (1009–1078), Аҳмад Майдоний (ваф. 518/1124), Маҳмуд Замахшарий (1075-1144), Наср Мутарризий (1144-1213), Абу Яъқуб Юсуф Саккокий (1160-1229) ҳамда уларнинг муносиб издошлари ҳисобланади. Мазкур олимлар ҳақидаги маълумотлар турли библиографик манбаларда, айримларида оз, бошқаларида кўпроқ маълумотлар келтирилган. Мазкур олимлар ва уларнинг ѐзган асарлари ҳақида Абдул Карим Самъоний 3 , Зайнуддин Қосим Қутлубуғо 4 , Жалолиддин Абдураҳман Суютий 5 , Абдулҳай Лакнавий 6 , Умар Ридо Каҳолла 7 , Ёқут Ҳамавий 8 , Ҳожи Халифа 9 , Шавқи Дайф 10 каби олимлар маълумотлар келтирган. 3 Самъоний. Китабу-л-ансоб.-Байрут. 1988, Ж.1.-Б.325 4 Зайнуддин Қосим Қутлубуғо. Тожу-т-тарожим. -Дамашқ, 1992. -568б. 5 Жалолиддин Суйутий. Буғйоту-л-вуот. – Қоҳира, 1972, Т.1. – 607 б. 6 Абдулҳай Лакнавий. Фаваиду-лбаҳийма фи таражими-л-ханафиййа. – Миср.:Дар алисламиййа. -.263 б. 7 Умар Ридо Каҳолла. Муъжаму-л-муаллифийн. -Байрут, 1993. -581б. 8 Ёқут Ҳамавий.Муъжаму-л--удабо. –Миср, 1993, Т.1.- 3541 б. 9 Ҳожи Халифа. Кашф аз –зунун. –Байрут, 1981, -Т.2.-Б. 40 Араб тили грамматикасида ўз ўрнига эга бўлган, кунимизгача аҳамиятини йўқотмаган асарлар кўп. Улар ичида Муҳаммад Абдулҳай Лакнавий таъкидлаганидек, «аввалгиларда ҳам, кейингиларда ҳам бўлмаган асар» 11 таърифига эга бўлган фундаментал манбалар кўп эмас. “Ал-Муфассал фи санъати-л-иъроб” (“Флексия илмида мукаммал китоб”) асари ана шундай манбалардан бири бўлиб, Маҳмуд Замахшарий асарларининг гултожи деб эътироф этилади. 1119-1121 йиллар оралиғида ѐзилган мазкур асар Замахшарий Маккада яшаган даврига тўғри келади. Муаллиф ўзи таъкидлаганидек, араб адиблари тилшуносликда бир асар таълиф этишини сўраб мурожаат қилганлар. Илтимосга жавобан ѐзилган мазкур асар араб тилининг назарий грамматикасига бағишланган бўлиб ўзининг мукаммаллиги, мураккаблиги, барча саволларга илмий асосланган жавоблари билан эътиборлидир. Асар Шом ҳокими Музаффариддин Мусога тортиқ қилинганида, амир ушбу асарни ўрганиб, уни ѐд олган кишига 5 минг кумуш танга ҳадя қилишини эълон қилган. Асарнинг таркибий тузилишини кўздан кечиргандаѐқ унинг мукаммаллиги яққол кўринади. Асар тўрт боб ва кўпсонли фасллардан иборат бўлиб, грамматик масалалар сўз туркумлари бўйича тушунтирилган. Аллома энг аввал эъроб, яъни флексия ҳақида батафсил маълумот беради ва “аввало эъробни билиш керак, зеро ундан сўнггина бошқа ҳодисаларнинг моҳиятини тушуниш мумкин”,- деб таъкидлайди. Асарда мавзулар қуйидаги тартибда тақдим этилган. Кириш, яъни муқаддимадан сўнг “Сўз” ва “гап” нинг маъноси очиб берилган. Сўнгра “Исм” боби бошланади. Унда: 1. Атоқли отлар ва унинг турлари (Атоқли отларнинг лақаб ва куня билан бирга келганда ифодаланиши қоидалари ҳақидаги фасл, турдош отларнинг атоқли от бўлиб келиши, аниқлик артикли қўшиладиган баъзи атоқли отлар фасли кабилар); 2. Турланадиган исмлар; 3. Тўлиқ турланмайдиган исмлар; 4. Исмлардаги келишикларнинг кўринишлари; 5. Бош келишикдаги исмлар ; 6. Исмий гапнинг эгаси ва кесими; 7. Кесимнинг эгадан олдинга ўтиши; 8.“Инна” ва унга ўхшаш юкламалар иштирок этган гапнинг кесими; 9. Мутлоқ инкор маъносидаги “Ла” инкор юкламасининг кесими; 10.”Лайса” маъносидаги “ма” ва “ла” инкор юкламалари иштирок этган гапнинг эгаси;11. Тушум келишигидаги исмлар; 12. Иккилик сонда келадиган масдар; 13. Воситасиз тўлдирувчи; 14. Яширинган бўлиши лозим бўлган тушум келишигидаги сўз [улардан ундалма ва бошқалар]; 15.Ноаниқ ундалманинг турилари; 16. Йиғи [йўналтирилган объект], яъни кимдир вафот этган ва унинг исмини айтиб йиғлаганда исмига ҳарфлар қўшилади. Масалан, “ваазайдааҳ” каби бўлади; 17. Ихтисос – Тўлдирувчининг махсус шакли; 18. Қисқартириш (мурожаатда атоқли отларни қисқартириш); 19. Иштиғол – синтактик конструция 10 Шавқи Дайф.Тариху адаби-л-арабиййи . -Қоҳира. Дар ал-маариф, 1980. -Б.542-543 11 Абдулҳай Лакнавий. Фаваиду-лбаҳийма фи таражими-л-ханафиййа. -Миср.:Дар алисламиййа.-Б.231 41 (тўлдирувчининг махсус шакли); 20.Ўрин ҳоли: 21. Биргалик тўлдирувчиси; 22. Сабаб-мақсад холи; 23. Ҳолат ҳоли; 24. Чеклов; 25. Истисно; 26. “Лайса”маъносидаги “ма” ва “ла” инкор юкламалари иштирок этган гапнинг кесими; 27. “Кана” ва “Инна” бобидаги эга ва кесим; 28. “Ла” қатъий инкор юкламаси иштирок этган гапнинг эгаси; 29. Қаратқич келишигидаги исмлар; 30. Изофанинг икки бўлаги (компоненти); 31. Изофа бўлаклари (компонент-лари) нинг тушиб қолиши; 32. Тобеъ сўзлар, таъкид; 33. Сифат; 34. Аниқловчи эргаш гапли қўшма гап; 35. Изоҳловчи; 36. Аниқловчи – изоҳловчи; 37. Боғловчилар; 38. Келишикда турланмайдиган исмларнинг турлари; 39. Олмош; 40. Кўрсатиш олмошлари; 41.Боғловчилар; 42. Феъл маъносидаги имслар ва междометиялар; 43. Ўрин - пайт ҳоллари; 44. Қўшма сўзлар; 45. Умумий маънога эга бўлган сўзлар; 46.Иккилик; 47. Кўплик; 48. Аниқлик ва ноаниқлик ҳолатлари; 49. Музаккар ва муаннас ҳолатлар; 50. Кичрайтма отларнинг турлари; 51. Нисбий сифатлар; 52. Сон; 53. Қисқа ва чўзиқ (яъни “алиф” ва “ҳамзали алиф”га тугаган сўзлар); 54. “Феъллар билан боғлиқ исмлар” деб номланувчи феълга ўхшаш (исм) ҳақида; 55. Масдарнинг аниқ ва мажҳул даража сифатдоши вазнида келиши; 56. Аниқ даража сифатдоши; 57. Мажҳул даража сифатдоши ва сифатдош маъносидаги феълдан ясалган сифат хусусиятини билдирувчи сўзлар; 58. Сифатнинг орттирма даражаси; 59. Замон ва макон номлари; 60. Иш қуроллари номлари; 61. Уч ҳарфли исмларнинг турлари; 62. Тўрт ҳарфли исмларнинг турлари; 63.Беш ҳарфли исмлар 12 . 2боб. Феъллар. 1.Ўтган ва ҳозирги-келаси замон феъли; 2. Ҳозирги замон феъли майллари; 3.Хабар майли; 4. Истак майли; 5. Шарт майли; 6. буйруқ майли; 7. Ўтимли ва ўтимсиз феъл; 8. Мажҳул нисбатдаги феъл; 9. Ўйлаш, ҳисоблаш мазмунини ифодаловчи феъллар; 10. Ноқис феъл турлари; 11.Ишҳаракат содир бўлишга яқин қолганлигини ифодалайдиган феъллар; 12. Олқиш ва қарғишни ифодаловчи икки феъл; 13. Ажабланишни ифодаловчи феъл; 14.Уч ўзакли феъл; 15. Ҳосила феъл; 16. Иккилик иш ҳаракати; 17. Маъноси жиҳатидан VII боб феълларга бўйсуниши шарт бўладиган VIII боб феъллари; 18. Тўрт ўзакли феъл турлари 13 . 3-боб. Ёрдамчи сўзлар ва уларнинг турлари. 1. Феълга ўхшаш юкламалар; 2. “Инна” ва “анна” ўртасидаги фарқлар; 3. Бириктирувчи боғловчилар; 4. Инкор юкламалари; 5. Огоҳлантирувчи юкламалар; 6. Ундов юкламалари; 7. Икки хитоб юкламаси; 8. Боғловчи юкламалар; 9. Тушунтириш, изоҳ бериш юкламалари; 10. Масдар ўрнида ишлатилувчи икки юклама; 11. Ундаш, даъват қилиш юкламаси; 12. “Қад” яқинлаштирувчи юкламаси; 13.Келаси замон юкламалари; 14. Сўроқ юкламалари; 15. Икки шарт юкламаси; 16. Сабаб, мақсад юкламаси; 17. Қатъий инкор юкламаси; 18.“Лом” юкламасининг турлари;19. Муаннас жинсининг сукунли “т” си ва “танвин” ; 20. Паузал “ҳ”; 21. Вақф (пауза); 22. Инкор юкламаси; 23. Музаккарлик қўшимчалари 14 . 12 Маҳмуд Замахшарий. Ал-Муфассал фи санъати-л-иъраб. -Миср, 1987. -Б.6-243 13 Ўша асар. -Б.244-282 14 Маҳмуд Замахшарий. Ал-Муфассал фи санъати-л-иъраб. -Миср, 1987. -Б.283-335 42 4-боб. Муштарак. 1.Қисқа ва чўзиқ “а” унлисининг талаффузи.; 2. Пауза; 3.Қасам; 4.Ҳамзани енгиллатиш; 5. Икки ундошнинг кетма - кет келиши; 6. Гап бошида турган сўзнинг ҳукми; 7. Аффиксация ҳодисаси ( яъни ҳарф қўшилиши); 8. Ҳарфларни алмаштириш; 9. Касал ҳарфга эга бўлиш; 10.Биринчи ўзак ундоши “вав” ѐки “йай” бўлган сўзлар; 11.Иккинчи ўзак ундоши “вав” ѐки “йай” бўлган сўзлар; 12. Учинчи ўзак ундоши “вав” ѐки “йай” бўлган сўзлар; 13. Ассимилияция ҳодисаси 15 . Асарнинг боб ва фаслларидан кўриниб турибдики, араб наҳви, яъни тилшунослигининг барча масалалари тўлиқ қамраб олинган. Асарнинг ўта мукаммал ва мураккаблиги боис унга биринчи бўлиб Замахшарийнинг ўзи шарҳ ѐзган. Мазкур шарҳ “Хавашийи-лМуфассал” деб аталади. Бу шарҳнинг мухтасари Лейден кутубхонасида 164 рақам билан, 2-нусхаси эса Венада 254 рақам остида сақланмоқда. К.Броккельманнинг таъкидлашича, “ал-Муфассал”га 30 дан ортиқ шарҳ ѐзилган 16 . Бироқ асар шарҳларини тўплаш юзасидан олиб борган тадқиқотларимиз уларнинг сони 70 га яқин эканини кўрсатмоқда 17 . Юқоридаги маълумотлар асосида қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: 1. Маҳмуд Замахшарийнинг “ал-Муфассал фи санъати–л иъраб” номли асари араб тилшунослик илмининг буюк ютуғи деб эътироф этилган. 2. Асарда араб тилшунослиги тўлиқ ва тизимли равишда, ўта илмий тилда баѐн қилинган. 3. Асарнинг мукаммаллиги, мунозарали баҳслар ечимини берадиган ишончли манба бўлганлиги боис, кўпчилик мазкур асарни ўрганиш истагида бўлган. 4. Бунда эса уларга асарнинг шарҳлари, яъни турли даврларда машҳур олимлар томонидан ѐзилган асарлар ѐрдамга келган. АДАБИЁТЛАР: 1. Абдул Карим Самъоний. Китабу-л-ансоб. Байрут, 1988. 2. Абдулҳай Лакнавий. Фаваиду-лбаҳийма фи таражими-л-ханафиййа. - Миср.: Дар ал-исламиййа. -263 б. 3.Броккельман К. Тариху-л-адаби-л-араби. – Қоҳира: 1975, Т.5. 4. Ёқут Ҳамавий. Муъжаму-л-удабо. –Миср, 1993, Т.2. -3541б. 5. Жалолиддин Суйутий. Буғйоту-л-вуот. – Қоҳира, 1972, Т.1 6. Зайнуддин Қосим Қутлубуғо. Тожу-т-тарожим. – Дамашқ, 1992. -568б. 7.Маҳмуд Замахшарий. Ал-Муфассал фи санъати-л-иъраб. – Миср, 1987. -407 б. 8. Носирова М. Маҳмуд Замахшарийнинг “ал-Муфассал” асарига ѐзилган шарҳлар. // Шарқшунослик. (ТДШИ) -2009. №1-2. -Б. 28-34. 9. Умар Ридо Каҳолла. Муъжаму-л-муаллифийн. - Байрут, 1993. -581б. 10. Шавқи Дайф. Тариху адаби-л-арабиййи. - Қоҳира: Дар ал-маариф, 1980. - 648 б. 15 Ўша асар. -Б.335-394 16 К.Броккельман. Тариху-л-адаби-л-араби. –Қоҳира.: 1975, Т.5. – Б. 225 -242 17 Носирова М. Маҳмуд Замахшарийнинг “ал-Муфассал” асарига ѐзилган шарҳлар.// Шарқшунослик (ТДШИ) -2009. №1-2. Б.28. 43 11. Ҳожи Халифа. Кашф аз –зунун. –Байрут, 1981, -Т.2. نيذلا تاودأ ةنميه :قيبطتلاو ذصاقملا نيب نيابتلا :يملاسلإا ليىمتلا دوذحم يىمنت رثأو شرهلا زياف ذمحأ .د ًِلاسلإا ًٌٌّتٌاً دبظتللاا ًف نسبشِ ربتسأ خٍعبّتجلاا ٌٍَعٌٍ حشمنأ خعِبجASBU - بٍوشت ISLAMIC FINANCE: THE MISMATCH BETWEEN OBJECTIVES AND PRACTICE—DEBT DOMINANCE AND LIMITED DEVELOPMENTAL IMPACT Doç. Dr. Ahmet HERŞ, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi / İslam Ekonomisi ve Finansı Turkey صخلملا بًّخض بًٍسسؤِ اًٌّن ًِلاسلإا دبظتللاا ذيش وٌٌطأ دصًبجت رإ ،3 كٍجطتٌا نىٌ ،سلاًد دبنٌٌٍٍشت نٌذٌا ىٍع خّئبمٌا ًٌٌّتٌا داًدأ ىٍع دبّتعلاا وٍٍع تٍغٌ رإ ؛بًمٍّع بًٌذطبمِ اًشفبنت وجاٌٌ ًٍعفٌا (Debtbased) نِ شثوأ ًىشت ًتٌا ،قسٌتٌاً خحثاشٌّبو ،07 ًف خوسبشٌّا داًدأ هٌزث اًصًبجتِ ،ظفبحٌّا نِ % حشطبخٌّا (PLS) خنٍّى ةبجسأ خلسٌٌا هزى ضّخشُت .)َشغٌبث ُنغٌبو( خٍعششٌا ئدبجٌّا ًف بيٍٍع صٌظنٌّا خٌبفو دبجٍطتِ ـو( خٌٍّبعٌا خٍٍّظنتٌا دٌٍمٌا ،ًلاًأ :حذمعِ خٌٌٍنث ًِاٌع شفبضت ىٌإ بىبٌإ ًخعجشُِ ،نٌذٌا داًدأ خسٍمٌّا شطبخٌّا دار داًدلأا ًضفت ًتٌا )يصبث خٍلبفتا ًف يبٌّا طأس خٍسسؤٌّا خفبمثٌا ،بًٍنبث .خنٌّضٌّاً خوسبشٌّاً خثسبضٌّا عٌسبشِ خعثبتًِ ٍٍُمتٌ خِصلاٌا داءبفىٌا ىٌإ شمتفت ًتٌا ،نٌنجٌا ًخاد حشطبخٌٍّ خجنجتٌّا يؤبضت ىٌإ خنٍّيٌا هزى ددأ ذلً .خنٌّضٌّاً خعٌشسٌا خٍحثشٌا دار داًدلأا ٌحن هبجتلاا ،بًثٌبث .ًجلأا خٌٌٍط يٌّنتٌا شثلأا هزى ىٍع تٍغتٌٍ .يذٍٍمتٌا ًفشظٌّا َبظنٌٍ ًٍىش ًٌذث ىٌإ هبٌإ ًخٌٌحِ ،ًِلاسلإا دبظتللاٌ :دبعثلأا ًثلاث ًّع سبطإ خلسٌٌا حشتمت ،خٌٍبىشلإا ،خوسبشٌّا داًدلأ ضفاٌح شٍفٌتٌ خٍٍّظنتٌا خئٍجٌا حلاطإ ًنجت ،اًشٍخأً ،خظظختِ كٌدبنط ءبشنإ شجع خٌسبّثتسلاا خطبسٌٌا ٌحن يٌحتٌاخٍِلاسلإا خٌٍبٌّا بٍجٌٌٌنىتٌا (FinTech) َبظن ٌحن ًعٌن يٌحت كٍمحت فذيث ،بيتءبفوً بيتٍفبفش حدبٌصً خثسبضٌّاً خوسبشٌّا دٌمع خنّلشٌ خٍّنتً خٌاذع شثوأ ًٌبِ. :ةيحاتفملا تاملكلا .حشطبخٌّا ،خٍعششٌا ذطبمٌّا ،خحثاشٌّا ،ًِلاسلإا ًٌٌّتٌا ،ًِلاسلإا دبظتللاا Abstract Islamic economics has witnessed massive institutional growth, with global assets previously exceeding $3 trillion. However, the actual implementation faces a profound objectives mismatch (Maqasid Mismatch). The sector is largely dominated by Debt-based Financing instruments, primarily Murabahah and Tawarruq, which constitute over 70% of portfolios. This reliance sidelines the Profit and Loss Sharing (PLS) instruments prescribed by Shariah principles (e.g., Al-Ghunm Bil Ghurm – gain accompanies liability). This paper diagnoses the reasons for the hegemony of debt tools, attributing it to a confluence of complex structural factors: First, global regulatory constraints (such as Basel capital adequacy requirements) that favor lowrisk, easily measurable, and guaranteed instruments. Second, an ingrained risk-averse corporate culture within Islamic banks, coupled with a lack of the specialized