ҚАРЛУҚ КАЛМАСИНИНГ ВАСФИ IX-XIII АСР АРАБИЙ ВА ФОРСИЙ МАНБАЛАРИДА

55 ҚАРЛУҚ КАЛМАСИНИНГ ВАСФИ IX-XIII АСР АРАБИЙ ВА ФОРСИЙ МАНБАЛАРИДА Одинаев Наим, Тожикистон давлатчилик педагогий университети Садриддина Айни номида, тожик халқи тарихи кафедрасини асперанти. Адрес: 734003, Душанбе шаҳри, Рудакий кӯчаси, 121. Тел: (+992)501850188, Е-mail: [email protected] Аннотация Қарлуқ калимасининг васфи мелодий IX-XIII аср таърихи, географи ва адабий манбаъларда ва унинг маъноси борасида кӯплаб маълумотлар келтирилган. Қарлуқлар мазкур манбаъларда ушбу шакллар Харлухия, هيخلرخ, Хазлухия هيخلزخ, Харлухӣ يخلرخ, Хазлуҷ جلزخ, Харлуҷ جلرخ, Харлух خلرخ, Халлух خلخ, Халаҷ جلخ, Хурлух خولرخ, Хурлуғ غولروخ, Хурсуғ غوسروخ, Қорсуқ قوسراق, Қарлух خلرق, Қарлуқ ققلر , Қорлуқ قاقلر , Ал-Қорғулия ва Ал-Қорлуғия ةيلغراقلا و ةيغلراقلا билан зикр қилинган. Қарлуқлар бугунга қадар ӯз номларини йӯқатмаганлар. Халлух яъни Қарлуқ маъносини луғавий ва истилоҳий васфи чиройли, хушбӯй ва чиройли ҳусну ҷамол дейилган. Калит сӯзлар: Қарлуқ, ӯзбек, манбаъ, арабий, форсий, тарих, адабиѐт, география, қабила. Аннотация: В исторических географических и литературных источниках IX-XIII веков содержится множество сведений о терпиене “Карлук” и его значении. В упомянуеых источниках Карлуки упоминаются в формах Харлухия, هيخلرخ, Хазлухия هيخلزخ, Харлухиӣ يخلرخ, Хазлуҷ جلزخ, Харлуҷ جلرخ, Харлух خلرخ, Халлух خلخ, Халаҷ جلخ, Хурлух خولرخ, Хурлуғ غولروخ, Хурсуғ غوسروخ, Қорсуқ قوسراق, Қарлух خلرق, Қарлуқ قلرق, Қорлуқ قاقلر , Ал-Қорғулия ва Ал-Қорлуғия ةيلغراقلا و ةيغلراقلا. Карлуки до настоящего времени не утратили своего самоназвания. Лексические и этимологические сведения показывают что “Халлух”, то есть “Карлук” описывался как красивый, благо ухающий и приминый. Ключевые слова: Карлук, узбек, сведений, арабский, персидский, история, литература, географя, племя. Annotation In historical, geographical and literary sources of the IXth-XIIIth centuries extensive information is provided about the term “Karluk” and its meaning. In the sources, the Karluks are mentioned in the forms, Khаrlukhiya هيخلرخ, Khаzlukhiya هيخلزخ, Khаrlukhi يخلرخ, Khаzluj جلزخ, Khаrluj جلرخ, Khаrlukh خلرخ, Khаllukh خلخ, Khаlaj جلخ, Khurlukh خولرخ, Khurlug غولروخ, Khursug غوسروخ, Qorsuq قوسراق, Qаrlukh خلرق, Qаrluq قلرق, Qorluq قاقلر , AL-Qorguliya and AL-Qorlugiya ةيلغراقلا و ةيغلراقلا. The Karluks hare not lost their self designation fo this day. Lexical and etymological data indicate thet “Khallukh” thet is “Karluk” was described as beautiful fragrant and pleasand. 56 Key words: Кarluk, uzbek, sources, arabic, persian, hitori, literature, geography, tribe (family). Ер юзида яшаб юрган инсонлар кӯплаб миллатлару қабилаларга бӯлинган, улар қаторида турк миллатлари ичида Қарлуқлар ӯз номларини сақлаб келиб, бу ном билан бугунга қадар Қарлуқ деб аталади. Қарлуқлар ӯз номлари билан бир неча шаклда тарихи манбаларда ва бугунги илмий китобларда ҳам Қарлуқ калимасини йӯқатмадилар. Ӯрта асрларда тарихий, адибий ва географ олимлари томонидан IX-XIII асрларда арабий ва форсий тилларда ѐзилган манбаларда туркнажод қавмлардан бири бӯлган Қарлуқлар тӯғрисида кӯплаб маълумотлар келтирилган. Қарлуқ сӯзининг зикри мазкур манбаларга кӯра бирнеча шаклда келтирилган. Тарихий ва географ манбаларида араб тили ѐзувчилардан бӯлган Ибни Хурдодбеҳ Қарлуқ сӯзини Халлух خَلخ[11:31] ва Халаҷ جلخ[11:28] деб ѐзган. Қудома ибни Ҷаъфар эса Харлухия هيخلرخ[18:362] ва Яъқуби ҳам Харлухия, هيخلرخ[31:71] ѐ Хазлухия هيخلزخ[32:216] ва Ибни Фақеҳда Харлухия هيخُلرَخ[13:329] бӯса, шу каби Масъудининг асарида бу вожа икки шаклда Хазлуҷ جلزخ ва Харлуҷ جلرخ[20:302] келтирилган. Ва Истахрининг асарида қарлуқ сӯзи беш шаклда Хазлуҷ جلزخ, Харлух خلرخ, Халлух خلخ, Халаҷ جلخ[14:11] ва Хурлух خولرخ[14:196] зикр қилинган. Араб манбаълари қаторида форс тили манбаълариҳам Қарлуқлар тӯғрисида анча маълумотлар баѐн қилганлар. Шу ѐзувчилардан Мақдиси Халлухи يخُلَخ, [19:4\65] Ибни Ҳавқал Харлухия هيخُلرَخ Хазлуҷия هيجلزخ.[12:196] Берунӣ Харлух خلرخ [6:95] Гардези Халлух خُلَخ.[7:286-288 ва 8:267] Идриси Харлух خُلخ[15:130 ва 178] Балъами Халух خُلخ [5:2\501] Кайковус Халлухӣ خُلخي [16:104 ва 105] Қазвини Халлухӣ يخلخ.[17:526] Наҷиб Бекрон Халаҷ جلخ ва Халлух خَلخ[24:73 ва 84] Ёқути Ҳамави Халлух خُلخ[9:3\23] ва Халуҷ ѐ Халаҷ جلخ [9:2\23] баѐн қилганлар. Бу ѐзилган калималар ҳамаси бир-бирига яқин тарзда шаклланган. Мазкур манбаъларда Қарлуқ калимасининг шакли ӯзгарса ҳам маъноси ӯзгармаган. Таърихчилар, географлар ва адабиѐтшунослар қӯйидаги калималарни келтирганлар. Муқаддаси Хурлуғ غولروخ, [21:1\273] ва Хурсуғ غوسروخ. [21:2\16] Ҳудуд-ул-олам Қорсуқ قوسراق, Қарлух خلرق ва Халлух خلخ келтирган,[28:59 ва 29:127] ва Муҳаммад Авфи Бухороӣ Халлух خَلخ[22:2\23, 37 ва 78] ва Қарлуқ قلرق, [22:1\332] Рашидуддин Фазлуллоҳ Қорлуқ قاقلر ,[26:53 ва 54] ва машҳур тарихчи Ибн ал-Асирнинг ѐзишича Қарлуғ калимаси араби шаклида шундай келтирилган: “ةيلغراقلا و ةيغلراقلا” ал-Қорғулийя ва ал-Қорлуғийя, [10:11\82,83 ва 85] яъне Қарлуқлар. Келтирилган Қарлуқ калимаси арабий ва форсий хаттида шаклларида фарқият бӯлсада, бугунги кунда Қарлуқ калимаси Қарлуғ, Қорлуқ, Қаллиқ ва Қаллиғ деб аталади. Форс-Тожик адабиѐтида Қарлуқлар бирхил шаклда келтирилган, Абуабдуллоҳ Рудакий Халлухиѐн يخلخنا ,[2:55] Фирдавсий Халлух خلخ,[1:5\7] Низоми Ганҷавий Халлух خلخ[25:134] ва Саъдий Халлух خلخ[27:621] каби 57 шоирларнинг шериятидан иборат бӯлиб, булардан бошқа яна қанча шоирлар Қарлуқларнинг васфини Халлух деб зикр қилганлар. Қарлуқ сӯзи луғавий ва истилоҳий маънода шундай келтирилган. Халлух خَلخ Туркистон шаҳрларидан бири ва ҳусну жамолда бу атрофнинг машҳуридан бӯганлар, [3:386] бошқа ҷойда Халлух خَلخ шаҳр номи бӯлиб яхши ва яхшилар машҳуридир. Чин шаҳридан мушки билан машҳур ва шеърда муаттар, дилрабо, чиройли маъносини англатади.[25:474 ва 475] ва бошқа китобда Халлух خَلخ қадимги Туркистони шаҳр номи бӯлиб ривоятларга кӯра чиройли халқ эдилар ва яхши мушк у ердан келтириларди.[4:451 ва 30:1\216] Бу калима ҷамъ шаклида Халлухизод خَلخدازي ѐ Халлухинажод داجنيخَلخ хушрӯй, соҳибҷамол ва соҳибҳусн бӯганлари айтилган.[30:1\458] Муҳаммад Ҳусайни Бурҳоннинг “Бурҳони Қотеъ” луғатнома асарида Қарлуқ калимаси: “Халлух خَلخ Туркистон шаҳрларининг бири номи бӯлиб яхшилар, яхши мушк у ердан келтирилган ва хушбӯй маънода ҳам келган”.[23:1\400] Яъне хушбӯй мушклар асосан қадимги Туркистон шаҳрларидан бири Хутан бӯлиб, мушки Хутаний дейилган. Қарлуқ миллатлари бугунги кунда Ӯзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон, Қозоқистон, Туркманистон, Афғонистон, Эрон, Туркия ва бошқа мамлакатларда яшайдилар. Бу борада мазкур давлатларда Қарлуқлар тӯғрисида китоблар ѐзилиб ва ѐзилмоқда. Қарлуқлар Ӯзбекистон тарихида катта ӯринга эга бӯлиб, Қарлуқ номини сақлаб келганлар. АДАБИЁТЛАР: 1. Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. Таҳияи матн ва луғоту тавзеҳот, К. Айнӣ ва З. Аҳрорӣ. Муҳаррир, Мубашшир Акбарзод. Душанбе “Адиб”, 2008. 10 ҷилд. 480 саҳифа. 2. Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ. Девон. Таҳия тасҳеҳ ва сарсухану ҳавошии, Қодири Рустам.. Олмотӣ, 2007. С, 55. 3. Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ. Ашъор. Таҳияву тадвини матн бо муқаддима ва луғоту тавзеҳот, Расул Ҳодизода ва Алии Муҳаммадии Хуросонӣ. Душанбе “Адиб”, 2007. 480 саҳифа. 4. Амир Хусрави Деҳлавӣ. Ғазалиѐт. Таҳия ва тадвини матн, Муҳаммадвафо Бақоев. Муқаддима ва луғоту тавзеҳот, Алии Муҳаммадии Хуросонӣ. Душанбе “Адиб”, 2014. 480 саҳифа. 5. Балъамӣ Абуалӣ. «Таърихи Табарӣ». тавзеҳоти М Умаров ва Ф Бобоев. Душанбе, 2001 м. Ҷ, 2. 1636 саҳифа. 6. Берунӣ Абурайҳон. Ал-Ҷамоҳир фи маърифат ул-Ҷавоҳир. ISLAMICBOOK.WS. 2010 м. С, 95. 7. Гардезӣ Абусаъид. Зайн-ул-ахбор. Баргардон Қодири Рустам. Душанбе “Бухоро”, -2014. 416 саҳифа. 8. Гардезӣ Абусаъид. Зайн-ул-ахбор. Бо кушиши Абдулҳай Ҳабибӣ. Теҳрон, 1347 ҳ ш. 9. Ёқути Ҳамавӣ. Муъҷам-ул-булдон. Лубнон-Берут,1993. Ҷ, 2. ва Ҷ, 3. 10. Ибн ал-Асир. Ал-камил фит-таърих. Дор ус-Содир, Лубнон-Берут, 1979 м\1399 ҳ,қ. Ҷилд, 11. 58 11. Ибни Хурдодбеҳ Абулқосим Убайдуллоҳ. “Ал-Масолик вал-Мамолик”. Лийдан-Брил, 1306 ҳ,қ. 12. Ибни Ҳавқал. Сафарномаи ибни Ҳавқал. Тарҷума ва тавзеҳ, Ҷаъфар Шиор. Теҳрон, 1366 ҳ,ш. 13. Ибни Фақеҳ. Мухтасар ал-Булдон. Лейдон-Брил, 1302 ҳ қ, 1885 м. С, 329. 14. Истахрӣ Абуисҳоқ. Масолик ва мамолик. Тарҷумаи форсӣ, Эраҷи Афшор. Теҳрон, 1340 ҳ,ш. 15. Идрисӣ Абуабдуллоҳ. Нузҳат ул-муштоқ фил ихтироқ ал-офоқ. Китобхонаи электронии забони арабӣ бидуни макон ва санаи нашр. С, 130. 16. Кайковус Унсурулмаоли. Тарҷума ва тавзеҳ, М. Шарофова ва М. Муллоаҳмад. Қобуснома. Душанбе, 2016. 248 саҳифа. 17. Қазвинӣ Закариѐ. Осор-ул-билод ва ахбор-ул-ибод. Тарҷума ва тавзеҳи Абдушукур Ғафуров. Хуҷанд “Хуросон”, 2018. 684 саҳифа. 18. Қудома ибни Ҷаъфар. Китоб ал-Хироҷ ва синоат-ул-китобаҳ. ЛийданБрил, 1306 ҳ,қ. 19. Мақдисӣ Мутаҳҳар ибни Тоҳир. Тарҷумаи, Муҳаммад Ризо Шафиъӣ. Китоб ул-Бадиъ ват-таърих (Офариниш ва таърих). Теҳрон, 1374 ҳ,ш. 20. Масъудӣ Абуҳасан Алӣ ибни Ҳусайн. Муруҷ уз-Заҳаб ва Маодин улҶавҳар. Мутарҷим, А Поянда. Теҳрон, 1382 ҳ,ш. Ҷилди, 1. 21. Муқаддасӣ Абуабдуллоҳ. Аҳсан ут-Тақосим фи Маърифат ул-Ақолим. Лийдан-Брил, 1906 м. 2 ҷилд. 22. Муҳаммад Авфии Бухороӣ. “Лубоб ул-Албоб”. Брил-Лийдан, 1906 м, 1324 ҳ,қ. Ҷилд 1, ва Ҷилд 2. 23. Муҳаммад Ҳусайни Бурҳон. Бурҳони Қотеъ (луғат). Таҳияи матн, Амон Нуров. Душанбе “Адиб”, 1993 м. Ҷ, 1. С, 400. 24. Наҷиб Бекрон. Ҷаҳоннома. Бо кӯшиши Дуктур Муҳаммад Амин Риѐҳӣ. Бо ду муқаддима ва панҷ феҳрист. Теҳрон, 1342 ҳиҷрӣ шамсӣ. 25. Низоми Ганҷавӣ. Хамса. Махзан ул-асрор, Хусраву Ширин. Баргардон, пешгуфтор ва таҳияи З. Аҳрорӣ, А. М. Хуросонӣ ва М. Акбарзод. Душанбе “Адиб”, 2012. 480 саҳифа. 26. Рашидуддин Фазлуллоҳ. Ҷоме-ут-таворих. Тасҳеҳ ва ҳошияи Муҳаммад Равшан ва Мустафо Мусавӣ. Теҳрон, 1373ҳ,ш. Ҷилди, 1. 27. Саъдии Шерозӣ. Мавоиз, қасида шумораи 5. Ганҷури Румизӣ-Барномаи Электронӣ. Саъдӣ Шерозӣ. Девони Саъдӣ. Маркази таҳқиқоти роѐнаи қоимаи Исфаҳон. Саҳ, 621. 28. Ҳудуд ул-Олам мин-ал-Машриқ илал-Мағриб. Таҳияи матни кирилӣтоҷикӣ. Абдуҷамол Ҳасанов. Душанбе “Бухоро”-2014. 588 саҳифа. 29. Ҳудуд ул-Олам мин-ал-Машриқ илал-Мағриб. Бо муқаддимаи Бартолд, ҳавошии Минорский, тарҷумаи Мир Ҳусайншоҳ. Кобул, 1342 ҳ,ш. 30. Фарҳанги забони тоҷикӣ. Ш. Шукуров, А. Капранов, Р. Ҳошими, А. Маъсумӣ. Масква, 1969. Ҷ, 1. 31. Яъқубӣ Аҳмад ибни Возеҳ. Ал-Булдон. Тарҷумаи Иброҳим Ояти. Теҳрон, 1342 ҳ,ш. 59 32. Яъқубӣ Аҳмад ибни Возеҳ. Ал-Булдон. Ҳошия Амин Занновӣ. БерутЛубнон, 1422 ҳ,қ. 2002 м. TURK TILIDA QORA VA OQ RANG BILDIRUVCHI LEKSEMALARNING METAFORIK QO„LLANILISHI Selma Ozan Yujel, Oriental Universiteti, Tillar-2 kafedrasi turk tili o„qituvchisi Annotatsiya Ushbu maqolada turk tilida oq va qora rang bildiruvchi leksemalarning jumlada metaforik vazifani o„tashi tahlili olib borilgan. Turk tilida mazkur rang leksemalarining adabiy va kundalik nutqda turlicha ma‟no qatlamlarini hosil qilishi, ijtimoiy hamda madaniy diskursda ijobiy va salbiy semantik yuklamalarni kasb etishi, shuningdek, ularning metaforik qo„llanishi milliy dunyoqarash bilan chambarchas bog„liq ekani aniqlangan. Kalit so‘zlar. Qora, oq, metafora, leksema, ijobiy, salbiy. Abstract This article analyzes the metaphorical function of the Turkish lexemes denoting white and black colors in sentences. It is found that in Turkish, these color lexemes create different layers of meaning in literary and everyday speech, acquire positive and negative semantic loads in social and cultural discourse, and their metaphorical use is closely related to the national worldview. Key words. Black, white, metaphor, lexeme, positive, negative. Metafora jumlada obrazlilikni, asosan his-tuyg„ularni ifodalashda qo„llaniladi. Metaforaning mohiyati bir turdagi narsani boshqasi nuqtai nazaridan tushunish va boshdan kechirishdir 18 . Aytmoqchi bo„lgan so„zingizni metaforasiz to„g„ridan-to„g„ri bayon qilishingiz mumkin biroq metaforani tanlagan bo„lsangiz u qandaydir she‟riy (poetik) yoki ritorik maqsad, shuningdek nafislik hamda tejamkorlik uchundir biroq oddiy nutq yoki oddiy fikr bildirish uchun emasdir 19 . Metaforik iboralar ma‟lum bir tilda rang va hissiyotlar o„rtasidagi munosabatlarni ifodalash xususiyatiga ega. Rang bildiruvchi so„zlar orqali hosil qilingan metaforik birikmalar o„zida ijobiy (baxt, uyalish, sevgi) hamda salbiy (qo„rquv, g„am, g„azab) ottenkalarni hosil qilishi mumkin. Qora leksemasi o„zi birikib kelgan so„z bilan salbiy hamda ijobiy ma‟nolarni keltirib chiqaradi.Turk tilida qora leksemasi kara hamda siyah so„zlari bilan 18 Lakoff G and Johnson M. The metaphorical structure of the human conceptual system. – Chicago: The University of Chicago press, 1980a. – P. 5. 19 Lakoff G. Afigure of thought. Metaphor and Symbolic activity / Nanyang Technological University. – 1986. – №1 (3). – P. 215.