ROSSIYA IMPERIYASI DAVRIDA ETNOGRAFIK TASNIFLAR VA "O'ZBEK" O'ZLIGINI BELGILASH MUAMMOLARI

208 UCHINCHI KENGASH. O„ZBEKISTON TARIXINING DOLZARB MASALALARI ROSSIYA IMPERIYASI DAVRIDA ETNOGRAFIK TASNIFLAR VA “O„ZBEK” O„ZLIGINI BELGILASH MUAMMOLARI Xo„jaxonov Ismoil, Oriental universiteti, “Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi dotsenti, t.f.n. ORCID:0009-0005-9820-1330 Annotatsiya Ushbu maqolada Rossiya imperiyasi davrida (XIX – XX asr boshlarida) Turkiston o„lkasida amalga oshirilgan etnografik tasnif jarayonlari hamda “o„zbek” etnonimini aniqlashdagi murakkabliklar batafsil tahlil qilinadi. Ayniqsa, mustamlaka siyosati doirasida shakllangan etnografik tasniflarning siyosiy, ilmiy va ijtimoiy oqibatlariga alohida e‟tibor qaratiladi. Tadqiqot tarixiy-etnografik va postkolonial yondashuvlar, zamonaviy antropologik nazariyalar asosida olib borilgan bo„lib, rus etnograflarining asarlari hamda statistik ma‟lumotlar qayta ko„rib chiqilgan. Kalit so„zlar: etnografik tasnif, o„zbek kimligi, Rossiya imperiyasi, Turkiston, etnonim, sart, milliy identifikatsiya, mustamlaka siyosati, divide et impera. ingliz tiliga sifatli tarjima qilish Annotation This article provides a detailed analysis of the processes of ethnographic classification in the Turkestan region during the period of the Russian Empire (19th – early 20th centuries) and the challenges of defining the ethnonym “Uzbek.” Particular attention is paid to the political, scholarly, and social consequences of ethnographic classifications shaped within the framework of colonial policy. The study is based on historical-ethnographic, postcolonial approaches, and contemporary anthropological theories, while also reassessing the works of Russian ethnographers and statistical data. Keywords: ethnographic classification, Uzbek identity, Russian Empire, Turkestan, ethnonym, Sart, national identification, colonial policy, divide et impera. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi O„rta Osiyo xonliklarini bosib olib, uni ma‟muriy, harbiy va ilmiy jihatdan o„rganishga kirishdi. Bu jarayonda harbiygeografik ekspeditsiyalar, statistik ro„yxatlar va etnografik tadqiqotlar orqali mahalliy aholi etnografik tasniflar tizimiga kiritildi. Shu bilan birga, “o„zbek” etnonimi XIX asrgacha asosan siyosiy va ijtimoiy ma‟noda qo„llanilgan bo„lib, uni aniq etnik birlik sifatida belgilashda jiddiy muammolar yuzaga keldi. Masalan, o„zbek atamasi dastlab O„zbek xonligi bilan bog„liq siyosiy birlikni bildirgan bo„lsa, rus mustamlakachilari uni ko„chmanchi qabilalarga nisbatan ishlatishgan. Rossiya imperiyasi davridagi etnografik tasniflar nafaqat ilmiy, balki siyosiy maqsadlarga xizmat qilgan va ularning oqibatlari 209 keyinchalik Sovet Ittifoqi davridagi milliy-hududiy chegaralanish jarayonlariga (19241925-yillar) kuchli ta‟sir etgan. Rossiya imperiyasi olimlari va ma‟murlari tomonidan shakllantirilgan etnografik tasniflar “o„zbek” o„zligini qanchalik obyektiv aks ettirgan va bu tasniflar mahalliy xalq o„zligini idrok etishiga qanday ta‟sir ko„rsatgan? Tadqiqotning maqsadi etnografik tasniflarning siyosiy kontekstini ochib berish, “o„zbek” atamasining evolyutsiyasini tahlil qilish va ularning zamonaviy etnik identifikatsiyaga ta‟sirini baholashdir. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olish jarayonida (1860-1880-yillar) etnografik tadqiqotlar harbiy va ma‟muriy ehtiyojlar bilan chambarchas bog„liq edi. Harbiy-geografik ekspeditsiyalar, masalan, Orenburg va Turkiston generalgubernatorligi tomonidan tashkil etilgan tadqiqotlar, mahalliy aholini xo„jalik, madaniy va ijtimoiy belgilariga ko„ra tasniflashga qaratilgan edi. Bu jarayonda statistik ro„yxatlar (masalan, 1897-yilgi umumrossiya aholini ro„yxatga olish) muhim rol o„ynagan, unda aholi til, turmush tarzi va diniy e‟tiqodiga ko„ra guruhlangan. Unda aholi etnik jihatdan “sart”, “o„zbek”, “tojik” va boshqa kategoriyalarga bo„lingan bo„lib, bu tasniflar ko„pincha til va turmush tarzi (ko„chmanchi yoki o„troq) asosida amalga oshirilgan 118 . Rus olimlari, jumladan, A.Grebenkin, Velyamin-Zernov, N. Ostroumov, A. Kun, L.Kostenko kabi mutaxassislarning ishlari etnografik tasniflashning asosini tashkil etdi 119 . Masalan, A.Grebenkinning Tojiklar/O„zbeklar asari mahalliy guruhlarni turkiy va eroniy unsurlarga ajratishga urinadi, ammo bu tasniflar ko„pincha sub‟ektiv va cheklangan metodologiyaga asoslangan edi. Etnografik tadqiqotlarning metodologik cheklovlari quyidagilarda namoyon bo„ladi: birinchi navbatda, rus olimlarining mahalliy til va madaniyatni yetarli darajada bilmasligi; ikkinchidan, tasniflarning siyosiy maqsadlarga moslashtirilishi, masalan, “bo„lib tashla, hukmronlik qil” tamoyiliga asoslangan etnik bo„linishlarni kuchaytirish; uchinchidan, antropologik va etnografik materiallarning ishlatilishi, masalan, “etnografik tiplar” orqali aholini tasniflash. 1867-yilgi “Yettisuv va Sirdaryo viloyatlari boshqarish to„g„risidagi nizom” 120 da aholi “sart” (o„troq) va “qirg„iz” (ko„chmanchi, aslida qozoq) kategoriyalariga bo„lingan bo„lib, bu ma‟muriy nazoratni osonlashtirish uchun qilingan. Shu sababli, Turkiston o„lkasida etnik guruhlarni tasniflashda “o„zbek” va “sart” kabi atamalar 118 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям / https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=11 119 Гребенкин А.Д. Таджики. Узбеки. Мелкие народности Заравшанского округа // Русский Туркестан. Сборник, изданный по поводу Политехнической выставки. Вып. 2. Статьи по этнографии, технике, сельскому хозяйству и естественной истории. М., 1872; ВельяминовЗернов В. Сведения о Коканском ханстве // Вестник Императорского Русского географического общества. Ч. 18. СПб, 1856; Список народностей Туркестанская края // Труды комиссия по изучению племенного состава населения России и сопределных стран; Остроумов Н.П. Сарты: этнографические материалы. Второе издание. Ташкент: 1896; Кун А.Л. Типы народностей Туркестанского края. Таджик Махмуд-Хан Ура-Тюбинский казы. Таджики. Россия, Западный (Русский) Туркестан. 1870-1872; Костенко Л.Ф. Туркестанский край. Опыт военно-статистического обозрения Туркестанского военного округа. Т. III. СПб, 1880 120 Проект положения об управлении в Семиреченчкой и Сырдаринской областей. - СПб. 1867. - С. 47-48. 210 chalkashliklariga olib keldi, bu esa keyinchalik milliy identifikatsiya jarayonlariga ta‟sir etdi. Zamonaviy tadqiqotlarda bu tasniflar mustamlaka siyosatining vositasi sifatida baholanadi, chunki ular mahalliy aholining umumiy musulmon birligini parchalashga xizmat qilgan. “O„zbek” etnonimi XIX asr oxirida asosan ko„chmanchi chorvador qabilalarga nisbatan qo„llanilgan. Rus etnograflari va ma‟murlari bu atamani ko„chmanchi yoki yarim ko„chmanchi guruhlar (masalan, qipchoq va mang„it urug„lari) bilan bog„lashgan. Masalan, L. Kostenko o„zining Turkiston o„lkasining harbiy-statsitik sharhida “o„zbeklar”ni ko„chmanchi qabilalar sifatida tasvirlaydi, ularni shaharlik dehqonhunarmandlardan farqlaydi. Shu bilan birga, Toshkent, Buxoro va Xiva aholisi ichida “sart” va “o„zbek” atamalarining chalkashligi kuchli edi. “Sart” atamasi ko„pincha shaharlik eroniy-til aholiga nisbatan qo„llanilgan bo„lib, rus ma‟muriy hujjatlarida ularni “o„zbeklar”dan ajratishga harakat qilingan. N. Ostroumovning “Sartlar” (1896) asarida “sartlar” shaharlik dehqon va hunarmandlar sifatida tasniflangan, ammo bu tasnif mahalliy an‟analarga mos kelmasdi. Mahalliy manbalar, masalan, Abulg„ozi Bahodirxonning “Shajarai turk” (XVII asr) asarida “o„zbek” atamasi siyosiy birlik sifatida ishlatilgan, bu rus talqinlaridan farq qiladi. Zamonaviy tadqiqotlarda “sart” atamasi o„troq turkiy til aholisini bildirgan bo„lib, u tojik va o„zbek aralashmasi sifatida ko„rilgan, lekin mahalliy ziyolilar bu atamani rad etganlar, chunki hech bir guruh o„zini “sart” deb atamagan. Natijada, etnografik tasniflar “o„zbek” kimligini tor doirada belgilashga olib keldi, bu esa etnik birlashuv jarayonlarini murakkablashtirdi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida ko„chmanchi o„zbek qabilalarining o„troqlashishi (masalan, chorva yerlarining dehqonchilikka aylantirilishi tufayli) bu chalkashliklarni yanada kuchaytirdi, chunki ular o„troq madaniyatni qabul qilgan holda qabila identifikatsiyasini saqlab qolishgan. Etnografik tasniflarning siyosiy maqsadlarga bo„ysundirilishi Rossiya imperiyasining mustamlaka siyosatining ajralmas qismi edi. Bu tasniflar mahalliy xalq o„zligini idrok etishiga salbiy ta‟sir ko„rsatdi, chunki ular etnik o„zlikni sun‟iy ravishda parchalab yubordi. Masalan, til va turmush tarzi asosidagi bo„linishlar musulmon birligini zaiflashtirdi, ammo aholi umumiy tarixiy taqdirni his qilgan. Shu bilan birga, bu tadqiqotlar keyinchalik Sovet davridagi milliy-hududiy chegaralanish (1924-1925 yillar) jarayonida muhim asos bo„lib xizmat qildi. Masalan, rus etnograflari tomonidan shakllantirilgan “o„zbek” va “sart” tasniflari Sovet olimlari tomonidan qayta ishlanib, o„zbek milliy o„zligini belgilashda qo„llanilgan, bu esa o„zbek millatini Turkistonning o„troq aholisi vorisi sifatida ko„rsatgan. Natijada, etnografik tasniflarning ilmiy oqibatlari uzoq muddatli bo„lib, mustaqillik davrida o„zbek tarixshunosligida qayta baholandi. Xulosa qilib aytganda, Rossiya imperiyasi davridagi etnografik tadqiqotlar ilmiy bo„lishiga qaramay, ko„p hollarda siyosiy ehtiyojlarga xizmat qilgan. “O„zbek” o„zligini belgilashdagi chalkashliklar etnonimning ko„p qirrali tarixiy mazmunidan kelib chiqqan va bu muammolar mahalliy xalq o„zligini shakllantirishda murakkabliklar tug„dirdi. Keyinchalik mustaqil O„zbekiston tarixshunosligida ushbu masalaga qayta ilmiy baho berildi, bu esa milliy identifikatsiyani chuqurroq anglashga yordam berdi.