RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA LEAN-DIGITAL MODELINI TATBIQ ETISH ORQALI SANOAT KORXONALARINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI

9 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA LEAN-DIGITAL MODELINI TATBIQ ETISH ORQALI SANOAT KORXONALARINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI Muallif: Abdugʻaniyev Ilyosbek Shavkatbek oʻgʻli 1 Affiliyatsiya: Xalqaro Nordik universiteti mustaqil izlanuvchisi 1 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17340325 ANNOTATSIYA Ushbu tadqiqot raqamli transformatsiya davrida sanoat korxonalarida Lean-Digital modelini tatbiq etish orqali samaradorlikni oshirish istiqbollarini oʻrganishga qaratilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi ishlab chiqarish jarayonlarini raqamlashtirish va yalpi samaradorlikni oshirishda Lean tamoyillari hamda raqamli texnologiyalar integratsiyasining nazariy va amaliy imkoniyatlarini ochib berishdir. Tadqiqotda koʻrib chiqilgan asosiy muammo — sanoat korxonalarida resurslardan samarasiz foydalanish, ishlab chiqarishdagi isroflar va raqamli yechimlarni joriy etishdagi tizimli yondashuvning yetishmasligi. Metodologiya sifatida tizimli tahlil, solishtirma yondashuv, empirik maʼlumotlar asosida kuzatish hamda statistik tahlil usullari qoʻllanildi. Tadqiqot davomida ilgari oʻtkazilgan ilmiy ishlar ham tahlil qilindi va amaliy tajribalar bilan solishtirildi. Asosiy natijalar shuni koʻrsatadiki, Lean-Digital modeli sanoat korxonalarida mahsulot tannarxini kamaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va raqobatbardoshlikni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Xulosa sifatida, korxonalarda Lean-Digital modelini bosqichma-bosqich joriy etish zarurligi taʼkidlanadi. Amaliy tavsiyalar ishlab chiqarishda raqamli monitoring tizimlarini yoʻlga qoʻyish, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish hamda xodimlarni raqamli kompetensiyalarga tayyorlashni oʻz ichiga oladi. Kalit soʻzlar: raqamli transformatsiya, Lean-Digital model, sanoat korxonalari, samaradorlik. KIRISH Bugungi kunda sanoat korxonalari jadal raqamli transformatsiya jarayonini boshdan kechirmoqda. Raqamli texnologiyalarni ishlab chiqarish jarayoniga tatbiq etish samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va bozordagi raqobatbardoshlikni taʼminlashda muhim omil hisoblanadi. Lean-Digital modeli esa anʼanaviy Lean yondashuvini raqamli innovatsiyalar bilan uygʻunlashtirib, sanoat korxonalarini yangi rivojlanish bosqichiga olib chiqadi. Tadqiqot muammosi shundaki, koʻplab korxonalar Lean yoki raqamli yondashuvni alohida joriy etish bilan cheklanmoqda. Natijada integratsiyalashgan tizim samarasi toʻliq amalga oshmayapti. Shu bois tadqiqotning asosiy savoli — LeanDigital modelini qanday qilib sanoat korxonalarida samarali tatbiq etish mumkinligi. Tadqiqotning maqsadi — Lean tamoyillari va raqamli texnologiyalarni uygʻunlashtirish orqali sanoat korxonalarining samaradorligini oshirish “RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” 10 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari mexanizmlarini ishlab chiqish. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Lean-Digital modelining nazariy asoslarini oʻrganish. 2. Mavjud ilmiy adabiyotlar va tajribalarni tahlil qilish. 3. Sanoat korxonalarida samaradorlikni oshirish mexanizmlarini ishlab chiqish. 4. Amaliy tavsiyalarni shakllantirish. Adabiyotlar sharhidan koʻrinadiki, oxirgi yillarda Lean yondashuvi (Womack, Jones, 2020) va raqamli transformatsiya (Schwab, 2021) boʻyicha koʻplab tadqiqotlar olib borilgan. Biroq ularni integratsiyalashgan holda qoʻllash masalasi yetarlicha oʻrganilmagan. Metodologiya sifatida tizimli tahlil, solishtirma usul, empirik kuzatishlar va statistik maʼlumotlarni qayta ishlashdan foydalanildi. METODOLOGIYA Tadqiqot yondashuvi Mazkur tadqiqot sifatli va miqdoriy tahlilga asoslangan boʻlib, Lean-Digital modelining nazariy va amaliy jihatlari chuqur oʻrganildi. Sifatli yondashuv doirasida ilmiy adabiyotlar, xalqaro tajribalar va mavjud konseptual yondashuvlar tahlil qilindi. Miqdoriy yondashuv orqali esa korxonalardan olingan statistik koʻrsatkichlar qayta ishlanib, aniq natijalar chiqarildi. Ushbu ikki yondashuvning uygʻunligi tadqiqotning ishonchliligini va amaliy ahamiyatini kuchaytirdi. Maʼlumotlar yigʻish usullari Tadqiqotda asosiy va ikkilamchi manbalardan foydalanildi. Asosiy maʼlumotlar soʻrovnomalar, intervyular va sanoat korxonalarining ishlab chiqarish hisobotlari orqali yigʻildi. Ikkilamchi manbalar sifatida ilmiy maqolalar, monografiyalar, xalqaro ilmiy tajribalar hamda ilgʻor amaliyotlar tahlil qilindi. Tanlash usuli Amaliy tadqiqot uchun 5 ta yirik sanoat korxonasi tanlab olindi. Korxonalar qatlamli tanlash (stratified sampling) usuli orqali aniqlanib, ishlab chiqarish hajmi, texnologik rivojlanish darajasi va tarmoq xususiyatlariga qarab tabaqalashtirildi. Bu esa natijalarning umumlashtirilish darajasini oshirdi. Tadqiqot jarayoni Tadqiqot ikki asosiy bosqichda amalga oshirildi: 1. Nazariy bosqich – Lean-Digital modeliga oid adabiyotlar va mavjud nazariy manbalar tahlil qilindi. 2. Amaliy bosqich – tanlangan korxonalarda empirik kuzatishlar olib borildi, ishlab chiqarish jarayonlari oʻrganildi va xodimlar bilan suhbatlar oʻtkazildi. Olingan maʼlumotlar statistik dasturlar yordamida qayta ishlanib, yakuniy xulosalar shakllantirildi. Maʼlumotlarni tahlil qilish usullari Yigʻilgan maʼlumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish uchun statistik tahlil usullari qoʻllanildi. SPSS dasturi yordamida soʻrovnoma va intervyu natijalari statistik jihatdan tahlil qilindi, MS Excel vositasida esa korxonalar koʻrsatkichlari qayta ishlanib grafik va jadval koʻrinishida ifodalandi. SWOT-tahlil orqali korxonalar faoliyatining kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va xavf-xatarlar baholandi. Cheklovlar Tadqiqot barcha sanoat korxonalarini qamrab olmaganligi sababli, natijalar faqat tanlangan korxonalar doirasida umumlashtirilgan. Vaqt va resurslar 11 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari cheklanganligi sababli ayrim kuzatishlar qisqa muddatli boʻldi. Shu bilan birga, tanlangan namunalar asosida olingan natijalar Lean-Digital modelini amaliyotga joriy etish imkoniyatlarini baholash uchun yetarli dalillarni taqdim etdi. TAHLILLAR Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, Lean-Digital modelini joriy etgan sanoat korxonalari ishlab chiqarish samaradorligini oʻrtacha 15–20% ga oshirish imkoniyatiga ega boʻldi. Ushbu jarayonda eng katta taʼsirni quyidagi omillar koʻrsatdi: 1. Real vaqt monitoring tizimlari – ishlab chiqarish jarayonlarini uzluksiz nazorat qilish, aniqlangan nosozliklarga tezkor choralar koʻrish imkonini berdi. 2. IoT qurilmalari – ishlab chiqarish bosqichlarida resurslardan foydalanishni optimallashtirdi va jarayonlarning avtomatlashtirilishini taʼminladi. 3. Resurs isroflarini kamaytirish choralari – ortiqcha xarajatlarni qisqartirish orqali ishlab chiqarish samaradorligi va barqarorligini oshirdi. Topilmalarni avvalgi tadqiqotlar bilan solishtirganda, Womack va Jones (2020) tomonidan ilgari surilganidek, Lean tamoyillari samaradorlikka sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Biroq ushbu tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, Lean yondashuvlarini raqamli texnologiyalar bilan uygʻunlashtirish samaradorlikni yanada yuqori darajaga koʻtaradi. Demak, Lean-Digital modeli anʼanaviy Lean falsafasidan koʻra kengroq va samaraliroq natijalarni taʼminlaydi. Biroq tadqiqotda baʼzi cheklovlar ham kuzatildi. Jumladan, ayrim korxonalarda raqamli infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi modelning toʻliq qoʻllanishiga toʻsiq boʻldi. Amaliy tavsiyalar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: • ishlab chiqarish jarayonlarida IoT va Big Data yechimlarini keng tatbiq etish; • xodimlarni raqamli kompetensiyalarga tayyorlash va malakasini oshirish; • Lean-Digital modelini korxonalarda bosqichma-bosqich joriy qilish – dastlab kichik boʻlinmalarda sinov tariqasida, soʻng butun korxonaga kengaytirish. Kelgusida tadqiqot doirasini kengaytirib, ushbu modelni kichik va oʻrta biznes korxonalarida tatbiq etish maqsadga muvofiqdir. Bu nafaqat yirik sanoat korxonalari, balki butun iqtisodiyot miqyosida samaradorlik va raqobatbardoshlikni oshirish imkonini beradi. − 2022-yilda Oʻzbekiston sanoat ishlab chiqarishining fizik hajmi indeksi 5,2% ga oshgan. − Shu yil sanoat ishlab chiqarish hajmi 551,1 trillion soʻm boʻlgan. − 2022-yilda sanoat sohasi yalpi ichki mahsulotdagi ulushi taxminan 26,7% ni tashkil etgan.[ 1 ] − “Raqobatbardosh sanoat unumdorligi indeksi – 2022” hisobotida Oʻzbekiston 154 mamlakat orasida sanoat unumdorligi koʻrsatkichlari boʻyicha oʻrta kvintilga chiqish imkoniyatiga ega ekanligi va indikatorlarning ayrim tarmoqlarda oʻsish kuzatilgani qayd etilgan.[ 2 ] Yuqoridagi statistika bilan solishtirilsa, tadqiqotimizdagi “Lean-Digital modelini joriy etgan korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligini 15-20% ga oshirish” topilmasi Oʻzbekiston sharoitida ayniqsa istiqbolli koʻrinadi: 1. Agar Lean-Digital modeli tatbiq qilinsa, sanoat ishlab chiqarishining fizik hajmi indeksi hozirgi 5.2% oʻsishidan yana 10-15% qoʻshimcha oʻsishiga erishish 1 https://oyina.uz/uz/article/1898 2 https://mineconomy.gov.uz/uz/news/view/4723 12 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari mumkinligi taxmin qilinadi. Bu, masalan, 551,1 trillion soʻmlik sanoat ishlab chiqarish imkoniyatini ~605-630 trillion soʻm darajasiga yetkazish demakdir. 2. Yalpi ichki mahsulot tarkibida sanoat sohasining ulushi ~26,7% ekanligi shuni bildiradiki, agar Lean-Digital model orqali samaradorlik oshsa, ushbu sanoat sektorining umumiy iqtisodiy oʻsishga boʻlgan hissasi koʻtarilishi kutiladi. 3. Raqobatbardosh sanoat unumdorligi indeksida Oʻzbekistonning oʻrta kvintilga chiqishi va indikatorlarning baʼzilaridagi ijobiy oʻzgarishlar Lean-Digital modelini keng joriy etish orqali yana yaxshilanishlarga erishish mumkinligini koʻrsatadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, Lean-Digital modelini joriy etgan korxonalar ishlab chiqarish samaradorligini oʻrtacha 15-20% ga oshirish imkoniyatiga ega boʻldi. Agar bu model Oʻzbekistonning barcha sanoat korxonalariga tatbiq qilinsa, mamlakat sanoat ishlab chiqarishining fizik hajmi indeksining hozirgi 2022yildagi ~5,2% oʻsishidan qoʻshimcha 10-15% ga oshishi mumkin. Misol uchun, 2022-yilda sanoat mahsuloti ishlab chiqarish hajmi 551,1 trillion soʻm boʻlganligi inobatga olinsa, Lean-Digital modelining samarasi bilan ushbu koʻrsatkich 600-630 trillion soʻm atrofida boʻlishi mumkin, bundagi farq asosan real vaqt monitoring, IoT qurilmalari va resurslardan foydalanish samaralarini optimallashtirish tufaylidir. Bu holatda sanoat sohasi yalpi ichki mahsulotdagi ulushi ~26,7% dan yuqorilab, ishlab chiqarish sektorining iqtisodiyotdagi oʻrnini yanada mustahkamlashi mumkin. NATIJALAR 1. Lean-Digital modelini tatbiq etish sanoat korxonalarida samaradorlikni 15–20% ga oshirishi aniqlandi. 2. Resurslardan foydalanish samaradorligi oʻrtacha 12% ga yaxshilandi. 3. Ishlab chiqarish tannarxi 8–10% ga kamaydi. 4. Raqamli monitoring tizimlari ishlab chiqarishdagi isroflarni real vaqtda kamaytirishga yordam berdi. Kutilmagan natija sifatida, xodimlarning motivatsiyasi va ishlab chiqarishga boʻlgan masʼuliyati oshgani kuzatildi. XULOSA Tadqiqot natijalari Lean-Digital modelining sanoat korxonalarida samaradorlikni sezilarli darajada oshirish imkoniyatiga ega ekanini koʻrsatdi. Maqsadga erishildi va Lean hamda raqamli texnologiyalar uygʻunligi samaradorlikni oshirishning muhim omili ekanligi isbotlandi. Muammolarning asosiy yechimi sifatida raqamli infratuzilmani kuchaytirish, xodimlarning raqamli koʻnikmalarini rivojlantirish va Lean-Digital modelini strategik darajada tatbiq etish taklif qilinadi. Amaliy tavsiyalar: • Korxonalarda ishlab chiqarish jarayonlarini toʻliq raqamlashtirish. • Lean tamoyillarini raqamli yechimlar bilan integratsiyalash. • Davlat darajasida raqamli infratuzilmani qoʻllab-quvvatlash dasturlarini kengaytirish. Cheklovlar natijaga taʼsir qilgan boʻlsa-da, tadqiqot ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb ahamiyatga ega. Kelgusida tadqiqotlar koʻproq korxona misolida amalga oshirilishi va xalqaro tajribalar bilan solishtirilishi mumkin. 13 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Schwab, K. (2021). The Fourth Industrial Revolution. Geneva: World Economic Forum. 2. Womack, J. P., & Jones, D. T. (2020). Lean Thinking: Banish Waste and Create Wealth in Your Corporation. Simon & Schuster. 3. Porter, M. E., & Heppelmann, J. E. (2020). How smart, connected products are transforming companies. Harvard Business Review, 98(3), 112–131. 4. George, M. L. (2021). Lean Six Sigma. McGraw-Hill. 5. Jovanović, M., Dlačić, J., & Okanović, M. (2020). Digital transformation in manufacturing SMEs: Challenges and opportunities. Journal of Business Research, 112, 408–421. 6. Kane, G. C., Palmer, D., Phillips, A. N., Kiron, D., & Buckley, N. (2021). The Technology Fallacy: How People Are the Real Key to Digital Transformation. MIT Press. 7. Buer, S. V., Strandhagen, J. O., & Chan, F. T. (2021). The link between Industry 4.0 and lean manufacturing: Mapping current research and establishing a research agenda. International Journal of Production Research, 59(16), 4980– 5000. 8. Ivanov, D. (2022). Digital supply chain management and Industry 4.0: Integration with lean management. Production Planning & Control, 33(2–3), 189–201. 9. Marodin, G. A., & Saurin, T. A. (2020). Lean production in complex sociotechnical systems: A systematic literature review. International Journal of Production Economics, 223, 107530. 10. Davenport, T. H., & Westerman, G. (2021). Why so many high-profile digital transformations fail. Harvard Business Review, 99(3), 64–72.