O'QUVCHILARNING KOGNITIV LAYOQATINI ANIQLASHDA DIDAKTIK USULLARDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI

271 O’QUVCHILARNING KOGNITIV LAYOQATINI ANIQLASHDA DIDAKTIK USULLARDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI Shomurodov Jаmshid, Orientаl universiteti, Uzluksiz tа‟lim pedаgogikаsi kаfedrаsi dotsent v.b. p.f.f.d., PhD Tel: +99899 772-24-50 https://orcid.org/0009-0006-3067-1544 [email protected] Musurmonova Madina, Oriental universiteti, Pedagogika yoʻnalishi 2-bosqich magistranti Annotatsiya Mazkur maqolada o„quvchilarning kognitiv layoqatini aniqlash jarayonida didaktik usullardan foydalanish imkoniyatlari ilmiy-pedagogik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Kognitiv layoqat shaxsning bilim olish, tahlil qilish, mantiqiy xulosa chiqarish, muammoli vaziyatlarni hal etish va ijodiy fikrlash qobiliyatlari majmui sifatida izohlanadi. Shuningdek, didaktik usullar o‟quvchilarning nafaqat bilim darajasini, balki tafakkur tezligi, mustaqil fikrlash layoqati, eslab qolish va qo„llash ko„nikmalarini aniqlashdagi ahamiyati asoslab beriladi. Maqolada ta‟lim jarayonida kognitiv layoqatni baholashning innovatsion yondashuvlari ham ko„rib chiqilib, ularning o„quvchilar bilimini chuqur o„zlashtirish va ijodiy faoliyatini rivojlantirishdagi o„rni yoritiladi. Kalit so‘zlar: Layoqat, metod, didaktik, ta‟lim, kognitiv qobiliyat, konseptual tuzilmalar, ijodkorlik, tasavvur, dunyoqarash, diqqat, xotira, idrok. Annotation In this article, the possibilities of using didactic methods in the process of determining the cognitive competence of students are analyzed from a scientific and pedagogical point of view. Cognitive competence is interpreted as a set of abilities of an individual to acquire knowledge, analyze, draw logical conclusions, Solve Problem situations and think creatively. Also, didactic methods are based on the importance of students in determining not only the level of knowledge, but also the speed of thinking, the ability to think independently, the skills of remembering and applying. The article also examines innovative approaches to assessing cognitive competence in the educational process, highlighting their role in the deep assimilation of students ' knowledge and the development of their creative activity. Keywords: competence, method, Didactic, Educational, cognitive ability, conceptual structures, creativity, imagination, worldview, attention, memory, perception. Kirish. Didaktik o'yin-bu o'quv shakli bo'lib, unda o'quvchilar o'yin vazifalarini bajarib, o'quv materialini o'zlashtiradilar, kognitiv qobiliyatlarni rivojlantiradilar va shaxsiy fazilatlarni shakllantiradilar. Bugungi kunda an'anaviy usullardan farqli o'laroq, didaktik o'yinlar o'quvchining o'quv jarayonida faol ishtirok etishi uchun 272 sharoit yaratadi, uni o'yin faoliyati orqali o'quv muammolarini hal qilishga undaydi. Shuni ta'kidlash kerakki, didaktik o'yin o'z-o'zidan maqsad emas, balki ta'lim maqsadlariga erishish vositasidir. O'yin faoliyati o'quvchilarga bilimlarni mustahkamlashga, diqqat, xotira, idrok kabi ijodiy fikrlash va kognitiv funktsiyalarni rivojlantirishga va o'z-o'zini boshqarish qobiliyatini yaxshilashga yordam beradi. Didaktik o'yin ikkita asosiy elementdan iborat: 1. O'yin komponenti-o'yin vazifasi, o'yin qoidalari va ishtirokchilarning roli. 2. Ta'lim komponenti-o'yin davomida hal qilinadigan maqsad va vazifalar. Ushbu yondashuv ta'lim va o'yin elementlarini birlashtirishga imkon beradi, buesao'quvjarayonining samaradorligini oshiradi. L.S.Vygotskiy (1978) hamda J.Piaget (1972) kabi olimlar tomonidan amalga oshirilgan tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, o'yin nafaqat zavq manbai, balki kognitiv rivojlanishning kuchli mexanizmi hamdir. L.S.Vygotskiyning pedagogik nazariyasiga ko'ra, o'yin ichki nazorat, mavhum fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. O'yin davomida talabalar turli vaziyatlarni modellashtiradilar, muammolarni hal qiladilar, boshqa ishtirokchilar bilan o'zaro aloqada bo'ladilar, bu esa eng muhim kognitiv funksiyalarni rivojlantirishga yordam beradi[2]. J.Piaget o'z tadqiqotlarida, o'yin orqali bolalar atrofdagi dunyoni yaxshiroq idrok etish va tushunishga imkon beradigan yangi kontseptual tuzilmalarni rivojlantirayotganini ta'kidlaydi. Uning fikriga ko‟ra: “O'yin to'g'ridan to'g'ri idrokdan mavhum fikrlashning yanada murakkab shakllariga o'tish amalga oshiriladigan kontekstga aylanadi. Didaktik o'yinlar bolalarga faol va ijodiy o'zaro ta'sir orqali yangi bilimlarni o'zlashtirish imkoniyatini beradi, bu nafaqat intellektual rivojlanishni, balki ijtimoiy va hissiy rivojlanishni ham rag'batlantirishga imkon beradi” deya ta‟kidlaydi. Didaktik o'yinlarni amalga oshirish jarayonida quyidagi prinsplarga asoslanish lozim: - faoliyat prinspi. Ushbu prinspga asosan talabalar nafaqat tinglovchilar, balki o'quv jarayonining faol ishtirokchilari bo'lishlari lozim. - o'yin motivatsiyasi prinspi. Bunda o‟qituvchi o'yin qiziqarli bo'lishi uchun o'quvchilarni o'rganishga undashi kerak. - integratsiya prinspi. O'yinlar umumiy o'quv jarayoniga qo'shilishi va an'anaviy o'qitish usullarini to'ldirishi kerak. - Mavjudlik prinspi. Ko'ngilsizliklarni keltirib chiqarmaslik va motivatsiyani kamaytirmaslik uchun o'yin topshiriqlari o'quvchilarning bilim darajasiga mos kelishi kerak. - O'zgaruvchanlik printsipi. O'yinlar qiziqishni saqlab qolish va o'quvchilarning fikrlash moslashuvchanligini rivojlantirish uchun sharoitlarni o'zgartirish imkoniyatini ta'minlashi kerak. Didaktik o'yinlardan e'tibor va idrok o'yinlari o'quvchilarning ko'plab ma'lumotlardan muhim elementlarni ajratib ko'rsatish, shuningdek, vazifani bajarishga e'tibor qaratish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu kabi didaktik o‟yinlar sirasiga quyidagilarni kiritish mumkin: 273 O'yin "juft toping". Bolalar vizual e'tiborni o'rgatadigan va xotirani yaxshilaydigan bir xil tasvirlarga ega kartalarni topishlari kerak. Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiruvchi o'yinlar. Tasavvurni rag'batlantiradigan o'yinlar o'quvchilarga ijodiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. Bunday o'yinlarga misollar: Rolli o'yinlar. Talabalar ijodkorlik va improvizatsiya qobiliyatini rivojlantiradigan turli vaziyatlar va rollarni o'ynaydilar. Dizayn. Lego kabi konstruktor o'yinlari fazoviy tasavvurni va muammolarni hal qilishdaijodkorlikni rivojlantirishga yordam beradi. Bunday o'yinlar muammolarni original hal qilish qobiliyatini rivojlantiradi va ijodiy fikrlashni rag'batlantiradi. "Farqni toping" o'yini. Talabalar ikkita o'xshash tasvir o'rtasidagi farqlarni topishlari kerak. Ushbu o'yin diqqat va vizual idrokni rivojlantiradi. Ushbu didaktik o'yinlardan o‟quv jarayonida samarali foydalanish o‟quvchilarda kognitiv layoqatni aniqlashga yordam beradi va ma'lumotlarni tahlil qilish va idrok etish qobiliyatini rivojlantiradi. Shunday qilib Didaktik o'yinlar kognitivjarayonlarning rivojlanishiga kuchli ta'sir ko'rsatadi. O'yinlar diqqatni, xotirani, idroknivafikrlashni o'rgatadi, diqqatni jamlash, tahlil qilish va qaror qabul qilishni talabqiladigan vaziyatlarni yaratadi. Masalan, diqqat o'yinlari o'quvchilarni o'zgarishlarga tezda javob berishga o'rgatadi, bu nafaqat e'tiborni, balki ko'p vazifalarni bajarish qobiliyatini ham rivojlantiradi. O‟quvchilarning kognitiv layoqatini aniqlashga xizmat qiladigan bir nechta usullarini keltirib o‟tamiz:  Kuzatuv: O„yin jarayonida o„quvchining faolligi, topqirligi, qabul qilgan qarorlari, muammolarga munosabati kuzatiladi.  O‘yin natijalarini tahlil qilish: O„yinni yakunlagandan so„ng, o„quvchining o„yin davomida qanchalik muvaffaqiyatli bo„lgani, xatolarining sabablari va yechimlari tahlil qilinadi.  Qo‘shimcha topshiriqlar: Ba‟zi hollarda o„yin yakunlangach, o„quvchilarga o„yin bilan bog„liq qo„shimcha savollar beriladi yoki ulardan o„yin qoidalarini tushuntirish so„raladi.  Refleksiya: O„quvchilar o„yin jarayonini o„zlari baholab, qaysi jihatlar o„zlariga qiyin bo„lganini, qaysi jihatlarda yaxshi natijaga erishganini o„zlari tahlil qilishlari mumkin. Didaktik o„yinlar orqali kognitiv layoqatni aniqlashning afzalliklari:  O‘quvchilarni rag‘batlantirish: O„yin sharoitida o„quvchilar o„rganish jarayoniga qiziqish bildirishadi.  Materialni chuqurroq tushunish: O„yin orqali o„quvchilar ko„proq amaliy tajribaga ega bo„lishadi.  Kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish: O„yinlar xotira, diqqat, mantiqiy fikrlash va ijodkorlik kabi qobiliyatlarni oshiradi. Zamonaviy ta‟limda didaktik o„yinlarni qo„llash orqali o„quvchilarning kognitiv qobiliyatlarini baholash bu o„yin jarayonida ularning ijodiy tafakkurini, xotirasini, mantiqiy fikrlashini va muammolarni hal qilish qobiliyatini aniqlash deganidir. Didaktik o„yinlar o„quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi va o„rganilayotgan materiallarni osonroq tushunishga, bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi. Kognitiv layoqatni baholash esa o„yinning turiga qarab, o„quvchining o„yin 274 davomida qanday xatti-harakatlari kuzatilishini, qanday qarorlar qabul qilishini va bu qarorlarning samaradorligini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi. Kognitiv layoqat ta‟lim jarayonida o„quvchilarning o„z-o„zini boshqarishiga va mustaqil fikrlashiga yordam beradi. Ular o„quvchilarga murakkab ma‟lumotlarni tushunishga, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga va ijodkorlikni oshirishga imkon beradi. Misol uchun, o„quvchilar yangi ma‟lumotlarni o„zlashtirish jarayonida kognitiv qobiliyatlarini rivojlantirish orqali o„z fikrlarini mustaqil ravishda shakllantira olishi va o„z bilimlarini amaliyotga tatbiq eta olishlari mumkin. Kognitiv qobiliyatlar ta‟lim jarayonida o„quvchilarning muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ularning rivojlanishi o„quvchilarga akademik muvaffaqiyatga erishishda yordam beradi va kelajakda o„z kasbida muvaffaqiyatli bo„lishlariga xizmat qiladi. Ta‟lim jarayonida kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish orqali o„quvchilar o„zlarining intellektual salohiyatlarini to„liq ochish imkoniyatiga ega bo„ladilar. Kognitiv qobiliyatlar haqida tushuncha o„quvchilarning o„z-o„zini rivojlantirishlariga xizmat qiluvchi asosiy poydevor hisoblanadi[3]. O„qituvchilar va ta‟lim tizimlari kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirishga e'tibor qaratishi kerak, chunki bu nafaqat o„quvchilarning akademik muvaffaqiyatini ta‟minlaydi, balki ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga ham yordam beradi. Kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish uchun innovativ metodlar va vositalarni qo„llash, o„quv jarayonida yangilik va ijodkorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonida o„quvchilarning individual ehtiyojlari va imkoniyatlarini inobatga olish lozim. Har bir o„quvchining kognitiv qobiliyatlari turlicha bo„lishi sababli, ta‟lim jarayonida shaxsiylashtirilgan yondashuvlarni amalga oshirish muhimdir. Bu o„quvchilarning o„z qobiliyatlarini to„liq ochishlariga, o„rganish jarayonida yanada samarali bo„lishlariga yordam beradi. Kognitiv qobiliyatlar, aqlning turli jihatlaridan kelib chiqib, insonning muammolarni hal qilish, ma'lumotlarni o„zlashtirish va ijodkorlikni rivojlantirish kabi qobiliyatlarini ifodalaydi [3]. Xulosa sifatida shuni ta‟kidlash mumkinki, didaktik o„yinlar orqali o„quvchilarning kognitiv layoqatlarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. O‟quvchilarning ijodiy tafakkuri, xotirasi, mantiqiy fikrlashi va muammolarni hal qilish qobiliyatlari ularda kognitiv layoqatni aniqlash va shu asosida aniqlangan dalillar asosida ularga pedagogik ta‟sir ko‟rsatishning yo‟-yo‟riqlari tanlanadi. Mazkur jarayonlarda didaktik o‟yinlar asosida o„quvchilarning faolligi, muayyan vazifalarni bajara olishga qodirligi, qaror qabul qilish darajasi va o„zini tahlil qilish qobiliyati aniqlanib, bu orqali uning intellektual salohiyati yuzaga chiqadi. Innovatsion va interaktiv metodlar yordamida tashkil etilgan ta‟lim o„quvchilarning mustaqil fikrlashini, tanqidiy yondashuvini va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. ADABIYOTLAR 1. Jalilov, A. A. Kognitiv qobiliyatlar va ta'lim jarayoni. O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi, 2021. 2. Выготский Л.С. Педагогическая психология. Под ред. В.В.Давыдова. М.: Педагогика, 1991. 480 С. 275 3. Muminov, A. Kognitiv qobiliyatlarni baholashning muammolari va istiqbollari. O'zbekiston Ta'limi, 2019. 4. Sirojiddinov, A. R. O'quvchilarning kognitiv qobiliyatlarini rivojlantirish metodlari. O‟quv qo‟llanma. Ta'lim va Innovatsiya, 2022. 5. Shomurodov J. PROSPECTS FOR THE USING PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE DEVELOPMENT OF STUDENTS'COGNITIVE THINKING //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. B9. – С. 71-75. 6. Shomurodov J. O. POSSIBILITIES OF COGNITIVE TECHNOLOGIES IN PROVIDING STUDENTS WITH ARTISTIC AND AESTHETIC EDUCATIONAL MATERIALS //CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2022. – Т. 3. – №. 02. – С. 9-12. 7. Shomurodov J. O. POSSIBILITIES OF COGNITIVE TECHNOLOGIES IN PROVIDING STUDENTS WITH ARTISTIC AND AESTHETIC EDUCATIONAL MATERIALS //CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2022. – Т. 3. – №. 02. – С. 9-12.