GLOBALIZATSIYA SHAROITIDA IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI MOLIYAVIY RISKLAR HAMDA TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINING EKOLOGIK BARQARORLIKKA TA'SIRI

379 GLOBALIZATSIYA SHAROITIDA IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI MOLIYAVIY RISKLAR HAMDA TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINING EKOLOGIK BARQARORLIKKA TA’SIRI Baymuratova Gulirayxon, Oriental universiteti, “Biznes va boshqaruv” kafedrasi PhD, dotsent. TIU (Tashkent International University) mustaqil izlanuvchisi, +99894 563-61-86 Annotatsiya Ushbu maqolada mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishida tijorat banklari sektorining atrof-muhitga ta‟siri ilmiy-statistik asosda tahlil qilingan. Unda banklarning kredit siyosati, investitsion faoliyati va ekologik risklarni boshqarish mexanizmlari orqali ekologik barqarorlikka ko„rsatayotgan ta‟siri yoritilgan. Jahon va milliy bank amaliyotidan olingan statistik ma‟lumotlar asosida “yashil moliya” hamda barqaror rivojlanish tamoyillarining ahamiyati ochib berilgan. Tadqiqot natijalari tijorat banklarining iqtisodiy o„sishni moliyalashtirish bilan birga ekologik xavfsizlikni ta‟minlashdagi muhim rolini ko„rsatadi. Kalit so‘zlar: Globalizatsiya, investitsion faoliyat, ekologik risklarni boshqarish, ekologik risklar, moliyaviy risklar. Abstract This article provides a scientific and statistical analysis of the impact of the commercial banking sector on the environment in the context of the country's economic development. It highlights how banks influence environmental sustainability through their credit policies, investment activities, and mechanisms for managing environmental risks. Based on statistical data from global and national banking practices, the importance of “green finance” and sustainable development principles is revealed. The research findings show that commercial banks play a crucial role not only in financing economic growth but also in ensuring environmental safety. Keywords: Globalization, investment activity, environmental risk management, environmental risks, financial risks. Mamlakat iqtisodiyotida tijorat banklari nafaqat moliyaviy oqimlarni tartibga soluvchi, balki ekologik barqarorlikka ham ta‟sir ko„rsatuvchi muhim institutlardan biri hisoblanadi. So„nggi yillarda bank sektorida “yashil moliya” va “barqaror rivojlanish” tamoyillarining amaliyotga joriy etilishi ekologik siyosatning iqtisodiy poydevorini mustahkamlab bormoqda. Iqlim o„zgarishi “inqiroz multiplikatori” sifatida qurg„oqchilik, suv toshqinlari va yong„in kabi ekstremal ob-havo hodisalari bilan chambarchas bog„liq bo„lib, insoniyat jamiyatiga jiddiy salbiy ta‟sir ko„rsatadi hamda global iqtisodiyotning zaifligini kuchaytiradi. Jahon banki ma‟lumotlariga ko„ra, 2023-yilda “yashil obligatsiyalar” bozori hajmi 500 mlrd AQSh dollaridan oshib, tijorat banklari ushbu jarayonda asosiy emitentlar va vositachilar sifatida faol 380 ishtirok etdi. O„zbekiston bank tizimida esa 2022–2024-yillar mobaynida qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga ajratilgan kredit hajmi 1,5 barobarga oshdi (Markaziy bank statistikasi). Yevropa Ittifoqida 2025-yilga qadar barcha yirik tijorat banklari kredit portfellarining kamida 30 foizini “yashil loyihalar”ga yo„naltirish majburiyati joriy etilgan. Yuqoridagi muammolarni hal qilish uchun barcha manfaatdor tomonlar yashil, past uglerodli va barqaror rivojlanish yo'lidan borish uchun harakat qilishlari kerak. Ushbu o'tish jarayonida bank sektori ajralmas bo'lib, iqlim va tabiat kun tartibini ilgari surish uchun moliyaviy resurslarni safarbar qilish vazifasi yuklatilgan. Biroq, ikkita muhim muammo saqlanib qolmoqda. Muvofiqlashtirish talab etiladi. Barqarorlik va atrof-muhit, ijtimoiy va boshqaruv maqsadlariga nisbatan siyosiy munosabatlar hali ham umumiy asosga erishilmagan, bu esa asosiy tafovutlarga olib keladi. Barqaror o„tish uchun mablag„ yetarli emas. Xalqaro moliya instituti ma'lumotlariga ko'ra, global hamjamiyat emissiyani nolga tenglashtirish uchun har yili 8 trillion dollar sarmoya kiritishi kerak, ammo o'tgan yilgi ko'rsatkich atigi 2 trillion dollarni tashkil etdi. Davlat sektori tafovutni bartaraf etish va xususiy sektor investitsiyalari uchun etakchilik qilishi kerak, moliya sanoati esa ko'proq resurslarni jalb qilishi kerak. 169 Iqlim o'zgarishining ta'siri kuchayib borar ekan, qazib olinadigan yoqilg'i loyihalarini moliyalashtirish bilan bog'liq risklar ortib bormoqda. Tijorat banklari jiddiy risklarga duch kelishi mumkin. Moliyaviy riskni ta‟riflashda, “mohiyat” va “muhim xususiyat” kategoriyalari o„zaro muqobil tushunchalar sifatida talqin etilmoqda, biroq ular o„zaro aynan bir mazmun-mohiyat kasb etmaydi, bunday yondashuv ular bilishning o„ziga xos turli darajalarda joylashganligi bilan izohlanadi. Hodisaning muhim xususiyatlarini ajratib ko„rsatish ko„pincha bilish jarayoniga tayyorgarlik ko„rishning zaruriy dastlabki komponenti bo„lib, bu formal mantiq qonuniyatlaridan foydalanishda o„ziga xos daxldordik doirasini belgilash imkon beradi 170 .Shu bois, “mohiyat” va “muhim xususiyat” kategoriyalarining etimologik jihatdan lingvistik o„xshashligi asosida qat‟iy xulosalar chiqarish mumkin emas. Hozirgi vaqtda risk iqtisodiy faoliyatning ajralmas tarkibiy qismi sifatida maqsadli o„rganilmoqda. Shu nuqtai nazardan, riskning quyidagi ta‟riflari mavjudligini keltirib o„tish mumkin: - Risk - bu potensial jihatdan ehtimollikka ko„ra, yo„qotish, xususan, loyiha(lar)ni amalga oshirish jarayonida voqea(hodisa) yuzaga kelishi oqibatida ehtimollikka ko„ra, miqdoriy o„lchash mumkin bo„lgan noaniqlik sifatida tavsiflanadi 171 . - Risk - yo„qotish va zararlar yuzaga kelishi oqibatida rejalashtirilgan daromad va foyda olinmasligi ehtimoli 172 . 169 https://www.weforum.org/stories/2024/06/how-the-commercial-banking-sector-can-fuel-anature-positive-future/ (Jahon iqtisodiy forumi davlat-xususiy hamkorlik xalqaro tashkiloti) 170 Kondaurov V.I. Protsess formirovaniya nauchnogo ponyatiya (logiko-gnoseologicheskiy aspekt opredeleniya i deleniya ponyatiy). M.: GUU, 2008. S. 4-6. 171 Granaturov V.M. Ekonomicheskiy risk: sushnost, metodi izmereniya, puti snijeniya..M., 1999.4, s. 6. 172 Mierin L.A. Osnovы riskologii. S.Pb., 1998. S. 5-6. 381 - Risk - bu istiqbolda kutilayotgan moliyaviy natijaning noaniqligi 173 . Risk-menejment bunday holatda moliyaviy risklarni har tomonlama baholash va ular bilan uzviy bog„liqlik bo„lgan hodisalar yuz berishi ehtimoliga ko„ra, kelib chiqishi mumkin bo„lgan oqibatlar bartaraf etilishini ta‟minlaydigan muyyan qarorlarni ishlab chiqish, qabul qilish hamda amalga oshirish metodlari va tamoyillari tizimini o„zida aks ettiradi. Aynan shu samara teskari aloqani keltirib chiqaradi, bunda risk iste‟moli, umuman, bir vaqtni o„zida uni yangi darajada ishlab chiqarishning boshlanishi sanaladi, ya‟ni bu o„rinda yo„qotishlarni minimallashtirish risklarni minimallashtirishni anglatadi. Ilmiy tadqiqotlar tahlili, xususan, moliyaviy risklarni baholashda ko„plab nazariy-metodologik muammolar mavjudligini ko„rsatdi. Hozirga kunga qadar moliyaviy riskni umumiy va turg„un tushunish, unga oid nazariy qoidalar aynan “risk” kategoriyasining moliyaviy-iqtisodiy mazmun-mohiyatini o„zida fundamental yaxlit, keng qamrovli aks ettirgan umumiy talqin yaratilmaganligi aniqlandi. Qator amaliy tadqiqotlarda mavzuning ma‟lum bir jihatlari tadqiqi amalga oshirilgan bo„lsada, amaliy jihatdan “moliyaviy risk” kategoriyasini baholashning yaxlit tizimli mohiyati ochib berilmagan. Korxonalar va jismoniy shaxslarni moliyalashtirishning asosiy ta'minlovchilari sifatida tijorat banklari iqtisodiyot ustidan sezilarli ta'sirga ega va ko'p jihatdan yanada barqaror kelajakka o'tishga yordam berishi mumkin:  Qayta tiklanadigan energetika loyihalarini moliyalashtirish : shamol va quyosh energiyasi kabi qayta tiklanadigan energiya loyihalarini moliyalashtirishni ta'minlash.  Yashil kreditlar : energiya tejaydigan binolar va elektr transport vositalari kabi barqaror texnologiyalarga sarmoya kiritayotgan korxonalar va jismoniy shaxslarga kreditlar beradi. Ushbu kreditlar barqaror rivojlanishni rag'batlantirish va qazib olinadigan yoqilg'iga bo'lgan talabni kamaytirishga yordam beradi.  Innovatsiyalar : qazib olinadigan yoqilg'idan uzoqlashishni qo'llabquvvatlaydigan yangi moliyaviy mahsulotlar va xizmatlarni ishlab chiqish. Masalan, banklar barqaror loyihalarni moliyalashtirish uchun maxsus ishlab chiqilgan yashil obligatsiyalar va boshqa moliyaviy vositalarni ishlab chiqishi mumkin.  Risklarni boshqarish : iqlim bilan bog'liq risklarni risklarni boshqarish tizimlariga integratsiyalash va banklarni ham xuddi shunday qilishga undash. Bu banklarning kreditlash va investitsiya faoliyatida iqlim risklarini munosib baholashi va boshqarishiga yordam berishi mumkin.  Tadqiqot va ma'lumotlarni o’rganish : iqlim o'zgarishining moliyaviy tizim va iqtisodiyotga ta'siri bo'yicha tadqiqotlar olib borish.  Mavjud imkoniyatlarni oshirish : banklar va boshqa moliya institutlariga barqaror moliyaga o'tish uchun zarur bo'lgan ko'nikma va bilimlarni rivojlantirishga yordam berish uchun texnik yordam va salohiyatni oshirishda yordam ko'rsatish. 173 Risk Metrics, J.P.Morgan/ Reuters. Risk MetricsTechnical Document. URL: http://www.jpmorgan.com/Risk Management/ RiskMetrics/ Risk Metrics.htm 382 Xulosa qilib aytganda, mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishida tijorat banklari sektorining tabiatga ta‟siri markaziy va tijorat banklaridan hamkorlik hamda innovatsiyalarni talab qiladi. Ilg„or tajriba almashish va me‟yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish orqali markaziy banklar tijorat banklarini barqaror moliyalashtirishga o„tishda qo„llab-quvvatlashi hamda moliya institutlarini rag„batlantirishi mumkin. Bunday hamkorlik kutilayotgan moliyaviy risklarni samarali boshqarish, salohiyatni oshirish va mintaqada barqaror rivojlanishga hissa qo„shishga imkon beradi. ADABIYOTLAR 1. O„zbekiston Respublikasi Markaziy banki. O„zbekiston bank tizimi statistik ko„rsatkichlari. Toshkent: Markaziy bank rasmiy nashri (2024). 2. World Bank. Green Finance and Sustainable Development: Global Report. Washington, D.C.: The World Bank Group (2023). 3. Zaytsev, A. va Karimov, B. Tijorat banklari faoliyatida ekologik risklarni boshqarish. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti (2022). 4. OECD. Financing Green Growth in Emerging Economies. Paris: OECD Publishing (2021). 5. UNDP. Sustainable Finance and Banking Sector Transformation. New York: United Nations Development Programme (2023).