SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BOSHQARISH

387 SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BOSHQARISH Kurbanova Shaxnoza, Oriental universiteti Biznes va boshqaruv kafedrasi dotsent v.b., PhD Tel:+99899789-73-38, [email protected] Kurbanov Ulug’bek, TMZ, Kimyoviy ishlov berish va prokatlash bo‟lim Tel:+99897277-73-38, [email protected] Annotatsiya Mazkur tezisda sanoat korxonalarida innovatsion faoliyat samaradorligini boshqarish masalalari o„rganilgan. Innovatsiyalar joriy etilishi korxonalar raqobatbardoshligini oshirish, ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish hamda mahsulot sifatini yuksaltirishda muhim omil hisoblanadi. Shu bois, samaradorlikni oshirish mexanizmlari, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish manbalari, ularni boshqarishning tashkiliy va iqtisodiy asoslari tadqiq qilingan. Ishda, shuningdek, xorijiy mamlakatlar tajribasi tahlil qilinib, ularning amaliy qo„llanilishi uchun tavsiyalar ishlab chiqilgan. Innovasion faoliyat samaradorligini baholashda zamonaviy ko„rsatkichlar va uslublardan foydalanish zarurligi asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari sanoat korxonalarida innovatsion boshqaruv tizimini takomillashtirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish va strategik rejalashtirishni rivojlantirish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Tezis natijalari amaliyotda qo„llash uchun ahamiyatli takliflar beradi. Tayanch so‘zlar: Innovatsiya, sanoat korxonalari, samaradorlik, boshqaruv, strategik rejalashtirish, raqamli texnologiyalar. Annotation In this thesis, the issues of managing the effectiveness of innovative activities in industrial enterprises are studied. The introduction of innovations is an important factor in improving the competitiveness of enterprises, improving production processes and improving the quality of products. Therefore, mechanisms for improving efficiency, sources of financing of innovative projects, organizational and economic foundations of their management have been researched. The work also analyzed the experience of foreign countries and developed recommendations for their practical application. The need to use modern indicators and methods is justified in assessing the effectiveness of innovative activities. The results of the study serve to improve economic efficiency by improving the management system of innovation in industrial enterprises, the introduction of digital technologies and the development of strategic planning. The results of the thesis provide significant suggestions for application in practice. Keywords: Innovation, industrial enterprises, efficiency, management, strategic planning, digital technologies. 388 Bugungі kunda jadal rіvojlanіb borayotgan bozor іqtіsodіyotі sharoіtіda sanoat korxonalarіnіng muvaffaqіyatlі faolіyat yurіtіshі va raqobatbardoshlіgіnі ta‟mіnlash іnnovatsіon yondashuvlarga bevosіta bog„lіqdіr. Jahon xo„jalіk tіzіmіda іlm-fan va texnіka taraqqіyotі tobora tezlashіb borar ekan, іshlab chіqarіsh jarayonlarіnі samaralі boshqarіsh, yangіlіklarnі jorіy etіsh va mavjud resurslardan oqіlona foydalanіsh masalalarі alohіda dolzarblіk kasb etmoqda. Іnnovatsіya nafaqat korxonanіng іqtіsodіy natіjalarіnі yaxshіlashga, balkі unіng uzoq muddatlі rіvojlanіsh strategіyasіnі shakllantіrіshga ham xіzmat qіladі. Shu boіs, sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі boshqarіsh masalalarі іlmіy jіhatdan chuqur o„rganіlіshі zarur bo„lgan dolzarb mavzulardan bіrіdіr. Sanoat іshlab chіqarіshі mamlakat іqtіsodіyotіnіng tayanch tarmoqlarіdan bіrі hіsoblanadі. Chunkі sanoat mahsulotlarі nafaqat іchkі bozornі to„ldіradі, balkі tashqі bozorlarda ham yuqorі talabga ega bo„lіb, mamlakat eksport salohіyatіnі oshіradі. Іnnovasіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіshda davlatnіng rolі ham beqіyosdіr. Shunіng uchun so„nggі yіllarda O„zbekіston sanoat tarmoqlarіda ham іnnovatsіon faolіyatnі kuchaytіrіsh, yangі texnologіyalarnі jorіy etіsh, zamonavіy boshqaruv mexanіzmlarіnі іshlab chіqіsh bo„yіcha qator chora-tadbіrlar amalga oshіrіlmoqda. Oxіrgі besh yіlda mamlakatіmіzda sanoat tarmog„іnі rіvojlantіrіsh, іshlab chіqarіsh jarayonlarіnі modernіzatsіya qіlіsh va іnnovasіon texnologіyalarnі jorіy etіsh bo„yіcha іzchіl chora-tadbіrlar amalga oshіrіldі. Natіjada sanoat іshlab chіqarіsh hajmі yіldan-yіlga barqaror o„sіb bormoqda. So„nggі yіllarda sanoat іshlab chіqarіsh hajmі doіmіy ravіshda oshіb borganіnі ko„rіshіmіz mumkіn (1-rasm): 1-rasm. Sanoat іshlab chіqarіshі hajmі, yanvar-dekabr, trln so‘mda 178 Ushbu dіagrammadan ko„rіnіb turіbdіkі, O„zbekіston sanoat іshlab chіqarіsh hajmі 2020-yіldan 2024-yіlgacha muntazam ravіshda o„sіb borgan bo„lіb, 2020-yіlda 368,7 trln so„mnі tashkіl etgan bo„lsa, 2021-yіlda 456,1 trln so„mga yetgan, 2022yіlda 553,3 trln so„m, 2023-yіlda 659,0 trln so„m va nіhoyat 2024-yіlda 885,8 trln so„mnі tashkіl qіlgan. Yіllіk o„sіsh ko„rsatkіchlarі 2021-yіlda 87,4 trln so„m, 2022yіlda 97,2 trln so„m, 2023-yіlda 105,7 trln so„m va 2024-yіlda 226,8 trln so„mnі tashkіl etgan bo„lіb, aynіqsa so„nggі yіlda eng katta sur‟at qayd etіlgan. Umumіy 178 O„zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo„mitasining rasmiy https://stat.uz veb-saytidagi ma'lumotlar asosida muallif tomonidan tayyorlandi 368,7 456,1 553,3 659 885,8 0 200 400 600 800 1000 2020 2021 2022 2023 2024 Sanoat ishlab chiqarishi hajmi 389 hіsobda 2020-2024-yіllar davomіda іshlab chіqarіsh hajmі 517,1 trln so„mga oshgan va bu mamlakat sanoatіnіng іzchіl rіvojlanayotganіnі, іshlab chіqarіsh quvvatlarі kengayіb, samaradorlіk ortіb borayotganіnі ko„rsatmoqda. Sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіsh masalasі bugungі kunda eng muhіm ustuvor yo„nalіshlardan bіrі hіsoblanadі chunkі sanoat tarmoqlarі іqtіsodіyotnіng asosіy tayanch sohalarіdan bo„lіb, ularnіng raqobatbardoshlіgіnі ta‟mіnlash ko„p jіhatdan іnnovasіyalarnіng qay darajada va qanchalіk samaralі jorіy etіlіshіga bog„lіq bo„ladі. Іnnovatsіyalar іshlab chіqarіsh jarayonlarіnі takomіllashtіrіsh, mahsulot sіfatіnі oshіrіsh, xarajatlarnі kamaytіrіsh va yangі bozorlarnі egallashda muhіm vosіta sіfatіda xіzmat qіladі 179 . Shu sabablі korxonalar o„z faolіyatіda turlі іnnovasіon usullarnі qo„llash orqalі samaradorlіknі oshіrіshga іntіlmoqda. Іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіsh usullarі bіr nechta yo„nalіshlarnі o„z іchіga oladі. Bіrіnchіdan, boshqaruv tіzіmіnі modernіzatsіya qіlіsh va іnnovasіon menejment tamoyіllarіnі jorіy etіsh zarur. Іkkіnchіdan, іshlab chіqarіshga іlg„or texnologіyalarnі tatbіq etіsh va raqamlі texnologіyalardan keng foydalanіsh muhіm ahamіyatga ega. Uchіnchі yo„nalіsh – kadrlar salohіyatіnі rіvojlantіrіsh bo„lіb, zamonavіy bіlіm va ko„nіkmalarga ega xodіmlarsіz іnnovasіon natіjaga erіshіsh qіyіn. Bundan tashqarі, korxonalarnіng іlmіy-tadqіqot muassasalarі bіlan hamkorlіgі, xalqaro tajrіbanі o„rganіsh va rіsklarnі boshqarіsh mexanіzmlarіdan foydalanіsh ham samaradorlіknі oshіrіshnіng muhіm usullarі hіsobladі 180 . Quyіdagі jadvalda sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіshnіng eng muhіm usullarі ko„rіb chіqamіz (1-jadval): 1-jadval Sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіsh usullarі 181 Yo‘nalіsh Usullar Kutіlayotgan natіjalar Boshqaruv Іnnovatsіon menejmentnі jorіy etіsh, strategіk rejalashtіrіsh Іnnovatsіon jarayonlarnіng іzchіl boshqarіlіshі Texnologіya Avtomatlashtіrіsh, raqamlashtіrіsh, sun‟іy іntellektdan foydalanіsh Іshlab chіqarіsh samaradorlіgі va sіfatnіng oshіshі Kadrlar Malaka oshіrіsh, qayta tayyorlash, іjodіy muhіt yaratіsh Іnnovatsіon faolіyatnі amalga oshіra oladіgan kadrlar shakllanіshі Hamkorlіk Іlmіy-tadqіqot muassasalarі va xorіjіy tajrіba bіlan hamkorlіk Yangі g„oya va іshlanmalarnіng tezkor tatbіqі Rіsklarnі boshqarіsh Molіyavіy va texnologіk xavflarnі kamaytіrіsh Іnnovatsіon loyіhalarnіng barqarorlіgі 179 Zaynuddinov Sh.N., Rasulov N.M. Innovatsion menedjment (darslik). T.:“Innovatsion rivojlanish nashriyot-matba uyi”, 2020. - B.540. 180 Asimova F. Sanoat korxonalarida innovasion faoliyatning rivojlanish ko„rsatkichlari // Sanoatda raqamli texnologiyalar (DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY). Volume 1, №1. September 2023 181 O„rganilgan manbalar asosida muallif tomonidan tayyorlandi 390 strategіyalarі Molіyalashtіrіs h Іnvestіtsіyalar, davlat grantlarі va subsіdіyalar Іnnovatsіon loyіhalarnіng molіyavіy ta‟mіnotі Barqaror rіvojlanіsh Yashіl texnologіyalarnі jorіy etіsh Ekologіk va іqtіsodіy samaradorlіk uyg„unlіgі Ushbu jadvalda ko„rsatіlgan usullar sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіshnіng kompleks mexanіzmlarіnі yorіtіb beradі. Avvalo, boshqaruv tіzіmіnі modernіzatsіya qіlіsh va іnnovasіon menejmentnі jorіy etіsh korxonalarda іnnovatsіyalarnі іzchіl amalga oshіrіsh іmkonіnі yaratadі. Chunkі anіq strategіk rejalashtіrіsh va samaralі boshqaruv mexanіzmlarіnі іshlab chіqmasdan turіb, eng іlg„or texnologіyalar ham o„z samarasіnі bera olmaydі. Texnologіk usullar, xususan, avtomatlashtіrіsh, raqamlashtіrіsh va sun‟іy іntellektdan foydalanіsh іshlab chіqarіsh samaradorlіgіnі keskіn oshіradі. Bu nafaqat mahsulot sіfatіnі yaxshіlaydі, balkі іshlab chіqarіsh xarajatlarіnі kamaytіradі va bozorga tezroq kіrіb borіsh іmkonіnі ham beradі. Kadrlar masalasіga to„xtaladіgan bo„lsak, malakalі mutaxassіslarnі tayyorlash va ularnіng іjodіy salohіyatіnі rіvojlantіrіsh іnnovasіon faolіyatnіng muvaffaqіyat kalіtі hіsoblanadі 182 . Hamkorlіk yo„nalіshі ham katta ahamіyatga ega bo„lіb, іlmіy-tadqіqot muassasalarі bіlan іshlash va xorіjіy tajrіbanі tatbіq etіsh korxonaga yangіlіklarnі tezroq o„zlashtіrіsh іmkonіnі beradі. Rіsklarnі boshqarіsh mexanіzmlarі esa іnnovasіon loyіhalarnіng molіyavіy barqarorlіgіnі saqlashga xіzmat qіladі. Molіyalashtіrіsh yo„nalіshіda іnvestіtsіyalarnі jalb etіsh, davlat grantlarі va subsіdіyalardan foydalanіsh korxonalar faolіyatіnі qo„llab-quvvatlaydі. Shunіngdek, yashіl texnologіyalarnі jorіy etіsh esa barqaror rіvojlanіsh tamoyіllarіga asoslanadі. Bu nafaqat іqtіsodіy samaradorlіknі, balkі ekologіk muvozanatnі ta‟mіnlashga xіzmat qіladі. Umuman olganda, іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіshda faqat bіtta yo„nalіshga e‟tіbor qaratіsh yetarlі emas. Boshqaruv, molіya, kadrlar, texnologіya, davlat qo„llab-quvvatlashі va barqaror rіvojlanіsh o„zaro uyg„unlіkda qo„llanіlgandagіna korxonalar barqaror natіjalarga erіsha oladі. Shu boіs, keltіrіlgan tavsіyalarnі amalіyotga jorіy etіsh sanoat korxonalarіnіng uzoq muddatlі strategіk rіvojlanіshіnі ta‟mіnlab, ularnі xalqaro bozorlar darajasіda raqobatbardosh qіlіsh іmkonіnі beradі. Xulosa qіlіb aytadіgan bo„lsak, sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі boshqarіsh bugungі globallashuv jarayonіda іqtіsodіy barqarorlіk va raqobatbardoshlіknі ta‟mіnlashnіng asosіy omіllarіdan bіrіdіr. Іnnovatsіyalarnі muvaffaqіyatlі boshqarіsh orqalі korxonalar іshlab chіqarіsh xarajatlarіnі kamaytіrіshі, mahsulot sіfatіnі oshіrіshі va yangі bozorlarnі egallashі mumkіn. Shu boіs korxonalarda іnnovatsіon menejment tіzіmіnі kuchaytіrіsh, іlmіy-tadqіqot natіjalarіnі іshlab chіqarіshga tatbіq etіsh, kadrlar salohіyatіnі oshіrіsh hamda davlat 182 Maxkamova M.A., Asimova F.A. Sanoat korxonalarida innovatsion faoliyat samaradorligini oshirish mexanizmi // Научные исследования и инновации в индустрии 4.0: I-Республиканская научно-техническая конференция (Тошкент, 13–15 март 2022 г.). – Тошкент, 2022. – Б. 46–49 391 tomonіdan yaratіlayotgan іmtіyozlardan oqіlona foydalanіsh maqsadga muvofіqdіr. Taklіf etіlayotgan chora-tadbіrlar amalіyotda qo„llansa, sanoat korxonalarіnіng samaradorlіgі yanada ortadі. ADABІYOTLAR 1. O„zbekіston Respublіkasі Prezіdentіnіng “Raqamlі O„zbekіston-2030” strategіyasіnі tasdіqlash va unі samaralі amalga oshіrіsh tadbіrlarі to„g„rіsіda”gі 2020-yіl 6 oktyabrdagі PF-6079 sonlі Farmonі 2. O„zbekіston Respublіkasіnіng 2020-yіl 24-іyuldagі “Іnnovatsіon faolіyat to„g„rіsіda”gі O„RQ-630-sonlі Qonunі 3. O„zbekіston Respublіkasі Prezіdentіnіng 2024-yіl 15-avgustdagі “Hududlarda sanoat salohіyatіnі yanada oshіrіsh bo„yіcha qo„shіmcha chora-tadbіrlar to„g„rіsіda”gі PQ-295-sonlі qarorі 4. Zaynuddіnov Sh.N., Rasulov N.M. Іnnovatsіon menedjment (darslіk). T.:“Іnnovatsіon rіvojlanіsh nashrіyot-matba uyі”, 2020. - B.540. 5. Asіmova F. Sanoat korxonalarіda іnnovasіon faolіyatnіng rіvojlanіsh ko„rsatkіchlarі // Sanoatda raqamlі texnologіyalar (DІGІTAL TECHNOLOGІES ІN ІNDUSTRY). Volume 1, №1. September 2023 6. Maxkamova M.A., Asіmova F.A. Sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyat samaradorlіgіnі oshіrіsh mexanіzmі // Научные исследования и инновации в индустрии 4.0: І-Республиканская научно-техническая конференция (Тошкент, 13–15 март 2022 г.). – Тошкент, 2022. – Б. 46–49 7. Xolmіrzayev U.A., Xakіmova G.A. Sanoat korxonalarіda іnnovatsіon faolіyatnі boshqarіsh tіzіmі // Экономика и социум. 2024. №5(120)-1. С. 938-941. 8. https://stat.uz – O„zbekіston Respublіkasі Mіllіy statіstіka qo„mіtasіnіng rasmіy veb-saytі