O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA O'RTACHA ISH HAQI DINAMIKASI VA MEHNATGA HAQ TO'LASH TIZIMIDAGI MUAMMOLAR TAHLILI

406 12. Mukhitdinov, 2025 — O‗zbekiston innovatsiya siyosatini muvofiqlashtirish: kommunikatsiya va davlat roli. ResearchGate O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA O‘RTACHA ISH HAQI DINAMIKASI VA MEHNATGA HAQ TO‘LASH TIZIMIDAGI MUAMMOLAR TAHLILI Xamdamov Shaxzod, Oriental universiteti ―Biznes va boshqaruv‖ kafedrasi mudiri, PhD Tel.: +998 94 401 73 22 e-mail: [email protected] ORCID: 0009-0002-4260-864X Annotatsiya Ushbu maqolada 2020-2024 yillar oralig'ida O'zbekistonda mehnatga haq to'lash dinamikasi, hududiy va tarmoqlar kesimidagi tafovutlar tahlil qilingan. Tahlil natijalari nominal o'rtacha ish haqining barqaror o'sishini ko'rsatadi, biroq hududlar (ayniqsa, Toshkent shahri, Qoraqalpog'iston va Qashqadaryo) hamda tarmoqlar (―Bank, sug'urta, lizing, kredit va vositachilik faoliyati‖ va ―Axborot va aloqa‖ hamda ―Qishloq xo'jaligi‖ kabi sohalar) o'rtasida katta farqlar mavjudligi aniqlangan. Maqolada mehnatga haq to'lash tizimidagi asosiy muammolar (hududiy nomutanosiblik, past darajadagi ish haqi, norasmiy mehnat, malakaga mos bo'lmagan ish haqi) sanab o'tilgan va ushbu muammolarni hal etish bo'yicha takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: nominal ish haqi, o‗rtacha oylik ish haqi, hududiy nomutonosiblik, norasmiy mehnat, tarmoqlararo nomutanosiblik, mehnatga haq to‗lash tizimi Annotation This article analyzes the dynamics of wage payment in Uzbekistan between 2020 and 2024, focusing on regional and sectoral disparities. The analysis results show a steady growth in the nominal average wage, yet significant gaps were identified between regions (particularly Tashkent city, Karakalpakstan, and Qashqadaryo) and sectors (such as "Banking, insurance, leasing, credit and intermediary activities" and "Information and communication" versus "Agriculture"). The article outlines the main challenges within the wage system, including regional imbalance, low-level wages, informal employment, and mismatch between wages and qualifications, and proposes solutions to address these issues. Keywords: nominal wage, average monthly wage, regional disparity, informal employment, sectoral imbalance, wage payment system. So‗nggi yillarda O‗zbekiston Respublikasida mehnatga haq to‗lash tizimi iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlaridan biri sifatida tub islohotlarni boshdan kechirmoqda. Ish haqi miqdori nafaqat xodimlarning moddiy farovonligini, balki ishlab chiqarish samaradorligi, bandlik darajasi va ijtimoiy tenglikni ham belgilovchi 407 muhim iqtisodiy ko‗rsatkichdir. 2024-yilda mamlakat bo‗yicha o‗rtacha ish haqi 5,36 million so‗mni tashkil etib, 2023-yilga nisbatan 17,4 foizga o‗sdi. Biroq real ish haqi inflyatsiya ta‘sirini hisobga olganda, aholining haqiqiy daromadlari o‗sishi bilan to‗liq mos kelmayapti. Shu bois mehnatga haq to‗lash sohasidagi mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal etish yo‗llarini ishlab chiqish dolzarb masala bo‗lib qolmoqda. Xususan, Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-iyulidagi VMQ465-son ―Mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy etish tartibi to‗g‗risidagi namunaviy nizomni tasdiqlash haqida‖ qarorda ish haqi va mehnat unumdorligi, ishning murakkabligi, lavozim va vazifa bo‗yicha to‗qnashuvlarni kamaytirishi, shuningdek, ish haqi strukturasi ma‘lumotlarini aniqlashtirishga alohida e`tibor qaratilganligi mazkur mavzunisi nechog‗lik dolzarbligini ko‗rsatadi. 195 Ish haqi iqtisodiyotning asosiy rag‗batlantiruvchi omili sifatida bir qancha iqtisodiy maktablar tomonidan o‗rganilgan. K.Marks ish haqini ―mehnat quvvatining qiymati‖ sifatida talqin qilib, uni ishlab chiqarish munosabatlarining natijasi deb hisoblagan 196 . Neoklassik iqtisodchilar, jumladan A. Marshall va J. Hicks esa ish haqini mehnat bozori muvozanatining funksiyasi sifatida izohlaganlar 197 . O‗zbekistonda mehnatga haq to‗lash tizimi mustaqillikdan so‗ng bosqichma-bosqich isloh qilinib, ―Mehnat kodeksi‖ 198 va Prezident farmonlari asosida tartibga solinmoqda. Milliy statistika qo‗mitasi 199 , Kambag‗allikni qisqartirish va bandlik vazirligi hamda Jahon banki ma‘lumotlariga ko‗ra, so‗nggi yillarda ish haqi o‗sish sur‘ati yuqori bo‗lsa-da, mintaqalar o‗rtasida keskin tafovutlar saqlanib qolmoqda. 200 Ushbu tadqiqotda deskriptiv tahlil, taqqoslama dinamik tahlil va nominalreal o‘sish koeffitsienti metodlari qo‗llanildi. Ma‘lumotlar O‗zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‗mitasining 2021–2024-yillar bo‗yicha o‗rtacha ish haqi ko‗rsatkichlari hamda hududiy kesimdagi o‗sish sur‘atlari asosida tahlil qilindi. Asosiy hisoblash formulalari: 1. Nominal ish haqi o‘sish sur’ati: bu yerda: Wt – joriy yil o‗rtacha ish haqi, Wt-1 – o‗tgan yil ko‗rsatkichi 2. Real ish haqi indeksi: 195 Vazirlar Mahkamasi qarori, 24.07.2025, 465-son ―Mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy etish tartibi to‗g‗risidagi namunaviy nizomni tasdiqlash haqida‖ qarori. URL: https://lex.uz/ru/pdfs/7644846 196 Karl Marx. Capital: A Critique of Political Economy. London, 1867. Chapter XIX. URL: https://archive.org/details/capitalvol1 197 Alfred Marshall. Principles of Economics. London: Macmillan, 1890. URL: https://archive.org/details/principlesofecon0000alfr_t7r2/. 198 O‗zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 2022-yil. URL: https://lex.uz/ru/docs/-6257288 199 O‗zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‗mitasi. Ish haqi ko‗rsatkichlari (2021–2024). URL: https://toshstat.uz/index.php?id=7888&option=com_content&view=article 200 Jahon banki (2024). Uzbekistan Economic Update. URL: https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan/overview 408 bu yerda: Tn — Nominal ish haqi indeksi, I — inflyatsiya indeksi 3. Hududlar o‘rtasidagi farq koeffitsienti: O‗zbekiston Respublikasida 2021–2024-yillar davomida o‗rtacha ish haqi 2,67 mln so‗mdan 5,36 mln so‗mgacha oshgan. O‗sish sur‘ati 2021-yilda 21,4%, 2023yilda esa 17,4% ni tashkil etgan. Bu o‗sish, asosan, bank-moliya, axborot texnologiyalari va sanoat tarmoqlarida kuzatilmoqda (1-rasm). 1-rasm. O‘zbekiston Respublikasida nominal о‘rtacha hisoblangan nominal ish haqi ko‘rsatkichlari (2020-2024 yillar) 201 Shunga qaramay, real ish haqi inflyatsiya hisobga olinganda nisbatan past sur‘atda o‗smoqda. Ayniqsa, Qashqadaryo (3,78 mln so‗m), Surxondaryo (3,81 mln so‗m) va Namangan (3,87 mln so‗m) viloyatlarida ish haqi respublika o‗rtacha darajasidan 30–35 foiz pastligicha qolmoqda. 2024-yilda eng yuqori ish haqi Toshkent shahrida (9,07 mln so‗m), eng past ko‗rsatkich esa Qashqadaryoda (3,78 mln so‗m) qayd etilgan. Farq koeffitsienti Kf=2,4 baravarga teng bo‗lib, bu mehnat bozorida hududlar o‗rtasidagi nomutanosiblikni ko‗rsatadi (2-rasm). 201 Milliy statistika qo‗mitasi asosida muallif tomonidan shakllantirilgan. 409 2-rasm. O‘zbekiston Respublikasida o‘rtacha oylik ish haqining hududlar kesimida shakllanishi 202 Hududiy tafovutlarni ishlab chiqarish tarmoqlarining notekis joylashuvi, ishchi kuchining migratsiyasi, malakali kadrlar yetishmasligi va norasmiy mehnat ulushi yuqoriligi bilan izohlash mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida 2020-2024 yillar oralig‗ida nominal oʻrtacha oylik ish haqi barcha iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha barqaror oʻsish tendensiyasini namoyish etgan boʻlsa-da, ushbu oʻsish tarmoqlar kesimida sezilarli disproporsiya (nomutanosiblik) bilan kechgan (3-rasm). 202 Milliy statistika qo‗mitasi asosida muallif tomonidan shakllantirilgan. 410 3-rasm. Oʻzbekiston mehnat bozorida tarmoqlararo disproporsiya dinamikasi (2020–2024 yillar) 203 Eng yuqori ish haqi doimiy ravishda yuqori malakali inson kapitalini talab qiluvchi sohalarda saqlanib qolgan. Xususan, "Bank, sugʻurta, lizing, kredit va vositachilik faoliyati" sektori butun davr mobaynida yetakchi boʻlib, 2024 yilda oʻrtacha ish haqi 15263,7 ming soʻmga yetgan. Ikkinchi oʻrinda innovatsion "Axborot va aloqa" sektori (13157,4 ming soʻm) joylashgan. Bu ikki yetakchi sohaning koʻrsatkichlari 2024 yildagi oʻrtacha respublika ish haqidan (5357,2 ming soʻm) 2,5–3 baravar yuqori boʻlib, mamlakat iqtisodiyotida moliyaviy va ITsektorlarga boʻlgan talabning ustunligini isbotlaydi. Ushbu keskin tafovut, asosan, ushbu tarmoqlarning yuqori rentabelligi va xodimlarning yuqori unumdorligi bilan izohlanadi. Aksincha, ijtimoiy va anʼanaviy sektorlar nisbatan past ish haqi darajasida qolmoqda. "Taʼlim" (3637,0 ming soʻm) va "Sogʻliqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar koʻrsatish" (3411,0 ming soʻm) sohalaridagi ish haqi respublika oʻrtacha koʻrsatkichidan sezilarli darajada orqada qolgan. Bu holat ijtimoiy sohalarda kadrlar migratsiyasi (ketishi) xavfini keltirib chiqaradi va mehnatga haq toʻlash tizimidagi ijtimoiy notenglikni chuqurlashtirmoqda. Xulosa qilib aytganda, tahlil qilingan davrda nominal ish haqi dinamikasi ijobiy boʻlsa-da, yuqori va past ish haqi toʻlanadigan tarmoqlar oʻrtasidagi mutlaq farqning yil sayin kengayishi, iqtisodiy islohotlar jarayonida tarmoqlararo nomutanosiblikka eʼtibor qaratish zarurligini koʻrsatadi. O‗zbekiston mehnat bozorida ish haqi o‗sish sur‘ati iqtisodiy faollik bilan parallel kechayotgan bo‗lsa-da, hududiy va tarmoqlararo tafovutlar dolzarb muammo 203 Milliy statistika qo‗mitasi asosida muallif tomonidan ishlab chiqilgan. 411 bo‗lib qolmoqda. Mehnatga haq to‗lash tizimini takomillashtirish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif etiladi: - ish haqi miqdorini mehnat unumdorligiga bog‗lovchi tizimni joriy etish; - norasmiy mehnatni qisqartirish va soliqqa tortish bazasini kengaytirish; - hududiy tenglikni ta‘minlash uchun differensial mehnat siyosatini ishlab chiqish; - xodimlarning malaka oshirish tizimini kuchaytirish va rag‗batlantiruvchi mexanizmlarni yaratishdan iborat. ADABIYOTLAR 1. Vazirlar Mahkamasi qarori, 24.07.2025, 465-son ―Mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy etish tartibi to‗g‗risidagi namunaviy nizomni tasdiqlash haqida‖ qarori. 9 bet. 2. Karl Marx. Capital: A Critique of Political Economy. London,1867. Chapter XIX. 3. Alfred Marshall. Principles of Economics. London: Macmillan, 1890. 4. O‗zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 2022-yil. 5. O‗zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‗mitasi. Ish haqi ko‗rsatkichlari (2021–2024). 6. Jahon banki ma`lumotlari (2024). Uzbekistan Economic Update.