O'QITUVCHINING TA'LIM-TARBIYA JARAYONIDA BARDOSHLILIK XISLATINI TARKIB TOPTIRISH MASALALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Sadikova Feruza Taibovna “Oila va gender” ilmiy tadqiqot instituti 1-bosqich tayanch doktoranti O‘QITUVCHINING TA’LIM-TARBIYA JARAYONIDA BARDOSHLILIK XISLATINI TARKIB TOPTIRISH MASALALARI Annotatsiya:Ushbu maqolada o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatida bardoshlilik (resilience) sifatini shakllantirish masalalari xalqaro psixologik yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Dunyo miqyosida o‘qituvchilik kasbi insondan yuqori ruhiy chidamlilik, stressni boshqarish va emotsional barqarorlikni talab qiluvchi sohalardan biri hisoblanadi. Shuning uchun bardoshlilikni rivojlantirish — nafaqat shaxsiy, balki professional kompetensiyaning muhim ko‘rsatkichidir. Maqolada Bandura (1997), Rutter (1987), Connor–Davidson (2003), Seligman (2011), Masten (2014) kabi olimlarning nazariyalari asosida o‘qituvchi bardoshliligining psixologik mexanizmlari, uni shakllantirish omillari va metodlari yoritiladi. Shuningdek, O‘zbekiston ta’lim tizimi kontekstida bu yondashuvlarning amaliy ahamiyati ham tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar:bardoshlilik, stressga chidamlilik, emotsional barqarorlik, pedagogik faoliyat, psixologik moslashuv, professional samaradorlik. Zamonaviy ta’lim tizimi shiddat bilan o‘zgarayotgan davrda o‘qituvchidan faqat bilim emas, balki psixologik barqarorlik, irodaviy kuch, muvozanatli xatti-harakat va muammolarga moslashish qobiliyati ham asosiy talablardan biridir. Bugungi maktab muhitida o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida o‘quvchi, ota-ona, rahbariyat va jamiyatning turli kutishlariga javob berishi kerek. Natijada esa, stress, emotsional charchash va professional kuyish (burnout) holatlari teztez uchramoqda.Ayniqsa,o’quvchilar,ota-ona va maktab ma’muriyati bilan bo’ladigan jarayonlar turli bahsli-munozarali,murakkab vaziyatlarga to’laligi bilan ham pedagoglardan ruhiy bardoshlilik hamda uni tarkib toptirish zaruratini taqozo etadi.Shunday sharoitda bardoshlilik — o‘qituvchining kasbiy faoliyatini barqaror va samarali olib borish uchun zarur psixologik asosdir. Xalqaro tadqiqotlar (Seligman, 2011; Masten, 2014) shuni ko‘rsatadiki, yuqori bardoshlilik xislatiga ega o’qituvchilar o‘z kasbiga ijobiy munosabatni saqlaydi, stressni konstruktiv boshqaradi va o‘quvchilar bilan ijobiy muloqot o‘rnata oladi. Bardoshlilik (resilience) tushunchasi ilk bor psixologiyada XX asrning ikkinchi yarmida, asosan travmatik hodisalardan so‘ng insonning tiklanish qobiliyatini o‘rganish jarayonida shakllangan. C. Rutter (1987) bardoshlilikni “shaxsning noqulay sharoitlarda ham ijobiy moslashuvni saqlab qolish qobiliyati” deb ta’riflagan. Uning fikricha, bu sifat tug‘ma emas, balki ijtimoiy muhit va tajriba orqali shakllanib boradi.Bizningcha o’qituvchining bunday sifatga ega bo’lishi uning shaxsiy hayotidagi kechmishlari,o’qimishlilik darajasi, dunyoqarashi maydoni bilan chambarchas bog’liqdir. Albert Bandura (1997) o‘zining “Self-efficacy” nazariyasida bardoshlilikni insonning o‘z kuchiga ishonch (self-efficacy) darajasi bilan bevosita bog‘laydi. O‘z kuchiga ishonch yuqori bo‘lgan o‘qituvchi stress holatlarida o‘zini tuta oladi, qaror qabul qilishda mustaqil bo‘ladi va salbiy omillarga berilish holati kuzatilmaydi.Shu jihatdan olib qaraganda,fikrimizcha,bardoshlilik darajasining ko’rsatkichi ta’lim –tarbiya ko’rsatkichiga jiddiy ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri ekanligini tasdiqlaydi. Connor va Davidson (2003) tomonidan ishlab chiqilgan CD-RISC modeli bardoshlilikni besh asosiy komponent orqali o‘lchaydi: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL -qiyinchiliklarga moslashuvchanlik; - o‘zini boshqarish; -ijobiy fikrlash; - maqsadga intilish; - ijtimoiy qo‘llab-quvvatlovni qabul qilish; O‘qituvchining qiyinchiliklarga moslashuvi — bu o‘qituvchining ish jarayonida duch keladigan turli muammolar, o‘zgarishlar va bosimlarga bardosh bera olish, ularga moslashish va o‘z faoliyatini samarali davom ettirish qobiliyatidir. O‘qituvchilik kasbi doimiy o‘zgarish, yangilik va mas’uliyatni talab qiladi. Shuning uchun har bir o‘qituvchi: o‘quvchilarning turli xulq-atvoriga, ta’lim tizimidagi yangiliklarga, ota-onalar va jamiyatning talablariga, texnologik o‘zgarishlarga moslasha olish zarur.masalan, darsda texnik nosozlik bo‘lsa, o‘qituvchi vaziyatni boshqacha yo‘l bilan davom ettiradi (misol uchun: planshet ishlamasa, doskadan foydalanadi). Yangi o‘quv dasturi joriy etilganda, o‘qituvchi yangi metodlarni o‘rganib, dars jarayoniga tatbiq etadi.Qiyin o‘quvchilar bilan ishlashda sabrli bo‘lib, ularga individual yondashuv topadi.Demak,o‘qituvchining qiyinchiliklarga moslashuvi — bu muammolardan qo‘rqmay, ularni yechish yo‘lini topish, tajriba orttirish va o‘quv jarayonini samarali davom ettirish qobiliyatidir. Martin Seligman (2011) esa “Pozitiv psixologiya” yo‘nalishida bardoshlilikni baxt, ijobiy emotsiyalar, ma’naviy qadriyatlar va optimistik dunyoqarash bilan bog‘laydi. Unga ko‘ra, o‘qituvchilar o‘z hayotidan mamnun bo‘lishi va kasbini ma’noli deb his qilsa, stressga qarshi immuniteti kuchayadi.Qo’shimcha qiladigan bo’lsak, o‘qituvchining o‘z kasbini ma’noli deb bilishi — bu o‘qituvchining o‘z ishiga chuqur ishonch va mehr bilan qarashi, ya’ni o‘qituvchilikni shunchaki faoliyat emas, jamiyat uchun muhim va qadriyatli mas’uliyat deb hisoblashi demakdir.Agar o‘qituvchi o‘z kasbining ma’nosini his qilsa, u: -o‘quvchilarni tarbiyalash va ularga bilim berishni hayotining mazmuni deb biladi; -o‘z mehnati orqali kelajak avlodni shakllantirishga hissa qo‘shayotganini anglaydi; -qiyinchiliklarga qaramay, motivatsiyasini yo‘qotmaydi va ishini zavq bilan bajaradi. Masalan, o‘qituvchi darsda bolalarning yangi narsani tushunganini ko‘rib quvonsa va bundan faxr his qilsa — bu uning o‘z kasbini ma’noli deb bilayotganidir.O‘qituvchining o‘z kasbini ma’noli deb bilishi — bu ta’lim berish ishiga mehr bilan yondashish, o‘z mehnatining insonlar hayotidagi ahamiyatini anglash va shu orqali ilhom topa olishi hisoblanadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Bolalar psixologi Enn Masten, 2024 yil Psixologiya bo‘yicha Grawemeyer mukofoti sovrindori ,bardoshlilikni “oddiy sehr” (ordinary magic) deb atab, har bir insonda bu sifatni rivojlantirish mumkinligini isbotlagan. Insonning chidamlilik bilan potentsial zararli tajribalarni yengish qobiliyatini o'rganish bolalar psixologi Enn Mastenning tadqiqot markazi bo'ldi. Masten, Minnesota Universitetining Bolalar taraqqiyoti instituti professori, chidamlilik bizning ichimizdagi oddiy, ammo kuchli moslashuvchan jarayonlar va boshqalar bilan qo'llabquvvatlovchi aloqalarimizdan kelib chiqishi mumkinligini ko'rsatganligi uchun mukofotga sazovor bo'ldi.Chidamlilik ilmi 1970-yillarda og'ir qiyinchiliklarga duch kelgan ba'zi bolalar qanday qilib gullab-yashnaganini, boshqalari esa yo'qligini tushuntirish uchun izlanish sifatida boshlangan. So'nggi yillarda chidamlilik tadqiqotlari klinik psixologiya, pediatriya, psixiatriya, maktab psixologiyasi, maslahat, ijtimoiy ish, oilaviy ijtimoiy fanlar va tabiiy ofatlarga javob berish amaliyotini o'zgartirdi.Enn Masten o’z fikrini quyidagicha davom ettiradi: "Urush, falokatlar, qashshoqlik, zo'ravonlik va uysizlikka duchor bo'lgan bolalar va oilalarni o'rganar ekanman, ishda hayratlanarli darajada oddiy, ammo kuchli omillarning izchil to'plamini topdim", dedi u. "Murakkablik maxsus fazilatlarga bog'liq emas, balki biz tarbiyalanganimiz, o'rganganimiz va tajriba orttirganimiz uchun vaqt o'tishi bilan rivojlanadigan moslashish qobiliyatiga bog'liq".Bundan kelib chiqadiki, pedagogik soha vakillarining bardoshlilik qobiliyati shakllanishi uchun ham avvalo,tarbiya,o’rganish va tajriba muhim o’rin tutadi. Mastenning so'zlariga ko'ra, bolalarda chidamlilikni tarbiyalashda rol o'ynaydigan psixo-ijtimoiy omillarning "qisqa ro'yxati" siz ko'rishingiz mumkin bo'lgan omillarni o'z ichiga oladi, masalan, samarali ota-onalik va xavfsiz, samarali maktablar va jamoalar, shuningdek, maqsad, ma'no hissi, umid, e'tiqod va nekbinlik, ijobiy tartiblar, marosimlar va madaniy an'analar, o'z-o'zini va qobiliyatlariga ijobiy qarash.Demak, o’qituvchilarning bardoshlilik holati undan ta’lim-tarbiya olayotgan o’quvchilarning ham taqdiri ham salohiyatiga sezilarli hissasini qo’shadi.Firkrimizni asoslagan holda Masten bolalik davridagi ijobiy tajribalarni (PCE) o'rganish va o'lchash muhimligi haqida gapirib o’tadi, masalan, o'zingizni xavfsiz his qilgan kamida bitta tarbiyachi, sizga tasalli beradigan e'tiqodlar va kamida bitta o'qituvchi bolalar (o’quvchilar)ga g'amxo'rlik qilishini izohlab berdi. Shuningdek,Masten pandemiyadan "ko'p tizimli chidamlilikning ajoyib safarbarligini" katalizlagan, tizimning qiyinchiliklarga muvaffaqiyatli moslashish qobiliyatini namoyish etgan notinch vaqt misolida foydalangan.Mastenning topilmalari psixologiyadan tashqari ko'plab sohalarda siyosat va amaliyotni shakllantirdi, masalan, pediatriya, maktab maslahati, ijtimoiy ish va ofatlarga javob sifatida ko’rindi. Tadqiqot xalqaro yondashuvlarga asoslanib, O‘zbekiston ta’lim tizimiga moslashtirilgan holda amalga oshirildi. Tadqiqotda 52 nafar maktab o‘qituvchisi ishtirok etdi. Metodlar: Connor– Davidson Resilience Scale (CD-RISC-25), Maslach Burnout Inventory (MBI), intervyu va kuzatuv. Tadqiqot maqsadi – o‘qituvchilarning bardoshlilik darajasini aniqlash va ularning professional samaradorligi bilan bog‘liqligini baholash. Natijalarga ko‘ra, o‘qituvchilarning o‘rtacha bardoshlilik darajasi 100 ballik shkalada 62,3 ballni tashkil etdi. Tajribali pedagoglarda bu ko‘rsatkich 74 ballga yetgan. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlov darajasi yuqori bo‘lgan o‘qituvchilarda bardoshlilik ko‘rsatkichlari ham yuqori bo‘ldi (r = 0.48, p < 0.01). Bardoshlilik — o‘qituvchining kasbiy mahoratini belgilovchi muhim omil. Yuqori bardoshlilik darajasi o‘qituvchining stressni konstruktiv tarzda yengish, ijobiy muhit yaratish va ta’lim jarayonining sifatini oshirish imkonini beradi. Xalqaro tadqiqotlar (Seligman, 2011; Luthar, 2015) shuni ko‘rsatadiki, bardoshlilikni rivojlantirish uchun o‘zini anglash, optimizm, ijtimoiy qo‘llabquvvatlov va kasbiy o‘sish muhim hisoblanadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xulosa qilsak, bardoshlilik — o‘qituvchining kasbiy muvaffaqiyatida hal qiluvchi psixologik omil,uni rivojlantirish uchun psixologik treninglar, stressni boshqarish mashg‘ulotlari o‘tkazish zarur, rahbariyat tomonidan o‘qituvchilarning emotsional salomatligini qo‘llab-quvvatlash tizimini yo‘lga qo‘yish lozim hmada pedagogik oliygohlarda “Kasbiy bardoshlilik psixologiyasi” fanini joriy etish tavsiyasi amaliy yordamni ta’minlay oladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: Freeman. 2. Connor, K. M., & Davidson, J. R. (2003). Development of a new resilience scale: The Connor–Davidson Resilience Scale (CD-RISC). Depression and Anxiety, 18(2), 76–82. 3. Rutter, M. (1987). Psychosocial resilience and protective mechanisms. American Journal of Orthopsychiatry, 57(3), 316–331. Seligman, M. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. New York: Free Press. 4. Masten, A. S. (2014). Ordinary Magic: Resilience in Development. New York: Guilford Press. 6. Luthar, S. S. (2015). Resilience and vulnerability: Adaptation in the context of childhood adversities. Cambridge University Press.