BO'LAJAK BIOLOGIYA FANI O'QITUVCHILARINING NEYRODIDAKTIK YONDASHUVLAR ASOSIDA KASBIY KO'NIKMALARINI OSHIRISH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Gulhayo Bahriyeva TMC instituti Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi e-mail: [email protected] BO‘LAJAK BIOLOGIYA FANI O‘QITUVCHILARINING NEYRODIDAKTIK YONDASHUVLAR ASOSIDA KASBIY KO‘NIKMALARINI OSHIRISH Annotatsiya: Ushbu maqolada biologiya fani o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida neyrodidaktik yondashuvlarning roli va amaliy imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda neyropsixologiya, didaktika va pedagogika integratsiyasi asosida o‘qituvchilarning kognitiv, affektiv va motorik kompetensiyalarini rivojlantirish mexanizmlari yoritilgan. Shuningdek, neyrodidaktik texnologiyalar yordamida biologiya ta’limida fanlararo bog‘liqlikni kuchaytirish, shaxsiylashtirilgan o‘qitish muhitini yaratish va o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshirish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: neyrodidaktika, biologiya ta’limi, kasbiy ko‘nikma, kognitiv rivojlanish, neyropsixologiya, refleksiv pedagogika, neyropedagogik model. Kirish. XXI asrda ta’lim tizimi inson miyasi faoliyatini chuqur o‘rganishga asoslangan yangi ilmiy yo‘nalish — neyrodidaktikani amaliyotga tatbiq etishni talab qilmoqda. Bu yondashuv ta’limni biologik va psixologik mexanizmlar bilan uyg‘unlashtirib, o‘qitish jarayonini ilmiy asosda optimallashtirish imkonini beradi. Bo‘lajak biologiya fani o‘qituvchilari uchun bu yondashuv ayniqsa muhim, chunki biologiya fanining o‘zi tirik organizmlar, xususan inson miyasi faoliyatini o‘rganishga tayanadi. Demak, o‘qituvchi o‘quvchilarda bilimlarni shakllantirish jarayonida miya faoliyatining qanday kechishini tushunishi, kognitiv yuklamani boshqarishi va neyropsixologik asosli metodlarni qo‘llay olishi zarur. Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Ta’limda sifatli inson kapitalini yaratish” tamoyili (PF–60, 2022-y.) ham aynan neyrodidaktik yondashuvlar asosidagi innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etishni dolzarb vazifalardan biri sifatida belgilaydi. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak biologiya fani o‘qituvchilarining kasbiy ko‘nikmalarini neyrodidaktik yondashuvlar yordamida oshirish — zamonaviy ta’lim islohotlarining ilmiy asosidir. Adabiyotlar sharhi. Neyrodidaktika tushunchasi dastlab G. Preiss (2004), P. Howard (2010) va J. Ratey (2013) asarlarida kognitiv jarayonlar bilan o‘qitish metodikasining integratsiyasi sifatida talqin qilingan. O‘zbekiston olimlari orasida A. Tursunov (2021), M. Mamatqulov (2022), va D. Mamarasulova (2023) tomonidan neyropedagogik tamoyillarning o‘quv jarayonidagi samaradorligi o‘rganilgan. Biologiya fanini o‘qitishda neyrodidaktik metodlar — “Brain-based learning”, “Emotionally intelligent pedagogy”, va “Metakognitiv monitoring” kabi modellarga asoslanadi. Tadqiqotlar (Jensen, 2008; Tokuhama-Espinosa, 2018) shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning diqqat, motivatsiya va hissiy turg‘unlik darajasi o‘quv natijalarining 60–70% ni belgilaydi. Shu sababli, o‘qituvchi o‘z faoliyatida miyaga mos o‘qitish strategiyalarini, ya’ni “neurofriendly” muhitni yaratish malakasiga ega bo‘lishi zarur. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Metodologiya Tadqiqot maqsadi. Bo‘lajak biologiya fani o‘qituvchilarining kasbiy ko‘nikmalarini neyrodidaktik yondashuvlar orqali shakllantirish mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliy modelini taklif etish. Vazifalar: 1. Neyrodidaktika asoslari va ularning biologiya ta’limidagi qo‘llanish xususiyatlarini aniqlash. 2. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kognitiv va refleksiv faoliyatini rivojlantiruvchi mashg‘ulotlarni ishlab chiqish. 3. Neyropedagogik muhitda kasbiy ko‘nikmalarni baholash indikatorlarini yaratish. Tadqiqot metodlari: Neyropsixologik tahlil (miyaning chap/o‘ng yarimsharlari faoliyatini kuzatish orqali); Pedagogik diagnostika (ko‘nikmalarni aniqlash uchun testlar va kuzatuvlar); Eksperimental ta’lim modeli (3 bosqichli o‘quv sikli: kognitiv — refleksiv — integrativ). Natijalar va tahlil 1. Neyrodidaktik o‘qitish modeli Biologiya ta’limida neyrodidaktik model quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: Bosqich Jarayon mazmuni Kutilgan natija Kognitiv Yangi bilimlarni vizual, audio va kinestetik usullarda taqdim etish O‘quvchi miyasining o‘zlashtirish markazlari faollashadi Refleksiv Fikr-mulohaza, tahlil, sababoqibatni anglash O‘quvchi mustaqil o‘ylashga o‘tadi Integrativ Fanlararo bog‘lanish va amaliy topshiriqlar Yangi bilimlar tizimlashtiriladi Bu model o‘qituvchi faoliyatida ko‘rsatmalilik, emosional uyg‘unlik va metakognitiv fikrlash tamoyillariga tayanadi. 2. Kasbiy ko‘nikmalarni neyrodidaktik rivojlantirish Eksperimentda 3 ta indikator asosida baholandi: Kognitiv indikator – biologik hodisalarni tahlil qilish, modellashtirish, tushunish darajasi. Affektiv indikator – o‘quvchilarga nisbatan empatiya, emotsional turg‘unlik, ijobiy motivatsiya. Praktik indikator – laboratoriya ishlarini mustaqil bajarish, natijalarni vizual ifodalash malakasi. Quyidagi diagrammada neyrodidaktik yondashuvdan oldin va keyin o‘qituvchi nomzodlarining rivojlanish dinamikasi ko‘rsatilgan: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1-rasm. Kasbiy ko‘nikmalar dinamikasi (eksperimental guruh, n=48): Indikator Boshlang‘ich (%) Yakuniy (%) O‘sish Kognitiv 54 82 +28 Affektiv 60 88 +28 Praktik 49 85 +36 Bu natijalar neyrodidaktik metodikalar (vizual xaritalar, hissiy stimullar, refleksiv muhokamalar) o‘qituvchi tayyorlov jarayonida samarali ekanini isbotlaydi. Muhokama. Biologiya fani o‘qituvchilari uchun neyrodidaktika — oddiy metod emas, balki miya faoliyatiga moslashtirilgan o‘qitish paradigmasidir. U o‘quv jarayonini: motivatsion jihatdan boyitadi, kognitiv yuklamani me’yorda ushlab turadi, stress va charchoqni kamaytiradi, uzoq muddatli xotirani faollashtiradi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, neyrodidaktik yondashuvda o‘qituvchi o‘z faoliyatini “neurofasilitator” rolida olib boradi — ya’ni u faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchi miyasidagi o‘rganish jarayonini boshqaruvchi sifatida faoliyat yuritadi. Neyrodidaktika shuningdek STEAM ta’limi (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) bilan uyg‘unlashadi. Chunki neyron tarmoqlar asosida loyihalash, biologik modellarni vizuallashtirish va laboratoriya mashg‘ulotlarini gamifikatsiya qilish o‘quvchilarning miyada yangi neyron aloqalarni hosil qiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xulosa. 1. Neyrodidaktik yondashuv biologiya o‘qituvchisini faqat bilim beruvchi emas, balki inson miyasi faoliyatini boshqaruvchi didaktik dizayner sifatida shakllantiradi. 2. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun kasbiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda neyropsixologik testlar, refleksiv mashg‘ulotlar va sensor o‘yinlar samarali vosita hisoblanadi. 3. Neyrodidaktika asosida tayyorlangan o‘qituvchilar: oo‘quvchilarning o‘rganish uslublarini farqlay oladi; oshaxsiylashtirilgan o‘qitish metodlarini tanlay oladi; okognitiv, emotsional va ijtimoiy kompetensiyalarni uyg‘un rivojlantira oladi. 4. O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida neyrodidaktika elementlarini pedagogika fanlari bilan integratsiya qilish, ayniqsa tabiiy fanlar blokida, dolzarb strategik yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Абдуллаева, М. И., & Бахриева, Г. Н. (2025). РАЗВИТИЕ САНОГЕННОГО МЫШЛЕНИЯ У БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ КАК ФАКТОР ФОРМИРОВАНИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ НАВЫКОВ. Modern Science and Research,4(2), 294-296. 2. Абдуллаева, М. И., & Бахриева, Г. Н. (2025). ФОРМИРОВАНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ НАВЫКОВ БУДУЩИХ ПРЕПОДАВАТЕЛЕЙ НА ОСНОВЕ НЕЙРОДИДАКТИЧЕСКИХ ПОДХОДОВ: МИРОВОЙ ОПЫТ И НОВЫЕ МЕТОДЫ. Modern Science and Research,4(2), 291-293. 3. Tokuhama-Espinosa, T. (2018). The learning brain: Memory and pedagogy. Routledge. 4. Mamatqulov, D. (2022). “Pedagogik faoliyatda neyropedagogik yondashuvlar samaradorligi.” Ta’lim va innovatsiyalar jurnali, №3. 5. Tursunov, A. (2021). “Kognitiv kompetensiyalarni rivojlantirishda neyrodidaktik mexanizmlar.” Pedagogika va psixologiya fanlari axborotnomasi, №2. 6. Mirziyoyev, Sh.M. (2022). PF–60-sonli Farmon: Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. 7. OECD (2023). Education for human capital transformation. Paris: OECD Publishing. 8. UNESCO (2024). Future of learning report: Neuroscience and education integration.