O'ZBEKISTON KUTUBXONALARI FAOLIYATIGA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Hakimova K.R. Toshkent shahar Olmazor tumani 15-umumiy o‘rta ta’lim maktab kutubxonasi mudirasi O‘ZBEKISTON KUTUBXONALARI FAOLIYATIGA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISH Annotatsiya. Maqolada axborot texnologiyalarining zamonaviy kutubxona faoliyatida tutgan o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Axborot resurslarini raqamlashtirish, elektron kutubxonalar tizimini rivojlantirish, axborotni samarali izlash va saqlashda axborot texnologiyalarining imkoniyatlari yoritilgan. Xorijiy va milliy tajribalar asosida axborot-kommunikatsiya tizimlarini joriy etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: axborot texnologiyalari, kutubxonashunoslik, elektron kutubxona, raqamlashtirish, axborot tizimi, innovatsiya, ta’lim. Аннотация. В статье анализируется роль информационных технологий в современной библиотечной деятельности. Рассматриваются вопросы цифровизации информационных ресурсов, развития электронных библиотечных систем и эффективного получения информации пользователями. На основе зарубежного и национального опыта даны практические рекомендации по внедрению информационно-коммуникационных систем. Ключевые слова: информационные технологии, библиотековедение, электронная библиотека, цифровизация, информационная система, инновация, образование Abstract. The article analyzes the role of information technologies in modern library activities. Issues of digitizing information resources, developing electronic library systems, and effective information retrieval for users are considered. Based on foreign and national experience, practical recommendations for implementing information and communication systems are provided. Keywords: information technologies, library science, electronic library, digitization, information system, innovation, education Kirish Axborot texnologiyalarining rivojlanishi va zamonaviy jamiyatning barcha sohalarini jadal kompyuterlashtirish an’anaviy kutubxona texnologiyalariga tubdan ta’sir ko‘rsatdi: ular axborotni to‘plash, uni vizual ko‘rsatish va undan foydalanishni ta’minlash usullarini o‘zgartirdi; kutubxona-bibliografik xizmat ko‘rsatishning an’anaviy shakllari va usullarini o‘zgartirdilar; ular kollektsiyalarni olish, qayta ishlash va saqlash jarayonlarini o‘zgartirdilar [1, 2]. Metodologiya YUNESKO taʼrifiga koʻra, axborot texnologiyalari axborotni qayta ishlash va saqlash bilan bogʻliq inson mehnatini samarali tashkil etish usullarini oʻrganuvchi oʻzaro bogʻliq boʻlgan ilmiy, texnologik va muhandislik fanlari majmuidir; hisoblash texnologiyasi va odamlar va ishlab chiqarish uskunalari bilan ishlashni tashkil etish va o‘zaro ta’sir qilish usullari; ularning amaliy qo‘llanilishi; va tegishli ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy masalalar [3]. Amalda esa “axborot texnologiyasi” ko‘pincha “kompyuter texnologiyasi” bilan sinonim hisoblanadi, chunki barcha JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL axborot texnologiyalari ma’lum ma’noda axborotni yaratish, saqlash, qayta ishlash, qabul qilish va uzatish uchun foydalaniladigan kompyuterdan foydalanish bilan bog‘liq. Haqiqatda “axborot texnologiyalari” tushunchasi ancha kengroq bo‘lib, uning tarkibiy qismi sifatida kompyuter texnologiyasini o‘z ichiga oladi va kutubxona IT texnologiyalari quyidagilardan iborat [4]: axborot texnologiyalari va kutubxonalar; virtual ma’lumotnoma xizmatlari; kutubxona amaliyotida internet texnologiyalari: kutubxonalarga yordam berish uchun internet; raqamli kutubxonalar; ijtimoiy tarmoqlardagi kutubxonalar; axborot texnologiyalari: huquqiy jihatlari. Kutubxona rivojlanishining hozirgi bosqichida axborot texnologiyalarining roli va ahamiyatini tahlil qilib, yaqin kelajakda bu rol yanada kuchayadi, degan asosli xulosaga kelish mumkin. Axborot makonining jadal rivojlanishi ommaviy kutubxonalar mutaxassislaridan IT texnologiyalaridan yanada faolroq foydalanishni taqozo etadi [5]. Turli xil mezonlar va kontseptual yondashuvlardan foydalangan holda ishlab chiqilgan AT samaradorligini tahlil qilish va baholash uchun juda ko‘p turli xil usullar va metodologiyalar mavjud. Ushbu usullar ko‘pincha mashaqqatli va qo‘llanilishi qiyin bo‘lib, ularning ob'ektivlik darajasi va amalga oshirish narxi sezilarli darajada farq qiladi. AT samaradorligini baholash usullarini tanlash har doim ham qaysi aniq samaradorlikni ta’kidlash kerakligi aniq emasligi bilan murakkablashadi: tashkiliy, tijorat, ijtimoiy yoki boshqa. Muammo shundaki, ko‘pincha umumiy lotin ildiziga ega bo‘lgan “ta’sir” va “samaradorlik” ta’riflari o‘rtasida hech qanday farq yo‘q (efficere – shunday qilish ...), bu baholash usullarida noaniq talqinga va natijada ularni amaliy qo‘llashda ma’lum qiyinchiliklarga olib keladi. Ko‘pincha samaradorlik “natija-xarajat” nisbati asosida baholanadi. Ba’zi olimlar “natija” va “ta’sir” tushunchalarini tenglashtiradilar, boshqalari esa yo‘q. Ushbu maqolada biz “ta’sir” erishilgan samaradorlik degan pozitsiyani qabul qilamiz. Ya’ni, “ta’sir” mutlaq ko‘rsatkich bo‘lib, natijani tavsiflasa, “samaradorlik” nisbiy ko‘rsatkich bo‘lib, natijaga olib kelgan jarayonni tavsiflaydi [6]. “Xarajatlar” toifasi “resurslar” toifasi bilan dialektik jihatdan o‘zaro bog'liqdir: bir tomondan, ular juda ko‘p umumiyliklarga ega, ikkinchidan, ular farq qiladi. AT ishlab chiqarish va joriy etish jarayonlari IT va inson resurslari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijalaridir [7]. Bugungi sharoitda kutubxonalarning IT infratuzilmasini rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy resurslari alohida ahamiyatga ega. Metodologik nuqtai nazardan, E.G.Libermanning aniq ta’rifi, “xarajatlar” “harakatlanuvchi” resurslar, “resurslar” esa “to‘xtatilgan xarajatlar”. Xarajatlar o‘z mazmuni va shakli jihatidan juda xilma-xil bo‘lib, ular xilma-xillik printsipi asosida, turli tizim darajalaridan va turli nuqtai nazarlardan ko‘rib chiqilishi kerak. Shunday qilib, AT samaradorligini o‘lchash va baholash, uni tahlil qilish va rejalashtirish “xarajat” va “resurs” yondashuvlari asosida amalga oshirilishi mumkin. Xuddi shu turdagi axborot texnologiyalari ITni amalga oshirishdan manfaatdor bo‘lgan turli foydalanuvchilar guruhlari uchun har xil ahamiyatga ega bo‘lgan turli effektlarni berishi mumkin. Ta’sirning kattaligi ITning kutilayotgan samaradorligi bilan belgilanadi, bu quyidagilarda namoyon bo‘ladi: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL sifatni yaxshilash va assortimentni kengaytirish kabi mahsulot darajasidagi effektlar axborot mahsulotlari va xizmatlari; texnologik effektlar (mehnat unumdorligini oshirish); funksional effektlar (boshqaruv samaradorligini oshirish, tashkiliy tuzilmani optimallashtirish); ijtimoiy ta’sirlar (xizmat sifatini oshirish va mehnat sharoitlarini yaxshilash). Xulosalar ITdan foydalanish kutubxonaning talabi, oqilonaligi va samaradorligiga asoslanishi kerak. Bu nafaqat hisoblangan ishlash mezonlarining mutlaq qiymatlari, balki IT hozirgi vaziyatni yaxshilashga qanchalik hissa qo‘shishi bilan ham baholanishi kerak. Ba’zi ta’sirlarni aniq o‘lchash mumkin bo‘lsa, boshqalarida faqat sifatli baholash va ekspert xulosalari mumkin. Faqat shu yondashuv bilan biz axborot texnologiyalarining samaradorligi haqida gapirishimiz mumkin. Adabiyotlar: 1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kutubxona tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Qarori. – Toshkent, 2019. 2. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Axborot resurslarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. – Toshkent, 2021. 3. UNESCO. The Role of ICT in Library Development. Paris: UNESCO Press. 4. Xakimov J.O. Ta’limda axborot texnologiyalari. Darslik. – Tоshkеnt, “Shamsuddinxon Boboxonov” NMIU, 2022. – 274 b. 5. Khakimov J.O. Documenting procedures for implementing the process of project teachers to computer projects. International Journal of Advanced Science and Technology. 2019, 28(20), pp. 881–889. 6. Karimov, A. Axborot texnologiyalari va kutubxona faoliyati integratsiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi. – Toshkent, 2022. 7. Abdullaeva, D. Raqamli transformatsiya jarayonida kutubxona xizmatlari. TATU Ilmiy jurnali. – Toshkent, 2023.