INGLIZ VA OZBEK BOLALAR NUTQINING GENDER TAFOVUT VA O'XSHASH JIHATLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Qozoqboyeva Dilfuzaxon Andijon davlat chet tillari instituti dotsenti, f.f.f.d (PhD) INGLIZ VA OZBEK BOLALAR NUTQINING GENDER TAFOVUT VA O‘XSHASH JIHATLARI Annotatsiya: mazkur maqolada ingliz va o‘zbek bolalar nutqining gender tafovutlari va o‘xshash jihatlari tahlil qilinadi. Bola nutqida jinsiy farqlarning namoyon bo‘lishi, muloqot strategiyalaridagi o‘ziga xosliklar, so‘z boyligi, odobiy birliklardan foydalanish, intonatsiya va talaffuzdagi farqlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ingliz va o‘zbek jamiyatlaridagi madaniy va tarbiyaviy qadriyatlarning bola nutqiga ta’siri yoritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, har ikki jamiyatda qiz bolalar nutqida muloyimlik, odobiylik va izohlilik ustun bo‘lsa, o‘g‘il bolalar nutqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifoda, dadillik va qisqa gaplar ko‘proq uchraydi. Kalit so‘zlar: gender lingvistika, bola nutqi, ingliz tili, o‘zbek tili, muloqot strategiyasi, odobiy birliklar, madaniyat. Til va nutq inson ijtimoiy hayotining asosiy vositasi bo‘lib, uning shakllanishida ko‘plab omillar, jumladan gender farqlari ham muhim rol o‘ynaydi. Gender lingvistika so‘nggi o‘n yilliklarda tilshunoslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllandi. Bolalar nutqini gender nuqtai nazardan tadqiq qilish, bir tomondan, umumiy psixolingvistik qonuniyatlarni ochib bersa, boshqa tomondan, jamiyat va madaniyatning bola nutqidagi izlarini ko‘rsatadi. Ingliz va o‘zbek bolalari nutqidagi gender tafovutlarini tahlil qilish orqali biz ikki til va ikki madaniyatga xos ijtimoiy tarbiya, odob-axloq me’yorlari hamda muloqot uslublarini qiyoslash imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Avvalo, bola nutqining shakllanishida o‘g‘il va qiz bolalarning ijtimoiy rollari muhim ahamiyat kasb etadi. Ingliz oilalarida o‘g‘il va qiz bolalarga nisbatan ko‘proq tenglik siyosati olib boriladi, natijada ularning nutqiy faoliyatida keskin tafovutlar ko‘p uchramaydi. Har ikki jins vakillari mustaqil fikr bildirishga, savol berishga va talablarini ochiq aytishga o‘rgatiladi. O‘zbek oilalarida esa qiz bolalarga ko‘proq muloyimlik, odoblilik, hurmat bilan gapirish odat sifatida singdiriladi. O‘g‘il bolalarda esa dadil, qisqa va ko‘proq buyruq shaklidagi nutqiy aktlarga moyillik kuzatiladi. Bolalar nutqidagi gender tafovutlarni so‘z boyligi va ifoda uslubida ham ko‘rish mumkin. Ingliz qizlari odatda “please”, “thank you”, “sorry” kabi odobiy birliklardan faol foydalanadilar, o‘g‘il bolalar esa qisqa va ko‘proq bevosita ifodalarga moyil bo‘ladilar: “Give me that!”, “Come here!”. O‘zbek qizlari nutqida ham “iltimos”, “rahmat”, “kechirasiz” kabi iboralar ko‘proq qo‘llanadi, o‘g‘il bolalar esa “ber”, “kel”, “ol” kabi buyruq shakllarini ko‘proq ishlatadilar. Bu esa jamiyatda qizlarga nisbatan odobiy nutqiy uslublarni erta yoshdan singdirish bilan izohlanadi. Nutqiy tafovutlar nafaqat odobiy birliklarda, balki muloqot strategiyalarida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ingliz qizlari muloqotda ko‘proq tushuntirish va izohlashdan foydalanadilar, o‘g‘il bolalar esa qisqa va sodda gaplarga moyil bo‘ladilar. O‘zbek qizlari ham odatda uzunroq va izohli gaplar tuzishga harakat qiladilar: “Men buni xohlamayapman, boshqasini olsam bo‘ladimi?”, o‘g‘il bolalar esa ko‘proq to‘g‘ridan-to‘g‘ri gapiradilar: “Men buni xohlamayman”. Bu holat qizlarga muloqotda muloyimlik va bilvosita ifoda qilish odatini o‘rgatish bilan bog‘liqdir. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Gender farqlari bolaning tengdoshlari bilan muloqotida ham seziladi. Ingliz o‘g‘il bolalari ko‘proq raqobatga asoslangan nutqiy shakllardan foydalanadilar: “I’m faster!”, “This is mine!”. Qizlar esa ko‘proq hamkorlikka yo‘naltirilgan nutqiy aktlarni tanlaydilar: “Let’s play together!”, “Can I join?”. O‘zbek muhitida ham o‘xshash holat kuzatiladi. O‘g‘il bolalar o‘yinchoqlarni talashishda buyruq shakllaridan foydalanadilar, qizlar esa ko‘proq kelishuvga intiluvchi shakllarni qo‘llaydilar: “Birgalashib o‘ynaymizmi?”, “Men ham qo‘shilsam bo‘ladimi?”. Gender tafovutlari ba’zan intonatsiya va nutq tempi orqali ham ifodalanadi. Ingliz qizlari odatda yumshoqroq intonatsiyadan foydalanadilar, o‘g‘il bolalar esa balandroq ovoz bilan, tezroq tempda gapiradilar. O‘zbek qizlarining nutqi ko‘proq pastroq ohangda, muloyim talaffuzda bo‘lsa, o‘g‘il bolalarning nutqi dadil va qisqa ohanglarda bo‘ladi. Bu esa tilning nafaqat semantik, balki fonetik jihatlarida ham gender tafovutlarini ko‘rsatadi. Biroq shuni alohida ta’kidlash kerakki, ingliz va o‘zbek bolalar nutqida gender jihatdan o‘xshash tomonlar ham mavjud. Avvalo, har ikki jamiyatda ham qiz bolalar nutqida odobiy birliklar ko‘proq qo‘llanadi. Ikkinchidan, o‘g‘il bolalar nutqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri buyruq va qisqa gaplar ustuvorlik qiladi. Uchinchidan, qizlar nutqida ko‘proq muloyimlik, izoh va kelishuv strategiyalari kuzatilsa, o‘g‘il bolalarda raqobat va to‘g‘ridan-to‘g‘ri talab qilish strategiyalari ko‘p uchraydi. Gender tafovutlarining shakllanishida ijtimoiy muhit va ta’lim tizimining o‘rni katta. Ingliz maktablarida o‘g‘il-qiz bolalarga teng imkoniyatlar yaratiladi, natijada nutqdagi farqlar yumshoqroq bo‘ladi. O‘zbek maktablarida esa ayrim hollarda qizlar odobli, muloyim bo‘lishga, o‘g‘illar esa dadil va faol bo‘lishga ko‘proq undaladi. Natijada nutqdagi gender tafovutlari ko‘proq seziladi. Xulosa qilib aytganda, ingliz va o‘zbek bolalar nutqining gender tafovut va o‘xshash jihatlarini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, tilning ijtimoiy va madaniy omillar bilan bog‘liqligi bola nutqida juda erta yoshdan namoyon bo‘ladi. Ingliz bolalarida gender tafovutlari ko‘proq muloqot strategiyalari va odobiy birliklardan foydalanishda ko‘rinsa, o‘zbek bolalarida bu tafovutlar yanada keskinroq, chunki jamiyat va oila ularni turlicha tarbiyaviy me’yorlar asosida shakllantiradi. Shu bilan birga, har ikki jamiyatda ham umumiy qonuniyatlar mavjud: qizlar odatda muloyimroq, kelishuvchanroq, o‘g‘il bolalar esa dadilroq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri nutqiy aktlardan foydalanishga moyil bo‘ladilar. Bu tadqiqot natijalari gender lingvistika, psixologiya va pedagogika sohalari uchun muhim ahamiyat kasb etib, bolalarni tarbiyalashda ham nazariy, ham amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Lakoff R. Language and Woman’s Place. - New York: Harper & Row, 1975. 2. Tannen D. You Just Don’t Understand: Women and Men in Conversation. - New York: Ballantine Books, 1990. 3. Holmes J. An Introduction to Sociolinguistics. - London: Routledge, 2013. 4. Karimova V.M. Psixologiya asoslari. - Toshkent: O‘qituvchi, 2004. 5. O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi. Bolalar nutqini rivojlantirish metodik qo‘llanma. - Toshkent, 2019.