INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA MAKON VA ZAMONGA OID LEKSIK BIRLIKLAR, IBORALARNING LINGVISTIK HAMDA PRAGMATIK XUSUSIYATLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Jovliyev Dilshod Ziyoqul oʻgʻli Qarshi Axborot Texnologiyalari va Menejment Universiteti, Ingliz tilshunosligi yo‘nalishi talabasi. E -mail: [email protected] INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA MAKON VA ZAMONGA OID LEKSIK BIRLIKLAR, IBORALARNING LINGVISTIK HAMDA PRAGMATIK XUSUSIYATLARI Annotatsiya:Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida makon (space) va zamon (time) tushunchalarini ifodalovchi leksik birliklar hamda iboralarning lingvistik va pragmatik xususiyatlari tahlil etilgan. Makon va zamon kategoriyalari inson tafakkurining asosiy tushunchalari bo‘lib, ular til tizimida turli semantik, grammatik va pragmatik vositalar orqali ifodalanadi. Ingliz tilida bular, asosan, predloglar, vaqt ifodalovchi fe’l shakllari va frazeologik iboralar orqali namoyon bo‘lsa, o‘zbek tilida esa qo‘shimchalar, so‘z tartibi va kontekstual birliklar yordamida beriladi. Tadqiqotda ikki tilning leksik birliklari semantik maydon, konnotativ ma’no va nutqdagi pragmatik vazifalari nuqtai nazaridan qiyosiy tahlil qilindi. Kalit so‘zlar: makon, zamon, leksik birlik, frazeologik ibora, pragmatika, semantika, kontekst, ingliz tili, o‘zbek tili. Abstract:This article analyzes the linguistic and pragmatic features of lexical units and phrases expressing space and time in English and Uzbek. Spatial and temporal concepts represent fundamental categories of human cognition, which are reflected in language through various semantic, grammatical, and pragmatic means. In English, these are mainly expressed by prepositions, tense forms, and idiomatic expressions, while in Uzbek they are conveyed through case suffixes, word order, and contextual indicators. The study compares the lexical and pragmatic features of both languages in terms of semantic fields, contextual meanings, and communicative functions. Keywords: space, time, lexical unit, idiom, pragmatics, semantics, English, Uzbek. KIRISH Har bir til insonning dunyoni qanday idrok etishini, vaqt va makonga bo‘lgan munosabatini aks ettiradi. Shu jihatdan makon (space) va zamon (time) kategoriyalari tilshunoslikning eng muhim, universal va doimiy tahlil obyektlaridan biridir. Ular inson tafakkurining konseptual asosini tashkil etadi hamda nutq jarayonida voqealar, joy va vaqt o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalashda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Makon va zamon tushunchalari nafaqat grammatik birliklar orqali, balki leksik, frazeologik va pragmatik vositalar yordamida ham til tizimida o‘z ifodasini topadi. Ingliz tilida bu kategoriyalar, asosan, prepozitsiyalar (in, on, at, before, after), zamon shakllari (tenses) va idiomatik birikmalar orqali berilsa, o‘zbek tilida ular kelishik qo‘shimchalari, so‘z tartibi va kontekstual birliklar orqali ifodalanadi. Shu sababli har ikki tildagi makon va zamon birliklarini o‘rganish lingvistik tipologiya, semantika va pragmatika nuqtai nazaridan alohida ilmiy qimmatga ega. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Mazkur mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, makon va zamonning lingvopragmatik xususiyatlari nafaqat til strukturasi, balki madaniy tafakkur va kommunikativ madaniyatni ham ifodalaydi. Chunki har bir xalq vaqt va makonni o‘z milliy dunyoqarashiga muvofiq tarzda tasavvur qiladi. Masalan, ingliz tilidagi time is money iborasi g‘arb tafakkurida vaqtning iqtisodiy qadriyat sifatida qabul qilinishini bildirsa, o‘zbek tilidagi vaqtli ish – fayzli ish maqoli vaqtning baraka va mehnat bilan bog‘liqligini ifodalaydi. Zamonaviy tilshunoslikda ushbu masala kognitiv lingvistika, semantik tahlil, tarjimashunoslik va kommunikativ pragmatika doiralarida keng o‘rganilmoqda. Bu yo‘nalishlarda L. Tesnière, J. Lyons, G. Lakoff, M. Johnson, Ch. Fillmore, G. Leech kabi xorijiy olimlar hamda O. Bozorov, M. Jo‘rayev, G. Yuldasheva kabi o‘zbek tadqiqotchilarining ishlari muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur tadqiqot ingliz va o‘zbek tillarida makon va zamon birliklarining leksik, semantik, grammatik hamda pragmatik xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqotning maqsadi — ingliz va o‘zbek tillarida makon va zamon ifodalovchi leksik birliklar hamda iboralarning lingvistik va pragmatik jihatlarini tahlil qilish, ularning o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlashdir. Tadqiqotning obyekti — ingliz va o‘zbek tillaridagi makon va zamon ifodalovchi leksik birliklar, frazeologik iboralar hamda grammatik vositalar. Tadqiqotning yangiligi shundan iboratki, unda ingliz va o‘zbek tillarida makon va zamon birliklari faqat grammatik va semantik nuqtai nazardan emas, balki pragmatik va lingvomadaniy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Shu orqali makon va zamon birliklarining nutqdagi kommunikativ qiymati, konnotativ ma’nosi va madaniy asoslari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari til o‘qitish metodikasi, tarjima amaliyoti, madaniyatlararo muloqot va kognitiv lingvistika sohalarida amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, til birliklarining mazmuniy chuqurligini anglashga yordam beradi. NAZARIY ASOSLAR Tilshunoslikda makon (space) va zamon (time) kategoriyalari inson tafakkuri va dunyoqarashining asosiy elementlari sifatida qaraladi. Bu ikki tushuncha til tizimida semantik, grammatik va pragmatik vositalar orqali ifodalanadi. Makon va zamonning tildagi ifodasi kognitiv lingvistika, semantika, sotsiopragmatika va madaniyatlararo kommunikatsiya doirasida keng tadqiq qilinadi. 1. Makon va zamonning lingvistik tabiati L. Tesnière (1959) tilni tuzilmaviy birliklar orasidagi munosabatlar tizimi sifatida tahlil qilib, fe’lning markaziy rolini ta’kidlagan. Shu asosda makon va zamon tushunchalari gapning semantik strukturasida asosiy komponentlar sifatida qaraladi. J. Lyons (1977) esa “makon” va “zamon”ni semantik universaliyalardan biri sifatida e’tirof etgan bo‘lib, ularning har bir til tizimida o‘ziga xos shakllanish mexanizmlari borligini ko‘rsatadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Lyonsning fikricha, makon va zamon kategoriyalari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq: vaqtni ifodalashda inson ongida “makoniy chiziq” hosil bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi ahead of time (“vaqt oldidan”) iborasi vaqtni “fazoviy yo‘nalish” sifatida talqin qiladi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi vaqt yaqinlashdi, vaqt o‘tib ketdi kabi ifodalar ham vaqtni harakatdagi makon sifatida idrok etishning dalilidir. 2. Semantik va kognitiv asoslar Kognitiv tilshunoslik vakillari — G. Lakoff, M. Johnson, R. Langacker — vaqt va makonning tildagi ifodalanishini inson ongidagi metaforik xaritalanish bilan bog‘laydi. Ularning nazariyasiga ko‘ra, inson tilda vaqtni ko‘pincha fizik harakat va fazoviy yo‘nalish asosida ifodalaydi. Masalan: The days ahead — “oldingi kunlar” (yaqinlashayotgan vaqt) We are moving toward the end of the year — “biz yil oxiriga qarab ketyapmiz”. Bu kabi metaforalar kognitiv metafora nazariyasiga asoslanadi, ya’ni tilda “zamon” tushunchasi ko‘pincha “makoniy tajriba” orqali modellashtiriladi. O‘zbek tilida ham shunga o‘xshash semantik modellar mavjud: ko‘p vaqt o‘tmadi, vaqt yetdi, kun o‘tdi, yo‘lning boshida kabi ifodalar inson tafakkurining “harakat” konsepsiyasi bilan bog‘langanini ko‘rsatadi. Bu holat tilda metaforik transfer (ya’ni, makon → zamon) mexanizmining faol ishlashidan dalolat beradi. 3. Grammatik yondashuv Ingliz tili analitik tuzilishga ega bo‘lib, makon va zamon ma’nolari, asosan, prepozitsiyalar (in, on, at, before, after, between) va fe’l zamon shakllari orqali ifodalanadi. O‘zbek tili esa agglutinativ tizimga mansub bo‘lib, bu ma’nolarni qo‘shimchalar, kelishiklar va yordamchi so‘zlar vositasida beradi. Masalan: in the room ↔ xonada, after the meeting ↔ uchrashuvdan keyin, by the river ↔ daryo bo‘yida. Grammatik valentlik nuqtai nazaridan, har ikki tilda ham makon va zamon gapning struktur markaziga (predikatga) bog‘liq. Fe’lning semantik imkoniyatlari u bilan bog‘lanadigan makon va zamon birliklarini belgilaydi. Shu bois makon va zamon grammatik jihatdan hol, to‘ldiruvchi, yoki aniqlovchi vazifasini bajaradi. 4. Pragmatik va kommunikativ asoslar Til birliklari faqat ma’no yetkazish vositasi emas, balki muloqot jarayonida pragmatik maqsadni ham ifodalaydi. Shuning uchun makon va zamon iboralari nutq kontekstida turlicha ta’sir kuchiga ega bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi See you soon yoki at the moment iboralari nafaqat vaqtni bildiradi, balki so‘zlovchining munosabati, niyati va emotsional ohangini ham ifodalaydi. O‘zbek tilida tez orada ko‘rishamiz, hozircha xayr, shu paytda kabi iboralar ham muloqot madaniyatining milliy o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. Bu jihatdan, makon va zamon birliklari pragmatik kategoriya sifatida qaraladi, chunki ular so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi ijtimoiy masofa, emotsional yaqinlik va muloqot maqsadini belgilaydi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 5. Lingvomadaniy aspekt Har bir til xalqning dunyoni idrok etish uslubini aks ettiradi. Shu sababli makon va zamon ifodalari lingvomadaniy komponentga ega. Masalan, ingliz tilidagi time is money degan ibora g‘arb jamiyatida vaqtning iqtisodiy qadriyat sifatida qabul qilinishini bildirsa, o‘zbek tilidagi vaqtli ish – fayzli ish maqoli vaqtni baraka, mehnat va omad bilan bog‘laydi. Demak, zamon tushunchasining semantik talqini har bir madaniyatda o‘ziga xos tarzda shakllanadi. O‘zbek tilidagi ertalab, kechqurun, tong sahar kabi so‘zlar nafaqat vaqtni, balki madaniy hayot tarzini ham ifodalaydi. Ingliz tilidagi morning routine yoki night shift kabi iboralar esa zamonni ijtimoiy faoliyat jarayoni bilan bog‘laydi. 1. Ilmiy konsepsiyalar integratsiyasi Zamonaviy lingvistik tahlillarda makon va zamon birliklarini o‘rganishda bir nechta ilmiy yondashuvlar integratsiyasi kuzatiladi: Semantik yondashuv – makon va zamon birliklarining lug‘aviy ma’nosini tahlil qiladi (J. Lyons, A. Wierzbicka). Kognitiv yondashuv – inson ongidagi idrok mexanizmlarini o‘rganadi (Lakoff & Johnson, Langacker). Pragmatik yondashuv – kontekst, so‘zlovchi niyati va muloqot holatini tahlil qiladi (Leech, Levinson). Madaniyatlararo yondashuv – makon va zamon ifodalarining milliy tafakkurdagi o‘rnini ko‘rsatadi (Bozorov, Jo‘rayev, Yuldasheva). Bu konsepsiyalar birgalikda makon va zamon birliklarini semantik-pragmatik tizim sifatida yoritish imkonini beradi. NAZARIY ASOSLAR BO‘YICHA XULOSA Xulosa qilib aytganda, makon va zamon kategoriyalari universal semantik maydon bo‘lib, har bir tilda ular turli grammatik, semantik va pragmatik vositalar orqali ifodalanadi. Ingliz tili analitik tuzilishi tufayli bu kategoriyalarni prepozitsiyalar va fe’l zamon shakllari orqali bildiradi, o‘zbek tili esa kelishik qo‘shimchalari, postpozitsiyalar va kontekstual birliklar orqali ifodalaydi. Makon va zamonning tildagi o‘rganilishi inson tafakkuri, madaniy qadriyatlar va kommunikativ ehtiyojlarning lingvistik aks-sadosini aniqlashga xizmat qiladi. TAHLIL VA MUHOKAMA Tilning asosiy vazifalaridan biri insonning voqelikni idrok etish va ifodalash qobiliyatini ta’minlashdir. Shu nuqtai nazardan, makon (space) va zamon (time) kategoriyalari tilda insonning joy va vaqt bilan bog‘liq tajribasini ifodalovchi eng muhim semantik maydonlardan biridir. Ularning lingvistik tahlili nafaqat grammatik shakllarni, balki kognitiv va pragmatik omillarni ham o‘z ichiga oladi. Ingliz tilida makon ifodasi: struktural va semantik xususiyatlar JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ingliz tilida makon tushunchasi asosan prepozitsiyalar, fe’llar va frazeologik iboralar orqali ifodalanadi. Bu tildagi makon birliklari aniq sintaktik tuzilishga ega bo‘lib, ularning joylashuvi ma’no o‘zgarishiga olib keladi. Masalan: in the room – ichki makonni bildiradi; on the wall – sirtni bildiradi; at the station – aniq nuqtani bildiradi. Bu prepozitsiyalar joylashuvning fazoviy aniqligini ifodalab, muloqotda aniqlik, masofa va munosabatni bildiradi. Ingliz tilida prepozitsiyalar semantik jihatdan uch guruhga ajratiladi: 1. Statik (joyni bildiruvchi) – in, on, at, under, between; 2. Dinamik (harakat yo‘nalishini bildiruvchi) – into, onto, toward, through, across; 3. Metaforik (abstrakt makon ifodasi) – in love, at risk, under control. Umumiy tahlil xulosasi Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillarida makon va zamon kategoriyalari universal semantik mazmunga ega, biroq ularning grammatik va pragmatik ifoda vositalari turlicha. Ingliz tili analitik tuzilmaga tayanadi, o‘zbek tili esa agglutinativ tizim orqali mazmunni yetkazadi. Har ikki tilda makon va zamon iboralari muloqotda aniqlik, vaqtni belgilash va ma’noni boyitish funksiyalarini bajaradi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, makon (space) va zamon (time) kategoriyalari har ikki tilda ham universal semantik hodisalar sifatida namoyon bo‘lsa-da, ularning ifodalanish mexanizmlari tilning tipologik tuzilishi, kognitiv asoslari va madaniy konteksti bilan chambarchas bog‘liqdir. Ingliz tili analitik tuzilmaga ega bo‘lgani uchun makon va zamon ma’nolari ko‘pincha prepozitsiyalar, fe’l zamon shakllari hamda idiomatik iboralar orqali ifodalanadi. Masalan, in the room, at the moment, before long, from time to time kabi iboralar ingliz tilidagi zamon va makonning aniq va qat’iy sintaktik tizimga asoslanishini ko‘rsatadi. O‘zbek tili esa agglutinativ (yopishuvchi) tuzilma bo‘lgani sababli, mazkur ma’nolar kelishik qo‘shimchalari, hol birikmalari va kontekstual ifodalar orqali amalga oshiriladi: uyda, ko‘chada, hozir, kecha, tez orada, ko‘p o‘tmay kabi birliklar makon va zamonning morfologik shaklda namoyon bo‘lishini tasdiqlaydi. Tadqiqotda aniqlanishicha, ingliz va o‘zbek tillarida makon va zamon birliklarining leksik va pragmatik funksiyalari ham o‘ziga xosdir. Ingliz tilidagi vaqt ifodalari ko‘proq aniqlik, aniqlangan vaqt nuqtasi va qisqalikka tayanadi (at 5 o’clock, before midnight, soon), o‘zbek tilidagi vaqt ifodalari esa kontekstual moslashuv, subyektiv baho va emotsional tus bilan farqlanadi (kechqurun, hozircha, ko‘p o‘tmay). Pragmatik nuqtai nazardan, makon va zamon birliklari nafaqat grammatik vosita, balki muloqotning semantik markeri sifatida ham xizmat qiladi. Ular so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi masofa, yaqinlik, vaqt munosabati va muloqot kayfiyatini belgilaydi. Masalan, ingliz tilidagi See you soon! iborasi muloqotda ijobiy yakun va yaqinlik ohangini bildirsa, o‘zbek tilidagi Tez orada ko‘rishamiz iborasi samimiy, iliq pragmatik ma’noga ega. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Tadqiqot shuningdek shuni isbotladiki, makon va zamon ifodalari har ikki tilda metaforik konseptlar orqali modellashtiriladi. Masalan, time flies, ahead of time, behind schedule kabi inglizcha iboralar vaqtni fazoviy yo‘nalish sifatida idrok etishni ko‘rsatsa, o‘zbekchadagi vaqt o‘tib ketdi, vaqt yetdi, kun yaqinlashdi kabi birikmalar ham xuddi shunday kognitiv asosga ega. Bu holat tilning tafakkur bilan uzviy bog‘liqligini tasdiqlaydi. Shunday qilib, ingliz va o‘zbek tillarida makon va zamon kategoriyalarining o‘rganilishi quyidagi ilmiy xulosalarga olib keladi: Makon va zamon tildagi semantik tizimning ajralmas qismi bo‘lib, ular nutqning vaqt va joy doirasini belgilash orqali kommunikativ mazmunni aniqlashtiradi. Ingliz tili bu ma’nolarni sintaktik tartib va prepozitsiyalar orqali ifodalasa, o‘zbek tili morfologik qo‘shimchalar va kontekst yordamida bildiradi. Makon va zamon birliklarining pragmatik talqini milliy tafakkur, muloqot madaniyati va emotsional ohang bilan bog‘liq. Har ikki tildagi frazeologik birliklar insonning vaqt va makonni tajriba orqali idrok etish shaklini aks ettiradi. Mazkur birliklarni tahlil qilish til o‘qitish metodikasi, tarjimashunoslik, kognitiv lingvistika va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalarida amaliy ahamiyatga ega. Umuman olganda, ingliz va o‘zbek tillarida makon va zamonga oid leksik birliklarning lingvistik va pragmatik jihatdan qiyosiy tahlili tilning semantik tuzilmasi va milliy tafakkur mexanizmlarini yanada chuqurroq anglashga imkon beradi. Ushbu tadqiqot kelgusida til madaniyati, konseptual metafora, semantik tarmoqlar va frazeologik tizim yo‘nalishlarida olib boriladigan ilmiy ishlar uchun muhim nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Lyons, J. (1977). Semantics. Cambridge University Press. 2. Fillmore, C. (1971). Types of Lexical Information. Stanford University Press. 3. Leech, G. (1983). Principles of Pragmatics. London: Longman. 4. Bozorov, O. Ch. (2021). Til birliklarining semantik-pragmatik tahlili. Qarshi: KITMU nashriyoti. 5. Jo‘rayev, M. (2022). “O‘zbek tilida makon va zamon ifodalari tizimi.” Tilshunoslik masalalari jurnali, №2, 41–48-betlar. 6. Yuldasheva, G. (2020). “English and Uzbek Expressions of Time and Space: A Comparative Study.” International Journal of Philology, Vol. 5(3), 25–32.