XIZMAT TUSHUNCHASIGA BO'LGAN TURLI XIL YONDOSHUVLAR TAHLILI

Oktabr, 2025-Yil 107 XIZMAT TUSHUNCHASIGA BO‘LGAN TURLI XIL YONDOSHUVLAR TAHLILI Sharipova Bibijon Baxtiyorovna Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi. E-mail: [email protected] Telefon: +998-91-432-08-04 https://doi.org/10.5281/zenodo.17342676 Zamonaviy mahalliy va xorijiy iqtisodiy adabiyotlarda "xizmatlar"ni aniqlashning uchta asosiy yondashuvi mavjud. Birinchi yondashuvni soha deb atash mumkin, unga muvofiq xizmat ko‘rsatish sohasi tegishli mutaxassislik sohalarini o‘z ichiga oladi. Ikkinchi yondashuvga ko‘ra, "xizmat" tushunchasi muqobil usul bilan shakllantiriladi, ya’ni mol — mulkka xos bo‘lgan narsalarga qarama-qarshi xususiyatlar va belgilar umumlashtiriladi. Ushbu yondashuv oddiy, ammo u ziddiyatli natijalar beradi, chunki turli xil belgilarning ko‘plab kombinasiya vujudga kelishi mumkin. XX asr 80-yillariga kelib uchinchi yondashuv keng tarqalib, unga ko‘ra "xizmat" ta’rifi eng umumiy xususiyatlarining aralashmasiga asoslangan va o‘ziga xos xususiyatlarni aks ettiruvchi eng aniq xususiyatlar muayyan xizmat turlariga tayinlangan. Ushbu yondashuv hozirgi vaqtda o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda, garchi ilmiy va texnologik taraqqiyotdan kelib chiqqan ko‘plab xizmatlar aralash xususiyatlarga ega. Ikkinchi va uchinchi yondashuvlar nazariy va amaliyotda eng ko‘p qo‘llaniladi, bu ularni diqqat bilan ko‘rib chiqish zarurligini belgilaydi. Keyingi o‘n yilliklar jahon iqtisodiyotida xizmat ko‘rsatish sohasining rolining oshishi bilan tavsiflanadi. Xorazm viloyatida ishlab chiqarish va tijorat tizimi sifatida xizmat ko‘rsatish sohasi ham faol rivojlanmoqda, bu yerda iqtisodiyotda band bo‘lganlarning 42,8 % dan ortig‘i ishlaydi. Bugungi kunga kelib, Xorazm viloyati iqtisodiyotidagi tub o‘zgarishlar va muammolar xizmat ko‘rsatish sohasining muhim rolini yetarlicha baholamaslik muammosini yanada kuchaytirdi. Bu yangi iqtisodiy barqaror jamiyatni shakllantirish va rivojlantirish jarayonida xizmat ko‘rsatish sohasining rolini aniqlash zaruratini tug‘dirdi. Rivojlangan mamlakatlarda xizmat ko‘rsatish sohasi iqtisodiy faoliyat tarkibida o‘z ulushi bo‘yicha sezilarli darajada ustunlik qiladi. “Xizmat” tushunchasiga alohida e’tibor qaratadigan bo‘lsak, u o‘nlab talqinlarga ega. Ushbu konsepsiyani ta’riflash bo‘yicha mavjud yondashuvlarning eng katta sharhi R. Maleri ishlarda keltirilgan bo‘lib, unga ko‘ra, xizmatlarni sotish maqsadida ishlab chiqarilgan nomoddiy aktivlar sifatida izohlaydi. Nomoddiy aktivlar (yoki nomoddiy qiymat) - bu jismoniy obyekt bo‘lmagan, lekin qiymatga ega bo‘lgan qiymat - pul qiymati [1]. Bizningcha, xizmatni boshqa mahsulot kabi ma’lum mehnat evaziga olingan maxsus iste’mol qiymati deb tushunish lozim bo‘lib, xizmatning iste’mol qiymatining o‘ziga xos xususiyati shundaki, mehnat xizmatlarni narsa sifatida emas, balki faoliyat sifatida ko‘rinishidir. Yuridik adabiyotlarda xizmat deganda shaxsning (odamlar guruhining) foydali mehnat faoliyati tushuniladi, uning natijalari jamiyatning har qanday ehtiyojlarini qondiradigan foydali samarada namoyon bo‘ladi [2]. Xizmatning tabiatini tushunish uchun uni moddiy boylik (tovar) bilan asosiy odatda texnik-tashkiliy va iqtisodiy xususiyatlarga solishtirish katta ahamiyatga ega. Oktabr, 2025-Yil 108 1-jadval Xizmatning farqli xususiyatlari [7]. Jadvaldan ko‘rinib turganidek, odatda xizmatning muhim xususiyati uning nomuvofiqligidadir. Nomuvofiqligi sababli xizmat faoliyati nomoddiy tarzda foydali ta’sir qiladi. Foydali ta’sir to‘g‘ridan-to‘g‘ri odamlarning ehtiyojlariga mos keladigan xizmatni qondirish darajasida namoyon bo‘ladi va ularning subyektiv hislari, his-tuyg‘ulari, hissiy tajribalari orqali qabul qilinadi. Foydali ta’sirning nomuvofiqligi va xizmat ko‘rsatuvchi ishlab chiqaruvchining ish jarayonidan ajralmasligi iste’molchini tanlashni murakkablashtiradi, chunki oldindan iste’molchi xizmatning foydali ta’sirining iste’mol xususiyatlarini bilmaydi. Bunday "sof" odatiy xizmatlarning iste’molchisi ularni boshqa iste’molchilarning fikri asosida, shuningdek, reklama imidji, moddiy atributlar, tovar belgisi, buklet va boshqalar yordamida bilvosita baholashi mumkin. Nomoddiylik, nomuvofiqlik xususiyati odatda xizmatlarning eng muhim xususiyati hisoblanadi. Bu xususiyat ko‘plab mualliflar uchun xizmatni aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat qildi. 2-jadval Xizmat tushunchasiga bo‘lgan turli xil yondoshuvlar tahlili [7]. Mualliflar Ta’rif K.R.Makkonell, S.L.Bryu xizmat ostida moddiy bo‘lmagan (ko‘rinmas) hol uchun, iste’molchi, firma yoki hukumat tomonidan bu jarayonga qimmatbaho narsalarni taqdim etishga tayyor ekanligi [3] F.Kotler Xizmat - bir tomon ikkinchi tomonga foyda evaziga ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan va his qilish mumkin bo‘lmagan jarayon va faoliyat [4] S. Haller Xizmat - iste’molchining talabini qondirish maqsadida, ishlab chiqaruvchining har qanday faoliyatga tayyorligi, shu jumladan barcha zarur bo‘lgan moddiy, xuquqiy va boshqa resurslarni birlashtirish jarayoni [5] Meffert va Brun Xizmat - mijozlarga yoki boshqa obyektlarga (masalan, avtomobilni ta’mirlash) ta’sir qilish uchun xizmat ko‘rsatish jarayoni va turli xil asosiy omillarning kombinasiyasi doirasida (sug‘urta xizmatlari sifatida) yoki haqiqiy harakatlar (Sartaroshlik xizmatlari sifatida) bilan bog‘liq bo‘lgan mustaqil bozor faoliyati. Oddiy moddiy boyliklar(tovarlar) Oddiy xizmatlar His qilish His qilmaslik Narsalarni to‘planishi natijasida tovarga aylanishi, moddiylashuv To‘planishi mumkin bo‘lmagan jarayon, faoliyat Ishlab chiqarish va taqsimlash, iste’moldan ajralgan holda amalga oshirilishi Ishlab chiqarish va iste’mol bir vaqtda amalga oshirilishi Iste’molchi ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etmasligi Iste’molchi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonida ishtirok etishi Mulkni iste’molchiga o‘tkazilishi Mulkning egasida qolishi Oktabr, 2025-Yil 109 K.Lovlok U iste’molchilarga xizmatlar ko‘rsatilishi va taqdim etilishi usuli ularning nomuvofiqligi sababli tavsiflanishi qiyinligini ta’kidlaydi [6] va xizmatlarni aniqlash uchun ikkita yondashuv taklif etadi: *xizmat-bu jismoniy obyektlar (tovarlar) ishlatiladigan bir tomon tomonidan taqdim etilgan harakat yoki jarayon, lekin harakatlarning bajarilishi nomoddiy va odatda hyech narsaga egalik qilishga olib kelmaydi; * xizmat-bu xizmatni yoki uning mol-mulkini oluvchiga qaratilgan moddiy yoki nomoddiy harakatlar natijasida ma’lum bir joyda va ma’lum bir vaqtda iste’molchilarga qiymat yaratadigan va muayyan afzalliklarni ta’minlaydigan iqtisodiy faoliyat turi. Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida xizmat ko‘rsatish sohasining ahamiyati yuqori darajada bo‘lib, dunyoning samarali aholisining yarmidan ko‘pini ish bilan ta’minlaydi. Jumladan, Germaniyada xizmat ko‘rsatish sohasi ishchi kuchining 41%, Italiyada - 38%, Niderlandiyada - 50% dan kam, AQShda - 73% bandligini ta’minlaydi. Mamlakatning rivojlanish darajasi va uning mavjud salohiyati xizmat ko‘rsatish sohasining rivojlanish darajasini to‘g‘ri aks ettiradi. Xizmat ko‘rsatish sohasining tuzilishi va rivojlanish xususiyatlarini o‘rganish ko‘plab ilmiy tadqiqotlarning dolzarb yo‘nalishi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Аванесова Г.А. Сервисная деятельность: историческая и современная практика, предпринимательство, менеджмент [Текст] / Г.А. Аванесова. – М.: Аспект Пресс, 2005. – 318 с. 2. Курбанова И.Т. Управление инновационным развитием предприятия сферы услуг [Электронный ресурс] / И.Т. Курбанова, И.К. Шахбанова. – Режим доступа: http://uecs.ru/uecs-37-372012/item/998-2012-01-31-06-05-56. 3. Макконелл К.Р., Брю С.Л. Экономикс. Принципы, проблемы, политика. Т. II. - М.: Республика, 1992. С. 398. 4. Котлер Ф. Основы маркетинга. - М.: Прогресс, 1991. С. 638. 5. Haller S. Dienstleistungsmanagement. Grundlagen - Konzcptc - Instrumente. - Wiesbaden, 2004. S. 9. 6. Лавлок К. Маркетинг услуг: персонал, технология, стратегия. - М.: Изд. дом «Вильямс», 2005. С. 34. 7. Muallif ishlanmalari