INSONIYAT TARIXIDA TILNING IJTIMOIY MISSIYASI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Komilova Xonzoda Muzaffar qizi ADCHTI ingliz tili va adabiyoti fakulteti talabasi Muqimjon Axunov Muhammadaminovich Ilmiy rahbar: (PhD) dotsent INSONIYAT TARIXIDA TILNING IJTIMOIY MISSIYASI Annotatsiya:Ushbu maqolada tilning insoniyat tarixidagi ijtimoiy mohiyati, uning jamiyat hayotidagi kommunikativ, ma’naviy va madaniy funksiyalari tahlil qilinadi. Til insoniyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida baholanadi. Maqolada tilning paydo bo‘lishi, rivojlanishi, millatlararo muloqot va madaniy merosni saqlashdagi o‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, globallashuv va texnologiyalar davrida tilning yangi ijtimoiy missiyasi haqida ham fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: til, jamiyat, insoniyat, kommunikatsiya, madaniyat, tafakkur, ijtimoiy missiya Аннотация:В данной статье анализируется социальная сущность языка в истории человечества, а также его коммуникативные, духовные и культурные функции в общественной жизни. Язык рассматривается как основной фактор развития человеческой цивилизации. В статье научно освещаются происхождение и развитие языка, его роль в межнациональном общении и сохранении культурного наследия. Кроме того, обсуждается новая социальная миссия языка в эпоху глобализации и технологий. Ключевые слова: язык, общество, человечество, коммуникация, культура, мышление, социальная миссия. Abstract:This article analyzes the social essence of language in human history, as well as its communicative, spiritual, and cultural functions in social life. Language is regarded as a fundamental factor in the development of human civilization. The paper scientifically examines the origin and evolution of language, its role in intercultural communication, and the preservation of cultural heritage. Furthermore, it discusses the new social mission of language in the era of globalization and technology. Keywords: language, society, humanity, communication, culture, cognition, social mission. Til — insoniyat tarixida eng muhim ijtimoiy vositalardan biri bo‘lib, jamiyat tuzilmalari, madaniy o‘zlik, va inson tafakkuri shakllanishida markaziy rol o‘ynagan. Tilning ijtimoiy missiyasi deganda, uning jamiyat ichida kommunikativ, ma’naviy, madaniy va boshqaruv funksiyalarini tushunish nazarda tutiladi. Bugungi kunda globalizatsiya, texnologik taraqqiyot, madaniy almashinuv va til siyosati kabi omillar tilning jamiyatdagi rolini yangicha ko‘rinishda ko‘rib chiqishga majbur qiladi. Ushbu maqolaning maqsadi — tilning insoniyat tarixidagi ijtimoiy missiyasini nazariy nuqtai nazardan tahlil qilish; tilning tarixiy rivojlanish bosqichlarini yoritish; hozirgi davrdagi JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ahamiyatini aniqlash; til bilan bog‘liq muammolarni ko‘rib chiqish va ularni hal etish yo‘llarini taklif etish. Tadqiqot ob’ekti — til; predmeti esa tilning ijtimoiy missiyasi — ya’ni til qanday qilib jamiyatni birlashtiradi, madaniyatni saqlaydi, inson tafakkurini rivojlantiradi va jamiyat o‘zgarishlariga moslashadi. Nazariy manbalar tahlili Til va jamiyat munosabati haqida ko‘plab nazariy asoslar mavjud. Ferdinand de Saussure “Course in General Linguistics” asarida til (langue) va nutq (parole) farqini ko‘rib chiqib, tilni ijtimoiy kelishuv sifatida, jamiyat tomonidan shakllantirilgan struktur menyu deb ta’kidlaydi (Saussure, 1966). Shuningdek, Michael Halliday’ning Systemic Functional Linguistics yondashuvida til jamiyatdagi semiotik tizim sifatida qaraladi, ya’ni til orqali ma’lumot, ijtimoiy rol, ong va qadriyatlar uzatiladi. Nazariy tilshunoslik manbalaridan “Tilshunoslik nazariyasi” (Xolmanova, 2020) darsligida ham til va jamiyat, til va nutq, til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqliklar batafsil ifodalanadi. 2. Tarixiy kontekst Til insoniyat rivojlanishining dastlabki bosqichlarida og‘zaki nutq shaklida paydo bo‘lgan, keyinchalik yozuv paydo bo‘lishi bilan til tarixiy xotira saqlovchisiga aylangan. Misol uchun, qadimgi Misr, Mezopotamiya, Xitoy, Hindiston va Fors sivilizatsiyalarining yozma tillari nafaqat din, qonun va ilm-fan ma’lumotlarini uzatgan, balki jamiyat me’yorlarini, axloqiy qadriyatlarini saqlagan. Yevropada XVIII-XIX asrda milliy uyg‘onish davri (National Awakening) mobaynida til milliy o‘zlik va mustaqillik timsoli bo‘lgan. Hozirgi davrdagi ahamiyati Bugungi kunda tilning ijtimoiy missiyasi yangi shakllarda ko‘rinmoqda: ommaviy axborot vositalari, internet, ijtimoiy tarmoqlar orqali til keng auditoriyaga yetmoqda. Milliy tillarning himoyasi va til siyosati dolzarb muammoga aylandi. Misol uchun, O‘zbekiston Respublikasining Davlat tili to‘g‘risidagi qonuni tilning rasmiy maqomini belgilaydi va uning jamiyatdagi tutumi, o‘rni oshirilishini ta’minlashga qaratilgan. Shuningdek, ta’lim, kutubxonachilik va ommaviy adabiyot sohalarida ona tilini rivojlantirish tadbirlari amalga oshmoqda. Muammolar va ularni hal etish yo‘llari Muammolar qatoriga quyidagilar kiradi: Global tillar (masalan ingliz tili) ning keng tarqalishi natijasida milliy tillarning zaiflashuvi. Ona tilida texnik va ilmiy atamalar yetishmasligi; fan tilida ishlash imkoniyatlarini cheklashi. Yoshlar orasida til madaniyati pasayishi, leksika va grammatik jihatdan “tilloq” nutq ommaviylashuvi. Til siyosatining yetarli darajada amalga oshmasligi; tartibga soluvchi normativ masalalar, til standartlari mustahkam emasligi. Ularni hal etish yo‘llari: Milliy tilni ilmiy, texnik va zamonaviy sohalarda keng qo‘llash; yangi atamalar yaratish va normativ jihatdan tasdiqlash. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ta’limda ona tili qobiliyatini oshirish, nutq madaniyati va grammatika jihatiga katta e’tibor berish. Media va ommaviy axborot vositalarida ona tilida sifatli kontent yaratish va keng tarqatish. Til siyosati va qonunlarni yanada takomillashtirish; davlat boshqaruvi organlarida tilni qo‘llash; norma va korrektlikni nazorat qilish. Tadqiqotchilar fikrlari bilan solishtirish Bir nechta o‘rganishlarda, masalan “Tilning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati” maqolasida Abdullayeva & Boliboyeva (2025) til mustaqilligini, davlat boshqaruvida til maqomini oshirish hamda til qadriyatlarini saqlash zaruriyatini ta’kidlaydi. “Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi” mavzusidagi maqolada (Azimova, Muminova, 2023) til milliy psixologiya, nutq muhiti, va madaniyat rivojlanishining til orqali ifoda etilishini tahlil qilishadi. O‘zimning tahlilimga ko‘ra, tilning ijtimoiy missiyasi quyidagi jihatlar bo‘yicha ayniqsa mustahkam: Madaniy identitet: Til orqali odam o‘zini “millat” tarkibida his qiladi. Masalan, O‘zbekistonda mustaqillikdan keyin ona tilining davlat tilligi belgilanib, davlat bayrog‘i, gerbi kabi ramzlardan keyin til ham milliy identitet ramziga aylangan. Ta’lim va bilim tarqatish: Ona tilida ta’lim berish bolalarga bilimni chuqurroq tushunishga imkon yaratadi. Ingliz tili yoki boshqa tillarda o‘qitilgan ta’limda tushunchalar ko‘pincha tarjima orqali beriladi, bu esa noaniqliklarga olib keladi. Komunikatsiya va ijtimoiy birlashuv: Til jamiyat ichida muloqotni osonlashtiradi, ijtimoiy qatlamlar orasidagi tafovutlarni kamaytiradi. Misol uchun, turli hududlarda yashaganlar uchun umumiy til vositasi orqali aloqa mumkinligi. Texnologik imkoniyatlardan foydalanish: Raqamli media, ijtimoiy tarmoqlar va onlayn platformalar tilni kengaytirish va yangilash uchun zamin yaratadi, lekin sifatni ta’minlash mas’uliyati ham ortadi. Amaliy misol: O‘zbekiston davlat tilidagi televizion dasturlarda, radiolarda, davlat idoralaridagi hujjatlarda ona tilidan foydalanish kengaygan, biroq til normasi, nutq madaniyati va leksika jihatdan ba’zi joylarda xato va aralashmalar ko‘rinadi. Masalan, yoshlar orasida inglizcha so‘zlar aralashuvi ko‘plab nutqlarda sezilarli, bu tilni saqlash va uning tozaligini himoya qilish zaruratini ko‘rsatadi. Umuman olganda, til insoniyat tarixida faqat aloqa vositasi emas, balki jamiyatni shakllantiruvchi, madaniyatni saqlovchi, tafakkur va ma’naviyatni rivojlantiruvchi ijtimoiy kuchdir. Tilning ijtimoiy missiyasi — davrlar osha insoniyat taraqqiyotining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Hozirgi davrda globalizatsiya, texnologiya va til siyosati kabi omillar tilning missiyasini kengaytirsa-da, milliy tillarning mustahkamlanishi, normativ madaniyatning rivoji va ona tilida sifatli kontent yaratish zarurati ortmoqda. Tavsiya: davlat va ilmiy tashkilotlar: 1. Ona tilini rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirsin, yangi atamalarni normativ jihatdan qabul qilinsin. 2. Ta’lim jarayonida til madaniyati va grammatika bo‘yicha mustahkam ta’lim berilsin, ilmiy manbalar ona tilida ko‘paytiriladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 3. Media va digital platformalarda til standarti, nutq madaniyati bo‘yicha monitoring va qo‘llab-quvvatlash tizimi yaratilishi lozim. 4. Yoshlar orasida tilning ahamiyati targ‘ib qilinsin — madaniyat, tarix, identitetdan xabardorlik oshiriladi. Kelajak istiqbollari sifatida til texnologiyalari (sun’iy intellekt, tarjima dasturlari) tilni kengaytirish va saqlashda muhim vosita bo‘lishi mumkin; shuningdek, ilmiy adabiyotlar va normativ hujjatlar orqali tilning rasmiy va norasmiy ishlatilishini tahlil qiladigan tadqiqotlar kengaytirilishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xolmanova, Z. Tilshunoslik nazariyasi. Toshkent: Nodirabegim, 2020. Uzbek Language University 2. “Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi” (Azimova, A., Muminova, A.), Uzbek Scholar Journal, 2023. uzbekscholar.com 3. “Tilning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati” (Abdullayeva V., Boliboyeva X.), International Journal of Scientific Researchers, 2025. worldlyjournals.com 4. “Til nazariyasi va amaliyoti markazi” — TSUOS rasmiy manbasi. tsuos.uz 5. “Umumiy tilshunoslik” o‘quv-uslubiy majmua (R. Rasulov va S. Muhamedova t.t.) muhaz.org