4–7 YOSHLI MAKTABGACHA TA'LIM TARBIYALANUVCHILARINING AQLIY FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHDA MENTAL ARIFMETIKANING AHAMIYATI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 102 DOI: https://10.5281/zenodo.17344947 4–7 YOSHLI MAKTABGACHA TA’LIM TARBIYALANUVCHILARINING AQLIY FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHDA MENTAL ARIFMETIKANING AHAMIYATI Sharopova Amira Muzaffarovna Mustaqil izlanuvchi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada mental arifmetikaning 4–7 yoshli bolalar tafakkurini, xotirasini, diqqatini hamda ijodiy fikrlashini rivojlantirishdagi o‘rni o‘rganilgan. Xalqaro tajriba – Yaponiya, Janubiy Koreya, Finlyandiya va Xitoy misolida tahlil qilinib, O‘zbekiston sharoitida bu metodikani milliy ta’lim tizimiga tatbiq etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi. Shuningdek, bolalarning o‘quv jarayonidagi psixologik va kognitiv rivojlanishiga ijobiy ta’siri raqamlar asosida ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: Mental arifmetika, bolalar tafakkuri, raqamli ta’lim, xalqaro musobaqalar, Yaponiyada ta’lim, Xitoy ta’lim tizimi, Finlyandiya modeli, Koreya abacus federatsiyasi, matematik qobiliyat, kognitiv rivojlanish, UCMAS, soroban, ta’lim innovatsiyalari THE ROLE OF MENTAL ARITHMETIC IN DEVELOPING THE COGNITIVE ACTIVITY OF PRESCHOOL CHILDREN AGED 4–7 Sharopova Amira Muzaffarovna Independent Researcher ABSTRACT This article explores the role of mental arithmetic in developing the thinking, memory, attention, and creative abilities of children aged 4–7. International experiences — particularly from Japan, South Korea, Finland, and China — are analyzed, and recommendations are proposed for integrating this methodology into Uzbekistan’s national education system. The study also demonstrates, through quantitative data, the positive impact of mental arithmetic on children’s psychological and cognitive development during the learning process. Keywords: Mental arithmetic, cognitive development, digital education, international competitions, education in Japan, education in China, Finnish model, Korea Abacus Federation, mathematical abilities, cognitive growth, UCMAS, soroban, educational innovations INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 103 KIRISH So‘nggi yillarda butun dunyo bo‘ylab maktabgacha ta’lim tizimida bolalarning aqliy va kognitiv salohiyatini erta yoshdan boshlab rivojlantirish masalasi dolzarb mavzulardan biriga aylandi. Bu jarayonda mental arifmetika o‘qitish metodikasi alohida o‘rin tutmoqda. Mental arifmetika — bu bolalarga an’anaviy arifmetik amallarni bajarish orqali nafaqat hisob-kitob ko‘nikmalarini, balki tafakkur, xotira, diqqat, mantiqiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishni maqsad qilgan ta’lim tizimidir. Dastlab Yaponiyada “Soroban” deb nomlangan abakus yordamida paydo bo‘lgan bu metodika bugungi kunda Janubiy Koreya, Xitoy, Finlyandiya, Singapur va boshqa ko‘plab davlatlarda milliy ta’lim siyosatining bir qismiga aylangan. Turli tadqiqotlarga ko‘ra (Miyamoto, 2018; Kang & Lee, 2020), 4–7 yosh oralig‘idagi bolalarda mental arifmetika mashg‘ulotlari diqqatni jamlash, eslab qolish va tez fikrlash qobiliyatini 40– 60 foizgacha yaxshilashi mumkin. Finlyandiyada esa bu yo‘nalish “Cognitive Math” modeli sifatida ta’limning dastlabki bosqichiga tatbiq etilgan (Niemi, 2019). O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda mental arifmetika o‘quv markazlari soni ortib bormoqda. Biroq, bu yo‘nalish hali milliy o‘quv dasturining doimiy tarkibiy qismiga kiritilmagan. Shu sababli xorijiy tajribalarni tahlil qilish, ularning afzallik va kamchiliklarini o‘rganish, hamda mamlakatimiz sharoitiga moslashtirilgan takliflar ishlab chiqish zarurdir. Mazkur tadqiqotning maqsadi — 4–7 yoshli maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilari tafakkurini, diqqatini, xotirasini va ijodiy fikrlashini rivojlantirishda mental arifmetika metodikasining o‘rnini ilmiy asosda tahlil qilish, shuningdek, Yaponiyada, Janubiy Koreyada, Finlyandiyada va Xitoyda qo‘llanilayotgan ilg‘or tajribalarni o‘rganib, O‘zbekiston ta’lim tizimiga mos tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot davomida xorijiy tajriba, xalqaro musobaqalar natijalari, o‘quvchilarning kognitiv rivojlanish bo‘yicha statistik ma’lumotlari hamda psixologik yondashuvlar o‘rganildi. Shu asosda mental arifmetikaning maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual salohiyatini rivojlantirishdagi ijobiy ta’siri ilmiy asoslab berilgan. 1. Bolalarga mental arifmetikani o‘rgatishning eng samarali metodikalari. Mental arifmetikani bolalarga samarali, oson va tushunarli tarzda o‘rgatish uchun metodika tanlash muhim ahamiyatga ega. Quyidagi yondashuvlar pedagogik tajribada eng ko‘p ijobiy natija bergan: 2. Ko‘rgazmali (vizual) metodika: Dastlabki bosqichlarda bolalarga haqiqiy abakus (soroban) bilan ishlash o‘rgatiladi. Bu bosqichda har bir bonchani siljitish orqali INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 104 bolalar sonlar o‘rtasidagi bog‘lanishni ko‘rishadi va sezadilar. Keyinchalik ular bu tasvirni xayolan tiklashni o‘rganadilar — bu “vizual abakus” texnikasi deyiladi. Mazkur usul bolalarning tasavvurini, fazoviy fikrlashini va xotirasini kuchaytiradi. 3. O‘yin orqali o‘rgatish (gamifikatsiya): 4–7 yoshli bolalarda diqqat va motivatsiyani saqlab turish oson emas. Shu sababli o‘yinlar, musobaqalar, rangli kartochkalar, virtual abakus ilovalari orqali darslar tashkil etish foydali. Masalan, “raqamni top”, “tezroq hisobla”, “abakusni to‘ldir” kabi o‘yinlar orqali bolalar o‘rganish jarayonini qiziqarli deb qabul qiladilar. Gamifikatsiya usuli o‘quvchini passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantiradi. 4. Bosqichma-bosqich murakkablashuv metodi: Har bir bola individual sur’atda o‘rganadi. Shu sababli dastlab 1–2 xonali sonlardan boshlanib, asta-sekin 3–4 xonali sonlarga o‘tiladi. Murakkablik bosqichlari “bolaning yoshi + psixologik tayyorgarligi” mezoniga asoslanishi kerak. Bu yondashuv stressiz o‘qitishni ta’minlaydi. 5. Audio va kinestetik yondashuv: Ayrim bolalar eshitish yoki harakat orqali yaxshiroq o‘rganadilar. Shuning uchun mental arifmetika mashg‘ulotlarida tovushli mashqlar (masalan, o‘qituvchi sonlarni tez aytadi, bola esa ichida hisoblaydi) hamda qo‘l harakatlarini qo‘llash foydali bo‘ladi. Bu miya hemisferalarining faoliyatini muvozanatlashtiradi. 6. Interaktiv texnologiyalar asosida o‘qitish: Zamonaviy dasturlarda (Koreya va Singapurda qo‘llaniladigan kabi) raqamli abakuslar, mobil ilovalar, va “augmented reality” (kengaytirilgan reallik) platformalari ishlatiladi. Ular bolaga real vaqt rejimida mashq qilish imkonini beradi va xatolarni avtomatik tahlil qilib, individual tavsiyalar beradi. 7. Motivatsion turtki beruvchi tizim: Har bir kichik yutuq uchun bolaga “badge”, “yulduzcha”, yoki “sertifikat” berish orqali rag‘batlantirish natijalarni mustahkamlaydi. Bu metod o‘quvchini darsdan darsga intilish bilan qatnashishga undaydi. 8. Ota-onalar bilan hamkorlikda o‘qitish: Ota-onalar uchun qisqa o‘quvseminarlar o‘tkazish va ularga bolalar bilan uyda mashq qilish bo‘yicha yo‘riqnomalar berish tavsiya etiladi. Uy sharoitida 10–15 daqiqalik mashqlar (masalan, abakusni hayolan ishlatish yoki raqamli o‘yinlar o‘ynash) orqali o‘rganish jarayoni mustahkamlanadi. 9. Emotsional qo‘llab-quvvatlash muhiti: Bolaning o‘ziga ishonchini oshirish va xatolardan qo‘rqmaslik muhitini yaratish muhim. O‘qituvchi “xato — bu o‘rganish bosqichi” degan psixologik tamoyilni saqlashi kerak. Bunday yondashuv ijodkorlikni, mustaqillikni va mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi. Ushbu metodlar kompleks tarzda qo‘llanilganda, 6 oylik o‘qish davridayoq INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 105 bolalarning kognitiv o‘sishida sezilarli natijalar kuzatiladi. Eng muhim jihat — metodikani bolalarning yosh xususiyatlari, o‘quv motivatsiyasi va psixologik tayyorgarligiga moslashgan holda tanlashdir. 1. Yaponiyada mental arifmetika tajribasi: Yaponiyada mental arifmetika davlat siyosati sifatida shakllangan bo‘lib, 2023yilda 500 ming bola “All Japan Soroban Championship” musobaqasida ishtirok etgan. Tokio universiteti tadqiqotiga ko‘ra, ushbu metodika bolalarning matematik tafakkurini 47% ga oshirgan (Miyamoto, 2018). Yaponiyada barcha o‘qituvchilar Soroban tizimi bo‘yicha maxsus sertifikat olishlari shart. Davlat bu tizimni ta’lim dasturining majburiy qismi sifatida belgilagan. Soroban mashg‘ulotlari orqali bolalar nafaqat hisob-kitobni, balki vizual tasavvur, tez fikrlash va ijodiy yechim topish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradilar. 1-rasm: Yaponiya, Kioto xalqaro konferensiya markazida o‘tkazilgan “Butun Yaponiya Abakkus chempionati” (2019-yil iyul). (Manba: Chang W. Lee / The New York Times) INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 106 2-rasm: 11 yoshli Kota Ginama (Okinava) boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘rtasidagi individual toifada g‘olib bo‘ldi. (Manba: Chang W. Lee / The New York Times) 3-rasmAbakkusdan foydalanish bo‘yicha dars jarayoni. (Manba: Irene C. Herrera / The New York Times) INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 107 4-rasm: Yoshiharu Kavaguchi Tokiodagi davlat maktabida abakusdan foydalanishning asosiy darsini o‘tayotgani. (Manba: Irene C. Herrera / The New York Times) 2. Janubiy Koreyada mental arifmetika: Koreyada 1,2 million bola “Korea Abacus Federation” dasturi orqali ta’lim oladi (Kang & Lee, 2020). Bu tizimda an’anaviy abakkus mashg‘ulotlari bilan bir qatorda sun’iy intellekt asosidagi raqamli abakkuslar joriy etilgan. 2024-yilgi Seul tadqiqotlariga ko‘ra, bu mashg‘ulotlarda qatnashgan bolalarda tez fikrlash va diqqatni jamlash darajasi 50% gacha oshgan. Shuningdek, Koreyada mental arifmetika maktabgacha ta’limdan boshlab majburiy o‘quv dasturining bir qismi sifatida joriy etilgan. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 108 5-rasm: 2022-yil 28-dekabr kuni Janubiy Koreyaning Seul shahrida o‘tkazilgan 20-PAMA xalqaro abakkus va mental arifmetika chempionati ishtirokchilari. (Manba: Aksharshilp PIMAAS Pvt. Ltd., 2022) 4. Xitoyda mental arifmetika tizimi Xitoyda “UCMAS China” tizimi orqali 10 milliondan ortiq bola o‘qitiladi va ular xalqaro musobaqalarda yetakchi o‘rinni egallaydi (UCMAS Global Report, 2023). Har yili o‘tkaziladigan “International Abacus and Mental Arithmetic Competition” (IAMAC) 70 dan ortiq davlatni qamrab oladi. 2024-yilda O‘zbekiston vakillari ham ishtirok etgan bo‘lib, Toshkentdagi “Smart Kids Academy” jamoasi bronza medalni qo‘lga kiritgan. Xitoyda bu metodika bolalarning matematik tafakkurini rivojlantirish bilan birga, raqamli tafakkur va analitik fikrlashni kuchaytirishga xizmat qiladi. 2024-yil 15-iyul kuni Xitoyning Changchun shahrida o‘tkazilgan WAAMA xalqaro abakus va mental arifmetika musobaqasida Xayyan Mingdao boshlang‘ich maktabi o‘quvchilari Cheng Zixuan va Wu Genrui A guruhi bo‘yicha individual ko‘pyoqlama bahsda birinchi o‘rinni egallaganlar (en.nantong.gov.cn, 2024). INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 109 6-rasm: Cheng Zixuan (o‘ngda) va Wu Genrui (chapda) — Xayyan Mingdao maktabi o‘quvchilari, 2024-yil 15-iyul kuni Xitoyning Changchun shahrida o‘tkazilgan WAAMA xalqaro abakus va mental arifmetika musobaqasida birinchi o‘rinni egallagan. Manba: en.nantong.gov.cn (2024-yil, 20-iyul) WAAMA (Abakus va Mental Arifmetika bo‘yicha Jahon Assotsiatsiyasi) 2002yilda Pekinda tashkil etilgan. U 19 ta mamlakat va mintaqadan 55 ta a’zoga ega bo‘lib, abakus va mental arifmetika fanini butun dunyoda rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. WAAMA musobaqalari hozirgacha dunyoning turli burchaklaridan taxminan 2 000 nafar ishtirokchini jalb qilgan. 5. O‘zbekiston uchun amaliy tavsiyalar O‘zbekiston sharoitida mental arifmetika hozircha asosan ixtiyoriy to‘garaklar orqali o‘qitilmoqda. Shuning uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: • Mental arifmetika fanini milliy o‘quv dasturiga kiritish; • Soroban va UCMAS tizimlari asosida pedagoglar uchun malaka oshirish kurslarini tashkil etish; • Sun’iy intellekt asosidagi raqamli abakkus platformalarini yaratish; • Xalqaro musobaqalarda muntazam ishtirok etish; • Ota-onalar uchun bolalarning aqliy rivojlanishiga bag‘ishlangan treninglarni o‘tkazish. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 110 6-rasm: O‘zbekistonlik o‘quvchilar Dubayda o‘tkazilgan Xalqaro mental arifmetika olimpiadasi 41 ta medalni qo‘lga kiritishdi. (2023-yil mart) Xalqaro mental arifmetika olimpiadasida O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Qozog‘iston, BAA, Bolgariya va Rossiyadag 300 ga yaqin maktab o‘quvchilari yosh toifasi va turli murakkablikdagi mashqlarni echish bo‘yicha bellashishdi. Birlashgan Arab Amirliklarining Dubay shahrida norasmiy Xalqaro mental arifmetika olimpiadasi bo‘lib o‘tdi. Ushbu Olimpiadani o‘tkazishdan maqsad o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasida bilim almashish, yoshlarda o‘z yurtini boshqa davlatlarda munosib taqdim etish ko‘nikmasini shakllantirish, ilmga intilish va raqobatbardoshlikni bolalikdan singdirish hamda g‘alabaga ruhlantirishdan iborat. Xalqaro mental arifmetika olimpiadasida O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Qozog‘iston, BAA, Bolgariya va Rossiyadag 300 ga yaqin maktab o‘quvchilari yosh toifasi va turli murakkablikdagi mashqlarni echish bo‘yicha bellashishdi. Mazkur Olimpiadada o‘zbekistonlik o‘quvchilar bir qator sovrinli o‘rinlarni egallashdi. Xususan vakillarimizdan bir nafari oliy o‘rinni qo‘lga kiritgan bo‘lsa, 17 nafari birinchi o‘rinni, 13 nafari ikkinchi o‘rinni va 10 nafari uchinchi o‘rinni egalladi. XULOSA Mental arifmetika bolalarda tafakkur, diqqat, xotira, ijodiylik va mantiqiy tahlil