BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING OGʻZAKI NUTQINI OʻSTIRISH

46 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING OGʻZAKI NUTQINI OʻSTIRISH Sharofiddinova Farangiz [email protected] Normurodova Ruxshona [email protected] Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 3 -kurs talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17346461 Annotatsiya: Boshlang‘ich ta’lim — bu o‘quvchining shaxs sifatida shakllanishidagi eng muhim bosqichdir. Ayniqsa, ona tili darslari orqali o‘quvchilar nutq madaniyatini o‘rganadilar, fikrlarini ravon va aniq ifoda etishni o‘zlashtiradilar. Og‘zaki nutqni rivojlantirish — bu faqat so‘z boyligini kengaytirish emas, balki to‘g‘ri talaffuz, mantiqiy fikrlash, eshitib tushunish va o‘z fikrini erkin bayon qilish ko‘nikmasini shakllantirish jarayonidir. Kalit soʻz: nutq, talaffuz, fikr, suhbat, metod, oʻyin, soʻz, tushunish, topishmoq, maqol, ertak, ona tili. Аннотация: Начальное образование – важнейший этап формирования личности ученика. В частности, на уроках родного языка учащиеся усваивают культуру речи, овладевают умением свободно и ясно излагать свои мысли. Развитие устной речи – это не только расширение словарного запаса, но и формирование навыков правильного произношения, логического мышления, аудирования и свободного выражения своих мыслей. Ключевые слова: речь, произношение, мысль, беседа, метод, игра, слово, понимание, загадка, пословица, сказка, родной язык. Abstract: Primary education is the most important stage in the formation of a student as a person. In particular, through native language lessons, students learn the culture of speech, master the ability to express their thoughts fluently and clearly. The development of oral speech is not only an expansion of vocabulary, but also a process of forming the skills of correct pronunciation, logical thinking, listening comprehension, and free expression of one's thoughts Keywords: speech, pronunciation, thought, conversation, method, game, word, understanding, riddle, proverb, fairy tale, native language. Asosiy qism Og‘zaki nutq bolaning kundalik hayotdagi muloqotida, dars jarayonidagi faol ishtirokida, shuningdek, ijtimoiy hayotga moslashuvida katta rol o‘ynaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisining fikrini aniq ifoda etishi uning tafakkur darajasi va bilim saviyasining o‘lchovidir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki nutqini rivojlantirishda quyidagi samarali usullar tavsiya etiladi: 1. Suhbat usuli — darsda mavzuga oid suhbatlar o‘tkazish, o‘quvchilarni savol-javobga jalb etish.ular 2. Ertak va hikoya aytish — matnni qayta so‘zlab berish orqali nutq faollashadi. 3. Rasm asosida gapirtirish — rasm asosida voqeani tasvirlab berish o‘quvchining so‘z boyligini oshiradi. 4. Dialog mashqlari — o‘quvchilarni juftliklarda muloqotga jalb etish. 5. Topishmoq va maqollar — talaffuz va xotirani rivojlantiradi. 47 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz 6. Rol o‘yinlari — hayotiy rollarni ijro etish orqali muloqot ko‘nikmasi shakllanadi. O‘qituvchi og‘zaki nutqni rivojlantirishda asosiy rahbar va yo‘naltiruvchi hisoblanadi. U o‘quvchilarga nafaqat so‘zlashni, balki tinglash madaniyatini ham o‘rgatadi. Har bir o‘quvchining faol ishtirokini ta’minlash, ularning javoblarini ijobiy baholash muhimdir. Boshlang‘ich sinf — bu bola shaxsining shakllanishida eng muhim davrdir. Aynan shu bosqichda o‘quvchining nutq madaniyati, to‘g‘ri talaffuz, so‘z boyligi va fikrni aniq ifodalash qobiliyati shakllanadi. Shuning uchun o‘qituvchi dars jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirishga alohida e’tibor berishi lozim. Og‘zaki nutq o‘quvchining: fikrlash doirasini kengaytiradi, o‘z fikrini mustaqil bayon etishga o‘rgatadi, muloqot madaniyatini shakllantiradi, ijtimoiy faolligini oshiradi. Ravon gapira olgan bola keyingi bosqichlarda yozma nutqni ham oson egallaydi, adabiy til me’yorlariga rioya qiladi. Boshlang‘ich sinfda og‘zaki nutqni o‘stirishning asosiy yo‘nalishlari 1. Tinglab tushunish — o‘quvchi boshqalarning nutqini tinglay olishi, mazmunini anglab yetishi kerak. 2. Fikrni ifodalash — o‘z fikrini qisqa, aniq va mantiqan to‘g‘ri ayta bilish. 3. So‘z boyligini oshirish — yangi so‘zlarni o‘rganish, ularni nutqda to‘g‘ri qo‘llash. 4. Ifodali so‘zlash — his-tuyg‘u, ohang va talaffuz orqali fikrni chiroyli bayon etish. Og‘zaki nutqni o‘stirishda qo‘llaniladigan samarali usullar 1. Suhbat metodi: O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida erkin suhbat tashkil etiladi. Masalan: “Bugun ertalab nimalar qilding?”, “Dam olish kuning qanday o‘tdi?”, “Tabiatda nimalarni kuzatding?” Bu usul bolalarda muloqot qilishga ishtiyoq uyg‘otadi, ularni tabiiy nutqqa o‘rgatadi. 2. Kuzatish asosida hikoya tuzish: O‘quvchilar rasm, voqea yoki real holatni kuzatib, o‘z tasavvurlariga tayanib hikoya tuzadilar. Masalan: “Maktab hovlisida”, “Qo‘zi va bola”, “Yomg‘irli kun” kabi mavzular. Bu usul o‘quvchilarning tasavvurini, so‘z boyligini va bog‘lanishli nutqini rivojlantiradi. 3. Rolli o‘yinlar va sahnalashtirish: Darsda ertak, hikoya yoki hayotiy vaziyatlardan sahna ko‘rinishlari tayyorlanadi. Masalan: “Bo‘ri va echki bolalari”, “Chumchuq bilan chumchuqcha” kabi qisqa sahnalar. Bu usul o‘quvchilarda emotsional nutq, erkin so‘zlash va ifodali talaffuzni shakllantiradi. 4. So‘z zanjiri o‘yini: O‘quvchilar bir-biriga bog‘liq so‘zlar aytishadi. Masalan: O‘qituvchi – sinf – daftar – qalam – yozuv – dars va hokazo. Bu mashq fikrlash tezligini oshiradi, so‘zlarni mantiqiy bog‘lashni o‘rgatadi. 5. Rasm asosida gap tuzish va gap kengaytirish: O‘quvchiga rasm beriladi. U rasm asosida bir gap tuzadi, so‘ngra o‘qituvchi yordamida uni kengaytiradi. Masalan: “Qiz gul ushlab turibdi.” → “Bahorda qiz hovlida qizil gulni ushlab turibdi.” Bu usul grammatik tuzilmani, gap qurilishini o‘rgatadi. 6. She’r, tez aytish, topishmoq: Bolalar uchun she’r yodlash, tez aytish mashqlari, topishmoqlar aytish nutqni ravon va ohangdor qiladi. Talaffuzni to‘g‘rilaydi, diksiyani mustahkamlaydi, e’tiborni kuchaytiradi. “Fikrni davom ettir” mashqi O‘qituvchi boshlang‘ich jumlani aytadi, o‘quvchilar uni davom ettiradi. Masalan: “Bugun men maktabga bordim va ...”, “Do‘stim bilan ...” Bu mashq mustaqil fikrlashni va bog‘lanishli nutqni rivojlantiradi. 48 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz O‘qituvchi og‘zaki nutqni o‘stirish jarayonida: bolalar bilan doimiy muloqotda bo‘lishi, ularning nutqini to‘g‘rilab, namuna ko‘rsatishi, nutqdagi kamchiliklarni yumshoq tarzda tuzatishi kerak. O‘qituvchi nutqiy namuna bo‘lishi zarur — uning talaffuzi, so‘z boyligi, ohangi bolalar uchun o‘rnakdir. Og‘zaki nutqni o‘stirishda uchraydigan qiyinchiliklar: o‘quvchilarning so‘z boyligi kamligi, uy sharoitida adabiy tilda muloqot yetarli emasligi, sheva unsurlari yoki talaffuz xatolari, fikrni mantiqan izchil ayta olmaslik.Bu muammolarni bartaraf etish uchun o‘qituvchi muntazam mashg‘ulotlar, o‘yinlar va ijodiy topshiriqlar orqali o‘quvchilarni rag‘batlantirib borishi kerak. Xulosa Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki nutqini rivojlantirish — ularnin kelgusidagi o‘qish, yozish va muloqot ko‘nikmalari uchun poydevor vazifasini bajaradi. Har bir o‘qituvchi darsni shunday tashkil etishi kerakki, o‘quvchi o‘z fikrini erkin, to‘g‘ri va adabiy tilda ifoda eta olsin. References: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim tizimini rivojlantirish to‘g‘risida”gi qarorlari. 3. O. Qo‘chqorov, G. Yo‘ldosheva. Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2022. 4. X. Abdullayeva. Nutq madaniyatini shakllantirish usullari. – Toshkent, 2021. 5. Pedagogika va psixologiya fanlaridan ilmiy maqolalar to‘plami Toshkent,2023