BOSHLANG'ICH SINFLARDA ONA TILI SAVODXONLIGINI OSHIRISH

49 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANG‘ICH SINFLARDA ONA TILI SAVODXONLIGINI OSHIRISH Mingnorova Lobar Ravshan qizi [email protected]. Rahmatova Ruxshona O‘rol qizi [email protected] Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlang‘ich ta`lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17346478 Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ona tili fanidan savodxonlikni oshirishning nazariy asoslari, amaliy yondashuvlari hamda samarali metodik uslublar tahlil qilingan. Maqolada o‘qish va yozish malakasini shakllantirish, so‘z boyligini kengaytirish, grammatik ko‘nikmalarni rivojlantirish hamda nutq madaniyatini takomillashtirishga qaratilgan innovatsion metodlar yoritilgan. Kalit so‘zlar: ona tili, savodxonlik, boshlang‘ich sinf, yozma nutq, og‘zaki nutq, metodika, lingvistik rivojlanish. Аннотация: В статье рассматриваются теоретические и практические основы повышения грамотности по родному языку у учащихся начальных классов. Особое внимание уделено развитию навыков чтения и письма, расширению словарного запаса, формированию грамматических умений и культуры речи на основе современных методических подходов. Ключевые слова: родной язык, грамотность, начальные классы, письменная и устная речь, методика, лингвистическое развитие. Annotation: This article analyzes the theoretical and practical foundations of improving literacy in the native language among primary school students. It highlights the development of reading and writing skills, vocabulary expansion, grammar competence, and speech culture based on innovative methodological approaches. Keywords: native language, literacy, primary education, writing and speaking skills, methodology, linguistic development. Asosiy qism Boshlang‘ich ta’lim jarayonida ona tili o‘quvchilarning tafakkurini, nutqini va madaniyatini shakllantiruvchi eng muhim fanlardan biridir. Ona tili orqali bola o‘z millatining ma’naviy qadriyatlarini, urf-odatlarini, tarixini, dunyoqarashini anglaydi. Shuning uchun boshlang‘ich sinfda savodxonlikni oshirish ta’lim tizimining poydevorini mustahkamlovchi asosiy vazifa hisoblanadi¹. Savodxonlik tushunchasi keng ma’noga ega bo‘lib, u faqat to‘g‘ri o‘qish va yozishni emas, balki fikrni ravon, mantiqan, grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalash qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda funksional savodxonlik tushunchasi ona tili ta’limida markaziy o‘rin egallab bormoqda. Funksional savodxonlik deganda, o‘quvchining o‘z bilimlarini turli hayotiy vaziyatlarda samarali qo‘llay olishi tushuniladi². Boshlang‘ich sinfda savod o‘rgatish jarayoni o‘quvchilarning nutq, fikrlash, eslab qolish va tahlil qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Bu bosqichda o‘quvchilar harflarni o‘rganish, tovush- 50 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz harf tahlilini bajarish, o‘qish sur’ati va ifodali o‘qish malakasini egallash, yozuv qoidalarini o‘zlashtirish orqali savodxonlikning boshlang‘ich poydevorini qo‘yadilar. Ona tili fanida savodxonlikni oshirishning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: • o‘qish va yozish malakalarini mustahkamlash; • so‘z boyligini kengaytirish; • grammatik bilimlarni mustahkamlash; • matn ustida ishlashni chuqurlashtirish; • og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish. O‘qish jarayonida o‘quvchilarni matn mazmunini tushunishga, uni tahlil qilishga, o‘z fikrini mustaqil ifodalashga o‘rgatish zarur. Shu maqsadda “fikr xaritasi”, “klaster”, “Venn diagrammasi” kabi interfaol usullar, “fikr almashish”, “ijodiy yozuv” kabi metodlar samarali natija beradi. __________________________________ ¹ O‘zbekiston Respublikasi XTV (2023) ² UNESCO (2022) Bunday metodlar o‘quvchini dars jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi³. Savodxonlikni oshirishda o‘qituvchining roli alohida ahamiyatga ega. U dars jarayonida o‘quvchilarning yosh psixologiyasiga mos metodlarni tanlashi, individual yondashuv asosida ishlashi kerak. Ayniqsa, o‘qish va yozuv mashqlarini o‘yin, she’r, topishmoq, hikoyalar bilan uyg‘unlashtirish bolalarda tilga bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi. Ona tili fanida yozma nutqni shakllantirish uchun diktant, insho, bayon mashqlari bilan bir qatorda, ijodiy yozuv topshiriqlari ham qo‘llanishi kerak. “Agar men yozuvchi bo‘lsam...”, “Eng sevimli faslim”, “Maktabim – mening faxrim” kabi mavzularda mustaqil yozuvlar o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytiradi, tahliliy fikrlashni rivojlantiradi. Grammatika darslarida o‘quvchilar so‘z turkumlari, gap tuzilishi, tinish belgilaridan foydalanish qoidalarini o‘rganadilar. Bunda “gapni to‘ldiring”, “so‘zdan gap tuzing”, “matnni tahrir qiling” kabi mashqlarni qo‘llash foydalidir. Interfaol yondashuvlar, masalan, “Nilufar guli” yoki “Zinama-zina” metodi orqali o‘quvchilar mavzuni chuqurroq o‘zlashtiradilar. Bugungi raqamli davrda savodxonlikni oshirish uchun axborot texnologiyalaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Multimediali taqdimotlar, interaktiv o‘yinlar, elektron lug‘atlar o‘quvchilarning darsga qiziqishini oshiradi. Shuningdek, “EduMarket”, “Bilimland”, “Maktab.uz” kabi platformalar o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi⁴. Savodxonlikni oshirishning yana bir muhim omili — oila va maktab hamkorligi. Otaonalar farzandlari bilan birgalikda kitob o‘qish, yozuv mashqlari bajarish orqali ularning ona tiliga bo‘lgan muhabbatini oshiradilar. ______________________________ ³ Rasulova N. (2024) ⁴ Abdurahmonova M. (2023) Maktab va oila o‘rtasidagi hamkorlik uzluksiz bo‘lgandagina bola savodli, ijodkor, tahliliy fikrlaydigan shaxs bo‘lib shakllanadi. Bugungi kunda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ona tili savodxonligini oshirish jarayoniga STEAM yondashuvi, kompetensiyaviy o‘qitish modeli va kommunikativ metodlarning 51 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz integratsiyasi ham joriy etilmoqda. Bu yondashuvlar o‘quvchilarning nafaqat bilimini, balki uni hayotda qo‘llay olish qobiliyatini ham rivojlantiradi. Demak, ona tili savodxonligini oshirish jarayoni o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish, uni mustaqil fikrlovchi, ijodiy yondasha oluvchi inson sifatida shakllantirishga qaratilgan kompleks pedagogik faoliyatdir. Xulosa Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda ona tili fanidan savodxonlikni oshirish – ta’lim jarayonining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu jarayon o‘qituvchining metodik mahorati, innovatsion yondashuvlardan foydalanish darajasi, o‘quvchilarning faol ishtirokiga bevosita bog‘liq. Har bir darsda o‘quvchini fikrlashga, tahlil qilishga, o‘z fikrini yozma va og‘zaki shaklda erkin ifodalashga o‘rgatish savodxonlikni oshirishning asosiy sharti hisoblanadi. Ona tili darslarida milliy qadriyatlar, xalq og‘zaki ijodi, o‘yinli metodlar, axborot texnologiyalari uyg‘unlashgan holda qo‘llansa, o‘quvchilar tilni nafaqat o‘rganadi, balki uni hayotiy ehtiyoj sifatida anglay boshlaydi. Shu boisdan boshlang‘ich ta’limda savodxonlikni oshirish umumiy ta’lim tizimining sifat ko‘rsatkichini belgilovchi eng muhim pedagogik vazifa bo‘lib qoladi. References: 1. Abdurahmonova, M. Ona tili ta’limida innovatsion metodlar. Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. 2. Karimova, D. Boshlang‘ich ta’limda savod o‘rgatish metodikasi. Toshkent: Ilm ziyo, 2022. 3. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Boshlang‘ich ta’lim konsepsiyasi. Toshkent: Innovatsion ta’lim markazi, 2023. 4. Rasulova, N. Funksional savodxonlikni rivojlantirishda interfaol usullar. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2024. 5. UNESCO. Education for Literacy and Life Skills. Paris: UNESCO Publishing, 2022.