BOSHLANG'ICH TA'LIM SIFATINI OSHIRISHDA INSONPARVARLIK VA IJTIMOIY-IQTISODIY SOHALARDAGI PEDAGOGIK SALOHIYAT TADBIQI

115 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANG’ICH TA’LIM SIFATINI OSHIRISHDA INSONPARVARLIK VA IJTIMOIY-IQTISODIY SOHALARDAGI PEDAGOGIK SALOHIYAT TADBIQI Jo’rayeva Munira Sirojiddin qizi Bekmuradova Mehribon To’ychi qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabalari Tel:+998770439904 E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17347056 ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada o’quvchilarning insonparvarlik histuyg‘ularini shakllantirishning pedagogik va psixologik omillari, ularning shaxs rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada ma’naviy-axloqiy tarbiyaning dolzarbligi va uni boshlang‘ich ta’lim bosqichidan boshlash zarurligi asoslab berilgan. Kalit so’zlar: Boshlang‘ich ta’lim, ta’lim sifati, insonparvarlik, ma’naviy-axloqiy, ijtimoiyiqtisodiy. Abstract: This article analyzes the pedagogical and psychological factors of the formation of students' humanitarian feelings, their importance in personal development. The article substantiates the relevance of spiritual and moral education and the need to start it from the primary education stage. Keywords: Primary education, quality of education, humanitarianism, spiritual and moral, socio-economic. Аннотация: В статье анализируются педагогические и психологические факторы формирования гуманистических чувств учащихся, их значение в развитии личности. Обосновывается актуальность духовно-нравственного воспитания и необходимость его начала с начальной школы. Ключевые слова: Начальное образование, качество образования, гуманистичность, духовно-нравственный, социально-экономический. Boshlang’ich ta’lim — har bir jamiyatning kelajagini shakllantiruvchi poydevor. Shu bosqichdagi sifat farqi — o‘quvchilarning bilim, kasbga tayyorlik, ijtimoiy va emotsional rivojlanishida o‘n yilliklar davomida seziladigan ta’sir qoldiradi. Insonparvarlik (humanizm) va ijtimoiy-iqtisodiy sohalardagi pedagogik salohiyatni tizimli ravishda tadbiq etish boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi: nafaqat akademik natijalarni balki bolalarning farovonligini, oilalar bilan aloqani va jamiyat bilan integratsiyani yaxshilaydi. Bugungi globallashuv davrida ta’lim sifati har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi bolalarning shaxs sifatida shakllanishi, tafakkuri, ma’naviy-axloqiy rivoji va ijtimoiy moslashuvi uchun poydevor vazifasini bajaradi. Shu bois mazkur bosqichda insonparvarlik tamoyillarini amaliyotga joriy etish, ijtimoiyiqtisodiy imkoniyatlardan oqilona foydalanish va yuqori pedagogik salohiyatni ishga solish ta’lim sifati va samaradorligini oshiradi. Insonparvarlik (insoniy pedagogika) — ta’lim jarayonida o‘quvchining shaxsiy qadrqimmati, ehtiyoji, ichki motivatsiyasi va huquqlarini ustuvor qo‘yish. Bu uslub mehr-oqibat, hurmat, individual yondashuv va bolalar xavfsizligiga asoslanadi. Pedagogik salohiyat — o‘qituvchilar, maktab boshqaruvi, ta’lim siyosati va jamiyatning hamkorlikdagi bilim, ko‘nikma va resurslari majmui. Ijtimoiy-iqtisodiy sohada bu salohiyat — 116 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz mahalliy iqtisodiy imkoniyatlar, ijtimoiy xizmatlar, sog‘liqni saqlash, madaniyat va bandlik tashabbuslari bilan bog‘langan ta’lim-pedagogik imkoniyatlar demakdir. Nega insonparvarlik va ijtimoiy-iqtisodiy pedagogik salohiyat muhim? Bolani markazga qo‘yadi. Insonparvarlik o‘quv jarayonini «bola nimani his qiladi» savoliga yo‘naltiradi — zo‘riqish, qashshoqlik yoki oilaviy muammolar ta’lim natijalarini susaytiradi. Ijtimoiy adolatni ta’minlaydi. Ijtimoiy-iqtisodiy dasturlar orqali kam ta’minlangan oilalar, qishloq maktablari, nogironligi bor bolalar uchun imkoniyatlar yaratiladi. Ta’limdan tashqari qo‘llab-quvvatlashni uyg‘otadi. Sog‘liq, ovqatlanish, psixologik yordam va oilaviy maslahatlar — bularning barchasi o‘quv jarayonini barqaror qiladi. Mahalliy salohiyatni rivojlantiradi. Maktab va jamiyat o‘rtasidagi hamkorlik mahalliy iqtisodiy va madaniy resurslardan foydalanishni kengaytiradi. Boshlang‘ich ta’lim sifati va uning ahamiyati Boshlang‘ich ta’lim — bu bola hayotidagi eng mas’uliyatli bosqich bo‘lib, unda: 1. elementar bilimlar (o‘qish, yozish, hisoblash), 2. muloqot ko‘nikmalari, 3. intizom va mas’uliyat, 4. mustaqil va ijodiy fikrlash shakllanadi. Agar bu poydevor mustahkam bo‘lsa, keyingi ta’lim bosqichlari ham muvaffaqiyatli bo‘ladi. Insonparvar ta’lim mohiyati: Insonparvarlik – ta’lim jarayonida bolani shaxs sifatida tan olish, uning qadr-qimmatini hurmat qilish va mehrga asoslangan tarbiya berishdir. Insonparvarlik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar va pedagogik salohiyatning uyg‘unligi Bu uch omil bir-birini to‘ldiradi: Insonparvarlik → Ruhiy va tarbiyaviy poydevor Ijtimoiy-iqtisodiy sharoit → Moddiy va tashkiliy poydevor Pedagogik salohiyat → Ilmiy-metodik poydevor Agar o‘qituvchi insonparvar bo‘lsa, sharoitlar yaratilsa va salohiyat yuqori bo‘lsa – ta’lim sifati maksimal darajada oshadi. Amalga oshirishda e’tibor berish kerak bo‘lgan muammolar Resurslar yetishmasligi — bu holatda kreativ, mahalliy yechimlar, xayriya va davlatxususiy hamkorlik foydali bo‘ladi. Madaniy jihatlar va qarama-qarshiliklar — o‘qituvchilar va jamiyat o‘rtasida ishonch yaratish muhim. O‘qituvchilarning ortiqcha yuklanishi — yangi vazifalar uchun kompensatsiya va qo‘llabquvvatlash zarur. Amaliy tavsiyalar (qisqa va aniq) Har bir maktabda “bolalar farovonligi koordinatori” lavozimini joriy qiling — u oilalar, sog‘liq va ijtimoiy xizmatlar bilan aloqani yo‘lga qo‘yadi. Mahalliy ijtimoiy-iqtisodiy resurslarni xaritalang va ularni ta’lim maqsadlariga yo‘naltiring (xayriya, biznes, ziyolilar). 117 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz O‘qituvchilar uchun insonparvarlik, inkluziya va psixologik yordam bo‘yicha yillik treninglar tashkil eting. Sifat nazorati tizimini kengaytirib, o‘quvchilarning ijtimoiy-emotsional rivojlanishini ham o‘lchang. Ota-onalar bilan yaqin hamkorlik o‘rnatish uchun onlayn va oflayn kanallarni birlashtiring. Natija: Bola o‘zini erkin his qiladi, darsga qiziqadi, o‘z fikrini bemalol bildiradi va o‘qishni istaydi. Xulosa Boshlang‘ich ta’lim sifati – mamlakat taraqqiyoti va millat kelajagining asosidir. Ta’lim tizimiga insonparvarlik yondashuvini chuqur singdirish, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni mustahkamlash va pedagogik salohiyatni rivojlantirish orqali ta’limning samaradorligi sezilarli darajada oshadi. Mazkur omillarning uyg‘unligi zamonaviy, kreativ va ma’naviy barkamol avlodni voyaga yetkazish uchun mustahkam poydevor yaratadi. References: 1. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика, 1991. (Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, bolaning rivoji haqida chuqur ilmiy ish) 2. Ушинский К.Д. Человек как предмет воспитания. Опыт педагогической антропологии. – Москва, 2004. (Insonparvarlik va tarbiya nazariyasi asoschisi) 3. Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Киев: Радянська школа, 1977. (O‘qituvchining bolaga mehr bilan yondashuvi, insonparvar pedagogika)