YOSHLAR ORASIDA SUNʼIY DOʻSTLIK (AI FRIENDS) FENOMENI

9 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari YOSHLAR ORASIDA SUNʼIY DOʻSTLIK (AI FRIENDS) FENOMENI Muallif: Ganiyev Akmal Abduhalilovich 1 Affiliyatsiya: Xalqaro Nordik universiteti 1 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17350102 ANNOTATSIYA Maqolada yoshlar orasida sunʼiy idrok doʻstlik (AI friends) fenomenining shakllanish sabablari, ijobiy va salbiy jihatlari, shuningdek psixologik va axloqiy oqibatlari tahlil qilinadi. Oʻzbekiston sharoitida raqamli savodxonlikni oshirish, yoshlar psixologiyasini qoʻllab-quvvatlash hamda sunʼiy intellekt etikasi boʻyicha amaliy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi. Kalit soʻzlar: Replika, Character.AI, Snapchat, fenomen, ChatGPT. KIRISH Soʻnggi yillarda sunʼiy intellektga asoslangan texnologiyalar hayotimizning deyarli barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Chatbotlar, virtual yordamchilar, ovozli suhbatdoshlar bugun nafaqat axborot olish, balki hissiy muloqot va doʻstlikni ham taqdim eta olmoqda. Ayniqsa yoshlar orasida Replika, Character.AI, Snapchat My AI, ChatGPT kabi suhbatdosh ilovalar orqali sunʼiy doʻstlik - yaʼni AI friends fenomeni - keng tarqalmoqda. Bu hodisa insonning ijtimoiy va psixologik ehtiyojlariga javob berishga urinayotgan yangi texnologik bosqich sifatida koʻrilmoqda. Sunʼiy doʻstlik fenomeni yoshlarning oʻzaro muloqoti, shaxsiy rivojlanishi, maʼnaviy qadriyatlari va jamiyatdagi ijtimoiy aloqalariga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Sunʼiy doʻstlikning shakllanishida bir nechta psixologik, ijtimoiy va texnologik omillar mavjud. Ulardan eng muhimlari quyidagilar: − AI doʻstlar 24 soat davomida mavjud boʻlib, har qanday vaqtda suhbat qurish imkonini beradi. Bu foydalanuvchiga doimiy eʼtibor va xavfsizlik hissini beradi. Yoshlar real hayotda muloqotda uchraydigan baho berish, tanqid qilish yoki rad etish holatlaridan xoli boʻlib, oʻzini erkin his qiladi. Natijada ular koʻpincha sunʼiy suhbatdosh bilan oʻz sirlarini boʻlishadi, his-tuygʻularini erkin ifoda etishadi. Bu esa ularning ichki dunyosini yengillatadi va stressni kamaytiradi; − Zamonaviy AI ilovalari foydalanuvchi shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari, kayfiyatini tahlil qilishga qodir. Ular suhbat davomida foydalanuvchining til uslubini oʻzlashtiradi, sevimli mavzularni eslab qoladi va shunga mos ravishda javob beradi. Bu shaxsiylashtirish darajasi yoshlarni yanada jalb etadi, chunki ular oʻzlarini chin doʻst bilan gaplashayotgandek his qiladilar. Shu tariqa sunʼiy doʻstlikka emotsional qaramlik kuchayadi; Yoshlarning texnologiyaga boʻlgan tabiiy qiziqishi va yangi tajriba izlash istagi sunʼiy doʻstlikni tez rivojlanishiga katta hissa qoʻshmoqda. Raqamli avlod virtual muhitda oʻzini namoyon qilish, yangicha muloqot usullarini sinab koʻrishga intiladi. Bu esa sunʼiy doʻstlikni yanada kengaytiradi. “RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” 10 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari 1-jadval. Sunʼiy idrok doʻstligining ijobiy va salbiy jihatlari Sunʼiy doʻstlikning ijobiy jihatlari Sunʼiy doʻstlikning salbiy jihatlari va xavflari Stressni kamaytirish hissiy yengillik berish va yolgʻizlikni qisqa muddatli yengillashtirish Ijtimoiy izolatsiya ijtimoiy koʻnikmalari, jamoada ishlash va shaxslararo muloqotini susayishi Til oʻrganishi va kommunikativ koʻnikmalar chet tillarida muloqot qilish, yangi soʻzlarni oʻrganish imkoniyati kengayishi Emotsional qaramlik sunʼiy doʻst bilan emotsional bogʻlanish natijasida haqiqiy doʻstliklar oʻrnini toʻldirilishi Ruhiy salomatlikni monitoring qilish ayrim AI ilovalari foydalanuvchining kayfiyatini tahlil qilib, psixologik maslahatlar berishi Maʼlumot xavfi maxfiy maʼlumotlar uchinchi tomonlarga yetib borishi ehtimoli Ijodiy faoliyatni qoʻllab-quvvatlaydi hikoya yozish, sheʼr yaratish, yangi gʻoyalarni ishlab chiqishda foydali tavsiyalar berishi Oʻz-oʻzini baholash Virtual doʻstlar bilan muloqotga koʻproq vaqt ajratish real hayotdagi rivojlanish va ijtimoiy moslashuvni sekinlashtirish Oʻzbekistonda sunʼiy doʻstlik fenomeni tobora dolzarb masalaga aylanmoqda. Yoshlar orasida Telegram-botlar, Replika va oʻzbek tilida ishlovchi chat-ilovalar keng ommalashmoqda. Bu jarayon nafaqat shaxsiy muloqot, balki taʼlim tizimi va oilaviy qadriyatlarga ham sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Raqamli savodxonlik darajasi yetarli boʻlmagan taqdirda, yoshlarning real ijtimoiy koʻnikmalari rivoji sekinlashishi mumkin. Milliy qadriyatlar, oilaviy rishtalar va jamiyatning axloqiy meʼyorlarini saqlab qolish uchun taʼlim muassasalari, ota-onalar hamda davlatning roli katta. Shu bilan birga, AI ilovalarining oʻzbek tilida rivojlanishi foydalanuvchilarni yanada kengroq qamrab olmoqda, bu esa masalani yanada dolzarb qilmoqda. ILMIY VA AXLOQIY YECHIMLAR - Raqamli savodxonlikni oshirish: Maktab va oliy taʼlimda media va axborot savodxonligi darslarini kengaytirish, virtual va real doʻstlik farqini tushuntirish. - Psixologik qoʻllab-quvvatlash: Yoshlar uchun psixologik maslahat xizmatlarini kuchaytirish, onlayn xavfsizlikni taʼminlash. - AI etikasi: Ilova ishlab chiquvchilar shaffoflikni taʼminlashi, foydalanuvchi maʼlumotlarini himoya qilish boʻyicha huquqiy javobgarlikka ega boʻlishi kerak. - Gibrid yondashuv: AI doʻstlardan faqat foydali maqsadlarda (til oʻrganish, ijodiy loyihalar) foydalanish, insoniy muloqotni esa asosiy qadriyat sifatida saqlash. - Ota-onalar va pedagoglar nazorati: Yoshlarning AI bilan muloqotini sogʻlom yoʻnalishga yoʻnaltirish. XULOSA Sunʼiy doʻstlik (AI friends) fenomeni yoshlar uchun qisqa muddatli hissiy yengillik va qulaylik yaratishi mumkin, lekin uzoq muddatda ijtimoiy izolyatsiya, emotsional qaramlik va real munosabatlarning susayishi xavfini tugʻdiradi. Optimal yechim — AI ni yordamchi vosita sifatida, real insoniy doʻstlikni esa asosiy qadriyat sifatida saqlashdir. Davlat, taʼlim muassasalari, IT sohasi va oilalar bu jarayonni 11 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari sogʻlom rivojlantirish uchun hamkorlikda axloqiy va huquqiy choralarni ishlab chiqishi zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Brandtzaeg, P. B., Skjuve, M., & Følstad, A. (2022). My AI Friend: How Users of a Social Chatbot Understand Their Human-AI Friendship. 2. Chu, M. D. et al. (2025). Illusions of Intimacy: Emotional Attachment and Emerging Psychological Risks in Human-AI Relationships. 3. Zhang, Y. et al. (2025). The Rise of AI Companions: How Human-Chatbot Relationships Influence Well-Being. 4. Gur, T. (2025). The algorithm of friendship: literature review and future research directions. 5. Common Sense Media (2025). Talk, Trust, and Trade-Offs: How and Why Teens Use AI Companions. 6. Turkle, S. (2016). Reclaiming Conversation: The Power of Talk in a Digital Age.