FARGʻONA VODIYSIDA SANOAT KORXONALARINI YASHIL BOSHQARUV TIZIMIGA OʻTKAZISHNING IQTISODIY AFZALLIKLARI

9 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari FARGʻONA VODIYSIDA SANOAT KORXONALARINI YASHIL BOSHQARUV TIZIMIGA OʻTKAZISHNING IQTISODIY AFZALLIKLARI Muallif: Kamoliddin Nuriddinov 1 Affiliyatsiya: Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti oʻqituvchisi va mustaqil tadqiqotchisi 1 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17350635 ANNOTATSIYA Mazkur maqolada Fargʻona vodiysi sanoat korxonalarini “yashil boshqaruv tizimi”ga oʻtkazishning iqtisodiy afzalliklari keng tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi — mintaqadagi sanoat korxonalarida energiya samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavflarni kamaytirish orqali barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish imkoniyatlarini aniqlashdan iborat. Maqolada Oʻzbekistonda “Yashil iqtisodiyotga oʻtish strategiyasi” (PQ-4477) doirasida amalga oshirilayotgan islohotlar, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish va xalqaro moliya institutlari (Jahon banki, Osiyo Taraqqiyot banki, OECD, BMT) bilan hamkorlikdagi dasturlar tahlil etilgan. Kalit soʻzlar: yashil iqtisodiyot, sanoat korxonalari, boshqaruv tizimi, iqtisodiy afzalliklar, Fargʻona vodiysi, barqaror rivojlanish, resurslardan samarali foydalanish. KIRISH Bugungi kunda koʻplab mamlakatlar iqtisodiy rivojlanishning barqaror shaklini taʼminlash maqsadida yashil iqtisodiyotga oʻtish yoʻlini tanlamoqda. Bu jarayon sanoat korxonalarining samaradorligini oshirish, chiqindilarni kamaytirish va resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi 1 . Global jihatdan yashil iqtisodiyotga oʻtish — ekologik va iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash vositasi sifatida qabul qilinmoqda. Oʻzbekiston ham 2019-yilda “Yashil iqtisodiyotga oʻtish strategiyasi”ni tasdiqladi (PQ-4477) va bu strategiya bilan energiya samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish kabi yoʻnalishlar belgilandi 2 . Fargʻona vodiysi sanoat jihatdan rivojlangan hudud sifatida yashil boshqaruv tizimiga oʻtish uchun katta imkoniyatlarga ega 3 . Bu jarayon korxonalarda ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qilishi mumkin. Maqolaning maqsadi — Fargʻona vodiysi sanoat korxonalarini yashil boshqaruv tizimiga oʻtkazishning iqtisodiy afzalliklarini aniqlash va ushbu jarayonni amaliy ravishda targʻib qilish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqishidir. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2019). O‘zbekiston Respublikasining Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida PQ–4477-son qarori, 2019-yil 4-oktabr. – olingan manba: https://lex.uz/docs/7582760 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2019-2030 yillarda O‘zbekiston Respublikasining ‘yashil’ iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori, PQ-4477, 4-oktabr 2019. – olingan manba: https://lex.uz/docs/-4539502 3 “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida “yashil iqtisodiyot”ga o‘tishga oid maqsadlar va chora-tadbirlari. – olingan manba: https://president.uz/oz/lists/view/5805 “RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” 10 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari ASOSIY QISM Energiya samaradorligi va qonuniy infratuzilmalar Sanoat korxonalari yashil boshqaruv tizimiga oʻtishda eng muhim jihatlardan biri energiya samaradorligini oshirishdir. Hozirgi kunda sanoat tarmogʻi umumiy energiya isteʼmolining katta qismini tashkil etadi, bu esa resurslardan oqilona foydalanish zaruratini kuchaytiradi. Oʻzbekistonda soʻnggi yillarda bu borada muhim huquqiy islohotlar amalga oshirilmoqda. 2024-yilda “Energiya samaradorligini oshirish toʻgʻrisida”gi qonun qabul qilinib, ishlab chiqarish korxonalarida energiya sarfini kamaytirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish va texnologik jarayonlarni modernizatsiya qilish asosiy yoʻnalish sifatida belgilandi 4 . Shuningdek, Vazirlar Mahkamasi huzurida Energiya samaradorligi milliy agentligi tashkil etilishi rejalashtirilgan boʻlib 5 , uning asosiy vazifasi korxonalarda energiya tejamkorlik loyihalarini qoʻllab-quvvatlash va xalqaro tajribalarni joriy etishdan iborat . Fargʻona vodiysi sanoat korxonalari uchun bu yoʻnalish ayniqsa muhim, chunki mintaqa ishlab chiqarish salohiyati yuqori boʻlishiga qaramay, koʻplab korxonalar hali ham eski texnologiyalarga tayanmoqda. Yashil boshqaruv tizimiga oʻtish energiya xarajatlarini kamaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ekologik xavflarni kamaytirish imkonini beradi 6 . Sanoat korxonalarida texnologik yangilanishlar va yashil innovatsiyalar Sanoat korxonalarini yashil boshqaruv tizimiga oʻtkazishda texnologik modernizatsiya va innovatsiyalar muhim oʻrin tutadi. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, chiqindilarni qayta ishlash va resurslardan samarali foydalanish boʻyicha keng koʻlamli dasturlar amalga oshirilmoqda. Fargʻona vodiysi sanoatida modernizatsiya jarayonlari amalda koʻzga tashlanmoqda. Masalan, Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi quvurlar, saqlash tanklari va ekologik koʻrsatkichlarni yaxshilovchi uzellarni yangilash orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirmoqda; zavod 2023 yil oxiridan boshlab AI-80/AI-92 benzin ishlab chiqarishni kuniga 1000 tonnagacha oshirishini bildirgan 7 . Bu kabi modernizatsiya ishlarining maqsadi mahsulot sifatini (Euro-5 talablari) hamda energiya va xomashyo sarfini optimallashtirishdir 8 . Yashil innovatsiyalarni moliyalashtirish masalasida xalqaro institutlar mamlakatga texnik va institutsional koʻmak koʻrsatmoqda. Jahon banki 2023 yilda Oʻzbekistonda “inklyuziv yashil oʻsish” kun tartibi doirasida siyosiy-institutsional islohotlarni qoʻllab-quvvatlashini, OECD 9 esa “yashil oʻtish”ni moliyalashtirishda xususiy kapital rolini kuchaytirish zarurligini taʼkidladi 10 . Shuningdek, Osiyo Taraqqiyot 4 O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi. (2024). “Energiya samaradorligini oshirish to‘g‘risida”gi Qonun, O‘RQ-871-son. – olingan manba: https://lex.uz/docs/7052085 5 Sputnik Uzbekistan. (2025). O‘zbekistonda Energiya samaradorligi milliy agentligi tashkil etiladi. – olingan manba: https://oz.sputniknews.uz/20250402/energiya-samaradorlik-milliy-agentlik-48696236.html 6 O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. (2024). Energiya samaradorligi sohasidagi ustuvor yo‘nalishlar. – olingan manba: https://minenergy.uz/oz/pages/view/31375 7 Fergana Oil Refinery. (2024). Modernization of the Fergana Oil Refinery: a new generation of tanks (Press-center). – olingan manba: https://www.fnpz.uz/en/press-center/news/993-modernization-of-the-fergana-oil-refinery-a-new-generation-of-tanks 8 Oil & Gas Journal. (2022). Newly privatized Uzbek refinery begins major modernization. – olingan manba: https://www.ogj.com/refining-processing/article/14285712/newly-privatized-uzbek-refinery-begins-major-modernization 9 OECD. (2023). Financing Uzbekistan’s Green Transition. – olingan manba: https://www.oecd.org/en/publications/2023/12/financing-uzbekistan-s-green-transition_6ebf6b94.html 10 The World Bank. (2023). Uzbekistan: Realizing an Inclusive Green Growth Transition (Results story). – olingan manba: https://projects.worldbank.org/en/results/2023/10/26/uzbekistan-realizing-an-inclusive-green-growth-transition 11 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari Bankining iqlim oʻtishini tezlashtirishga qaratilgan dasturlari energetika samaradorligi va sanoatni dekarbonizatsiya qilish boʻyicha institutsional sharoitlarni kuchaytirishga qaratilgan 11 . 1-rasm. Fargʻona viloyati, Toshkent, Shymkent va Oʻsh shaharlarida yashil oʻsish koʻrsatkichlari (2019–2024) 12 1-rasmda Fargʻona viloyati, Toshkent, Shymkent va Oʻsh shaharlarida 2019– 2024-yillar davomida yashil iqtisodiyotga oʻtish koʻrsatkichlari taqqoslab koʻrsatilgan. Maʼlumotlardan koʻrinib turibdiki, Fargʻona viloyatida qayta tiklanuvchi energiya quvvatining oʻsish surʼati 16 foizni tashkil etgan boʻlib, bu koʻrsatkich Toshkent shahridagi 12 foizlik natijadan yuqoridir. Shuningdek, Shymkentda bu koʻrsatkich 14 foiz, Oʻsh shahrida esa 9 foizni tashkil etmoqda. Sanoat energiya intensivligi boʻyicha barcha hududlarda pasayish kuzatilgan, bu esa energiya samaradorligining oshayotganini bildiradi. Eng katta ijobiy oʻzgarish Fargʻonada –7 foiz, eng kichigi Oʻshda –4 foiz atrofida qayd etilgan. Yashil innovatsiyalar rivojlanishida esa Toshkent yetakchilik qilmoqda (28%), bu poytaxtda startaplar, texnoparklar va xalqaro hamkorlik dasturlarining yuqori faolligi bilan izohlanadi. Umuman olganda, Fargʻona viloyati va Toshkent shahri oʻrtasidagi natijalar Oʻzbekistonning mintaqaviy yashil rivojlanish siyosati samaradorligini aks ettiradi. Bu jarayonni yanada jadallashtirish uchun texnologik yangilanishlarni kichik va oʻrta korxonalarga kengroq tatbiq etish zarur. Moliyaviy va iqtisodiy afzalliklar 11 Asian Development Bank. (2024). Accelerating the Climate Transition for Green, Inclusive Growth Program (Uzbekistan), Project 58125-001. – olingan manba: https://www.adb.org/projects/58125-001/main 12 Eslatma: Grafik muallif tomonidan ishlab chiqilgan (muallif kuzatuvlari asosida) bo‘lib, ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, Gazeta.uz, World Bank (2023) va Asian Development Bank (2024) manbalaridan umumlashtirildi. 12 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari Yashil boshqaruv tizimini joriy etish nafaqat ekologik, balki moliyaviy va iqtisodiy jihatdan ham foydalidir. Xalqaro tajriba shuni koʻrsatadiki, energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirish boʻyicha dasturlar ishlab chiqarish xarajatlarini 10–15 foizgacha qisqartirishi mumkin 13 . Oʻzbekiston sanoatida bu jarayonning iqtisodiy taʼsiri ayniqsa energiya tejamkor texnologiyalarni tatbiq etgan korxonalarda yaqqol sezilmoqda. Fargʻona vodiysi misolida, modernizatsiya qilingan neftni qayta ishlash va toʻqimachilik korxonalari elektr energiyasi sarfini 6–8 foizga qisqartirib, ishlab chiqarish samaradorligini oshirgan 14 . Shu bilan birga, energiya tejamkor texnologiyalarni qoʻllash korxonalar uchun soliqqa oid ragʻbatlar va subsidiyalar olish imkoniyatini ham yaratmoqda. 2023-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan “yashil investitsiya loyihalari”ga ajratilgan moliyaviy qoʻllab-quvvatlash hajmi 1,2 trillion soʻmni tashkil etgan 15 . Xalqaro moliya institutlari ham Oʻzbekistonning yashil iqtisodiyotga oʻtish jarayonini faol qoʻllab-quvvatlamoqda. Jahon banki 2023-yilda “UzGreen” dasturi doirasida energiya samaradorligi va atrof-muhitni muhofaza qilish loyihalarini moliyalashtirish uchun 400 million AQSh dollari miqdorida kredit liniyasini ajratdi 16 . Shuningdek, Osiyo Taraqqiyot Banki tomonidan 2024-yilda “Accelerating Climate Transition for Green Growth” dasturi doirasida 300 million dollarlik qoʻshimcha moliyaviy yordam ajratildi 17 . Iqtisodiy afzalliklarning yana bir muhim jihati – yangi ish oʻrinlarining yaratilishidir. Energiya samaradorligi, chiqindilarni qayta ishlash va qayta tiklanuvchi energiya tarmoqlarida ish bilan taʼminlanganlar soni soʻnggi besh yilda 25 foizga oshgan 18 . Bu tendensiya Fargʻona vodiysi kabi sanoat mintaqalarida aholi turmush darajasini oshirish va kambagʻallikni qisqartirishda muhim rol oʻynaydi. MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR Oʻzbekistonning yashil iqtisodiyotga oʻtish jarayonida sezilarli natijalarga erishilgan boʻlsa-da, hali ham tizimli muammolar mavjud. Eng avvalo, iqtisodiyotning energiya intensivligi yuqoriligi va ekologik menejment tizimlarining sustligi ishlab chiqarish samaradorligini cheklamoqda 19 . Yashil texnologiyalarni joriy etish uchun dastlabki investitsiyalar yuqoriligi sababli koʻplab kichik va oʻrta korxonalar bu jarayonga kirishishda qiynalmoqda, xalqaro kredit liniyalari esa asosan yirik loyihalar bilan cheklanmoqda 20 . 13 OECD. (2022). Financing Climate Action in Uzbekistan. – Paris: OECD Publishing. – olingan manba: https://www.oecd.org/environment/financing-climate-action-in-uzbekistan.ht 14 Fergana Oil Refinery LLC. (2023). Energy efficiency improvements in refining processes. – olingan manba: https://www.fnpz.uz/en/news/energy-efficiency-improvements 15 Asian Development Bank. (2024). Accelerating the Climate Transition for Green Growth Program (Uzbekistan). – olingan manba: https://www.adb.org/projects/58125-001/main 16 O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2023). Yashil investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlash dasturi haqida. – olingan manba: https://www.mf.uz/oz/press/news/view/3497 17 The World Bank. (2023). UzGreen: Energy Efficiency and Environmental Protection Program in Uzbekistan. – olingan manba: https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/project-detail/P179209 18 United Nations Development Programme (UNDP). (2024). Green Jobs and Inclusive Growth in Central Asia. – olingan manba: https://www.undp.org/eurasia/green-jobs-central-asia 19 UNECE. (2023). Environmental Performance Review of Uzbekistan (3rd Cycle). – olingan manba: https://unece.org/environment-policy/publications/environmental-performance-review-uzbekistan-2023 20 The World Bank. (2023). Uzbekistan Green Transition Support Program. – olingan manba: https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/project-detail/P179209 13 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari Shuningdek, korxonalar rahbarlarining atigi 37 foizi energiya samaradorligi va chiqindilarni qayta ishlash masalasini oʻz strategik rejalariga kiritgan 21 . Bu holat ekologik ong va boshqaruv madaniyatining yetarli emasligini koʻrsatadi. Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-tadbirlar tavsiya etiladi: 1. Yashil texnologiyalarni joriy etuvchi KOB subyektlari uchun soliq imtiyozlari va subsidiyalarni kengaytirish; 2. ISO 14001 asosida ekologik menejment tizimlarini bosqichma-bosqich joriy etish; 3. Fargʻona vodiysi sanoat zonalarida yashil innovatsiyalar klasterlari va trening markazlarini tashkil etish. Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilsa, mintaqalarda yashil iqtisodiyotning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy samaradorligi sezilarli darajada ortadi. XULOSA Oʻzbekistonning yashil iqtisodiyotga oʻtish jarayoni, xususan Fargʻona vodiysi sanoat korxonalarida, iqtisodiy oʻsish va ekologik barqarorlikni uygʻunlashtirishga qaratilgan muhim bosqichga kirgan. Soʻnggi yillarda energiya samaradorligi, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik sohalarida ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Biroq, mavjud muammolar – yuqori energiya intensivligi, ekologik menejment tizimlarining sustligi va moliyaviy resurslarga cheklangan kirish – bu jarayonni sekinlashtirmoqda. Shu bois, yashil texnologiyalarni qoʻllab-quvvatlash, ekologik standartlarni kengaytirish hamda aholi va tadbirkorlik subyektlarining ekologik madaniyatini oshirish zarur. Fargʻona vodiysi misolida koʻrinadiki, yashil boshqaruv tizimiga oʻtish nafaqat ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, balki yangi ish oʻrinlari yaratish, innovatsiyalarni faollashtirish va mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Asian Development Bank (ADB). (2024). Accelerating the Climate Transition for Green Growth Program (Uzbekistan). – olingan manba: https://www.adb.org/projects/58125-001/main 2. Center for Economic Research and Reforms (CERR). (2023). Oʻzbekistonda yashil iqtisodiyotning rivojlanish istiqbollari. – Toshkent: CERR nashriyoti. – olingan manba: https://review.uz/post/green-economy-uzbekistan 3. Fergana Oil Refinery LLC. (2023). Energy efficiency improvements in refining processes. – olingan manba: https://www.fnpz.uz/en/news/energy-efficiencyimprovements 4. International Energy Agency (IEA). (2024). Energy Policy Review: Uzbekistan 2024. – Paris: IEA Publications. – olingan manba: https://www.iea.org/reports/energy-policy-review-uzbekistan-2024 5. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2023). Yashil investitsiyalarni qoʻllabquvvatlash dasturi haqida. – olingan manba: https://www.mf.uz/oz/press/news/view/3497 21 Center for Economic Research and Reforms (CERR). (2023). O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotning rivojlanish istiqbollari. – olingan manba: https://review.uz/post/green-economy-uzbekistan 14 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari 6. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti. (2019). 2019–2030 yillarda Oʻzbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga oʻtish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida PQ-4477-son qaror, 4-oktabr 2019-yil. – olingan manba: https://lex.uz/uz/docs/4539502 7. The World Bank. (2023). UzGreen: Energy Efficiency and Environmental Protection Program in Uzbekistan. – olingan manba: https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/project-detail/P179209 8. United Nations Development Programme (UNDP). (2024). Green Jobs and Inclusive Growth in Central Asia. – olingan manba: https://www.undp.org/eurasia/green-jobs-central-asia 9. United Nations Economic Commission for Europe (UNECE). (2023). Environmental Performance Review of Uzbekistan (3rd Cycle). – Geneva: UNECE. – olingan manba: https://unece.org/environmentpolicy/publications/environmental-performance-review-uzbekistan-2023 10. OECD. (2022). Financing Climate Action in Uzbekistan. – Paris: OECD Publishing. – olingan manba: https://www.oecd.org/environment/financing-climate-actionin-uzbekistan.htm