OILAVIY MUNOSABATLAR VA O'SMIRLARDAGI EMPATIYA QOBILIYATI O'RTASIDAGI BOG'LIQLIK

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Toshtemirova Nigora Ibrohimovna Qo`qon universtiteti Andijon filiali o’qituvchisi, Andijon davlat universiteti tayanch doktoranti e-mail: [email protected] OILAVIY MUNOSABATLAR VA O‘SMIRLARDAGI EMPATIYA QOBILIYATI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK Annotatsiya: Mazkur maqolada oilaviy munosabatlarning o‘smir yoshidagilarning empatiya qobiliyatiga ta’siri psixologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Oila muhitidagi iliqlik, o‘zaro hurmat, muloqot sifati va emotsional qo‘llab-quvvatlash o‘smir shaxsining boshqalarni tushunish va his etish qobiliyatini rivojlantiruvchi asosiy omillar sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda 12– 16 yoshli o‘quvchilar ishtirok etgan bo‘lib, ularning empatiya darajasi va oilaviy muhitidagi psixologik iqlim o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlangan. Natijalar o‘smirlarning ijtimoiy moslashuvchanligi, do‘stlik munosabatlari va emotsional barqarorligini ta’minlashda oilaviy qo‘llab-quvvatlashning muhimligini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: oila, empatiya, o‘smir, psixologik iqlim, munosabat, ijtimoiy moslashuv. Аннотация: В данной статье с психологической точки зрения анализируется влияние семейных отношений на эмпатию подростков. Теплота семейной атмосферы, взаимоуважение, качество общения и эмоциональная поддержка рассматриваются как основные факторы, развивающие у личности подростка способность понимать и чувствовать других. В исследовании приняли участие учащиеся в возрасте 12–16 лет, и была выявлена взаимосвязь между уровнем их эмпатии и психологическим климатом в семье. Результаты подтверждают важность семейной поддержки для обеспечения социальной адаптации подростков, дружеских отношений и эмоциональной стабильности. Ключевые слова: семья, эмпатия, подросток, психологический климат, отношения, социальная адаптация. Annotation: This article analyzes the influence of family relationships on the empathy of adolescents from a psychological perspective. The warmth of the family atmosphere, mutual respect, quality of communication, and emotional support are considered key factors in developing an adolescent's ability to understand and feel for others. The study involved students aged 12–16, and a correlation was found between their level of empathy and the psychological climate within their families. The results confirm the importance of family support in ensuring adolescents' social adaptation, friendly relationships, and emotional stability. Keywords: family, empathy, adolescent, psychological climate, relationships, social adaptation. Kirish Oila — inson shaxsining shakllanishida asosiy ijtimoiy muhitdir. Ayniqsa, o‘smirlik davri shaxs rivojining sezgir bosqichi bo‘lib, bu davrda inson o‘zini anglay boshlaydi, boshqalar bilan JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL muloqotda bo‘lishga intiladi va empatiya, ya’ni boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish qobiliyati shakllanadi. Empatiya o‘smirning ijtimoiy munosabatlarini tartibga soluvchi, jamiyatga moslashuvini yengillashtiruvchi muhim psixik sifat hisoblanadi. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oila a’zolari o‘rtasidagi mehr, o‘zaro hurmat, emotsional qo‘llab-quvvatlash va ochiq muloqot o‘smirning empatik qobiliyatini rivojlantiradi. Aksincha, konfliktli, befarq yoki nazoratga asoslangan muhit empatiya rivojini sekinlashtiradi. Ushbu mavzu bo‘yicha A. Bandura (ijtimoiy o‘rganish nazariyasi), K. Rodjers (insonparvarlik psixologiyasi) va D. Golemanning (emotsional intellekt nazariyasi) ilmiy qarashlari asos sifatida olinadi. Ularning fikricha, bolaning boshqalarni tushunish va his etish qobiliyati, avvalo, ota-ona bilan o‘zaro aloqalar jarayonida shakllanadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi — o‘smirlarning empatiya qobiliyati bilan oilaviy munosabatlar sifati o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash hamda empatiya rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot metodlar Tadqiqotda empatiya qobiliyatining oilaviy munosabatlar bilan bog‘liqligini aniqlash maqsadida psixodiagnostik va sotsiopsixologik metodlardan foydalanildi. Tadqiqot Toshkent shahridagi 7– 10-sinflarda tahsil olayotgan 60 nafar o‘smir (30 nafar o‘g‘il va 30 nafar qiz) o‘rtasida o‘tkazildi Ishda quyidagi metodikalar qo‘llanildi: 1. J. Mehrabian va N. Epsteynning “Empatiya koeffitsienti” testi — o‘smirlarning boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish darajasini aniqlash uchun. 2. “Oilaviy iqlim” so‘rovnomasi — oila a’zolari o‘rtasidagi hissiy yaqinlik, qo‘llab-quvvatlash, o‘zaro ishonch va konflikt darajasini baholash uchun. 3. Suhbat va kuzatish usullari — o‘smirlarning ota-onaga munosabati, muloqot uslubi va hissiy javoblari aniqlashda yordam berdi. Olingan ma’lumotlar statistik tahlil asosida qayta ishlanib, empatiya darajasi bilan oilaviy muhit o‘rtasidagi korrelyatsion bog‘liqlik koeffitsienti (r) hisoblandi. Tadqiqot natijalari psixologik tahlil asosida talqin qilindi. Natijalar va tahlil Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, oilaviy muhitdagi ijobiy emotsional fon empatiya qobiliyatining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Empatiya ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgan o‘smirlarning 82 foizi oilalarida “o‘zaro hurmat, ochiq muloqot va emotsional qo‘llab-quvvatlash” mavjudligini ta’kidlagan. Bunday oilalarda otaonalar farzandlarini tinglaydi, fikrini qadrlaydi va birgalikdagi faoliyat (masalan, uy ishlari, dam olish, muhokamalar) orqali yaqinlikni saqlaydi. Aksincha, empatiya darajasi past bo‘lgan 18 foiz o‘smirlarning aksariyati “oilaviy sovuqlik”, “keskin munosabat” yoki “nazoratga asoslangan tarbiya”ni qayd etgan. Bunday muhitda o‘smir JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL o‘z his-tuyg‘ularini erkin ifoda eta olmaydi, bu esa boshqalarni tushunish qobiliyatining pasayishiga olib keladi. Jinsiy farqlar ham kuzatildi: qizlarda empatiya darajasi o‘rtacha 15–20% yuqori bo‘lib chiqdi. Bu holat psixologik jihatdan qizlarning emotsional sezgirligi va muloqotga moyilligi bilan izohlanadi. Oilaviy iqlim bilan empatiya o‘rtasidagi bog‘liqlik r = 0.67 (p < 0.01) koeffitsienti bilan o‘rta darajada ijobiy korrelyatsiyani ko‘rsatdi. Bu shuni anglatadiki, oila qanchalik iliq, hamjihat va muloqotga ochiq bo‘lsa, o‘smirning empatiya darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi. Psixologik tahlil shuni ko‘rsatdiki, empatiya nafaqat o‘smirning boshqalar bilan ijobiy munosabatlar o‘rnatishiga, balki o‘zini boshqarish, nizolarni tinch hal qilish, o‘qishdagi muvaffaqiyat va emotsional barqarorlikka ham yordam beradi. Xulosa Oila - o‘smir shaxsining empatik qobiliyatini shakllantiruvchi asosiy ijtimoiy muhitdir. Otaonaning o‘zaro hurmat, mehr-muhabbat va ishonch asosidagi muloqoti o‘smirda boshqalarning his-tuyg‘ularini anglash, ularga hamdard bo‘lish, ijtimoiy sezgirlikni oshiradi. Konfliktli, sovuq yoki befarq oilaviy muhit empatiya rivojlanishini cheklaydi, o‘smirda hissiy izolyatsiya va begonalashuvni kuchaytiradi. O‘g‘il bolalar bilan qizlar o‘rtasida empatiya darajasi farqlanadi - bu farqlar biologik va sotsiokultural omillar bilan izohlanadi. Empatiya darajasini oshirish uchun oila va maktab hamkorligida emotsional tarbiya, hissiy muloqot va “faol tinglash” madaniyatini rivojlantirish zarur. Ushbu tadqiqot natijalari oila psixologiyasi, pedagogik psixologiya va ijtimoiy ish amaliyotida qo‘llanishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Bandura, A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1977. 2. Rogers, C. On Becoming a Person: A Therapist's View of Psychotherapy. Boston: Houghton Mifflin, 1991. 3. Goleman, D. Emotional Intelligence. New York: Bantam Books, 1995. 4. Mehrabian, A., & Epstein, N. A Measure of Emotional Empathy. Journal of Personality, 40(4), 1992. 5. Jalolova, N. (2022). O‘smirlar psixologiyasi va tarbiya masalalari. Toshkent: Fan va texnologiya. 6. Sodiqova, Z. (2021). Oilaviy munosabatlarning psixologik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.