RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR ARMIYALARIDA SUITSID HOLATLAR VA UNING TAHLILI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL G’afurov Behruz Tolib o’g’li falsafa fanlari bo’yicha falsafa doktori(PhD), bo’lim boshlig’i RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR ARMIYALARIDA SUITSID HOLATLAR VA UNING TAHLILI Annotatsiya: Ushbu maqolada rivojlangan mamlakatlar — AQSh, Kanada, Germaniya va Yaponiya armiyalarida suitsid holatlari va ularning tahlili ko‘rib chiqilgan. Zamonaviy sog‘liqni saqlash tizimlariga qaramay, harbiylar orasida suitsid ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lib qolmoqda. Bu holat xizmatdagi yuqori stress, posttravmatik stress sindromi (PTSD), ijtimoiy izolyatsiya va boshqa psixologik-ijtimoiy omillar bilan bog‘liq. Statistik, komparativ va kontent-analiz metodlari yordamida suitsid holatlarining demografik xususiyatlari, asosiy sabablar va mavjud oldini olish choralari o‘rganildi. Shuningdek, maqolada O‘zbekiston armiyasi uchun xalqaro tajribalarga asoslangan tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: suitsid, harbiylar, psixologik salomatlik, posttravmatik stress sindromi (PTSD), ruhiy bosim, rivojlangan mamlakatlar, profilaktika, armiyadagi muammolar, reabilitatsiya, yordam tizimi. Abstract:This article investigates suicide incidents and their analysis within the armies of developed countries, including the USA, Canada, Germany, and Japan. Despite advanced healthcare systems, suicide rates among military personnel remain alarmingly high due to factors such as high stress, post-traumatic stress disorder (PTSD), social isolation, and the challenging conditions of military service. Using statistical, comparative, and content analysis methods, the study examines demographic trends, psychological and social causes, and evaluates current preventive measures. The article also proposes practical recommendations for the Uzbek military to address suicide prevention effectively by adapting international best practices. Keywords: suicide, military personnel, mental health, post-traumatic stress disorder (PTSD), psychological pressure, developed countries, prevention, military challenges, rehabilitation, support system. Аннотация: В статье рассматриваются случаи суицида и их анализ в армиях развитых стран — США, Канады, Германии и Японии. Несмотря на развитые системы здравоохранения, уровень суицида среди военнослужащих остается высоким из-за таких факторов, как высокий стресс, посттравматическое стрессовое расстройство (ПТСР), социальная изоляция и сложные условия службы. С помощью статистического, сравнительного и контент-анализа исследуются демографические тенденции, психологические и социальные причины, а также оцениваются существующие меры профилактики. В статье также предлагаются рекомендации для Вооруженных сил Узбекистана по эффективному предотвращению суицида с учетом международного опыта. Ключевые слова:суицид, военнослужащие, психическое здоровье, посттравматическое стрессовое расстройство (ПТСР), психологическое давление, развитые страны, профилактика, проблемы в армии, реабилитация, система поддержки. Kirish (Introduction) JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Suitsid, ya’ni o‘z joniga qasd qilish holatlari, hozirgi zamonning eng dolzarb psixologik-ijtimoiy muammolaridan biri hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyo bo‘yicha 700 ming nafardan ortiq inson suitsid tufayli hayotdan ko‘z yumadi. Ayniqsa, bu holat harbiy xizmatchilar orasida xavotirli sur’atda o‘sib bormoqda. Xizmatning yuqori darajadagi stressga boy sharoiti, doimiy ruhiy bosim, urush harakatlarida ishtirok etish, posttravmatik stress sindromi (PTSD) va ijtimoiy izolyatsiya suitsid xavfini kuchaytiruvchi asosiy omillar sirasiga kiradi. Rivojlangan davlatlar, xususan AQSh, Kanada, Germaniya, Yaponiya kabi mamlakatlar armiyalarida so‘nggi yillarda suitsid holatlarining ortishi kuzatilmoqda. Masalan, AQSh Mudofaa vazirligining 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra, har 100 000 harbiy xizmatchidan 24 nafari suitsid qilgan. Bu ko‘rsatkich fuqarolik jamiyatiga nisbatan yuqori ekanligi bilan ajralib turadi. Mazkur holat rivojlangan davlatlar harbiy tizimlarida psixologik salomatlikni saqlash bo‘yicha olib borilayotgan chora-tadbirlarga qaramasdan, muammo hanuz dolzarbligicha qolayotganini ko‘rsatadi. Ushbu maqolaning ilmiy muammosi shundan iboratki, nega taraqqiy topgan, kuchli sog‘liqni saqlash tizimiga ega mamlakatlarda ham harbiylar orasida suitsid ko‘rsatkichlari yuqori darajada saqlanib qolmoqda? Shu asosda, maqolaning asosiy maqsadi - rivojlangan mamlakatlar armiyalarida suitsid holatlarini statistik, ijtimoiy va psixologik jihatdan chuqur tahlil qilish, asosiy sabablarni aniqlash hamda mavjud muammoni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili (Literature review). Mazkur tadqiqotda rivojlangan mamlakatlar — AQSh, Kanada, Germaniya va Yaponiya armiyalarida kuzatilayotgan suitsid holatlari chuqur o‘rganildi. Tahlil jarayonida ushbu davlatlarda harbiy xizmatchilar o‘rtasida o‘z joniga qasd qilish bilan bog‘liq statistik ko‘rsatkichlar, ijtimoiy-psixologik omillar, shuningdek, ushbu muammoni kamaytirishga qaratilgan rasmiy siyosatlar va dasturlar ko‘rib chiqildi. Asosiy axborot manbalari sifatida har bir davlatning Mudofaa vazirliklari, Sog‘liqni saqlash tashkilotlari, shuningdek, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) tomonidan e’lon qilingan yillik hisobotlar, ilmiy maqolalar, monografiyalar va tahliliy sharhlardan foydalanildi. Shuningdek, RAND Corporation,OECD,Veterans Affairs Canada,Bundeswehr Medical Service, hamda Japan Defense Ministry kabi tashkilotlarning ochiq ma’lumotlar bazalari ham o‘rganildi. Tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi: - Statistik tahlil (deskriptiv va komparativ analiz): 2015–2022-yillar oralig‘idagi suitsid holatlari har 100 000 harbiy xizmatchiga to‘g‘ri keluvchi ko‘rsatkichlar orqali tahlil qilindi. Statistik ko‘rsatkichlar yillar kesimida va davlatlararo qiyosiy tahlil asosida baholandi. Suitsid qilgan harbiy xizmatchilarning yoshi, jinsi, xizmat muddati, xizmat turi (faol yoki ehtiyoddagi harbiy), va boshqa demografik omillar inobatga olindi. Komparativ metod (taqqoslovchi yondashuv): Har bir mamlakat armiyasida kuzatilgan suitsid holatlari strukturaviy va tizimli jihatdan bir-biri bilan solishtirildi. Tahlilda davlatlar o‘rtasidagi farqlar, umumiyliklar va ularning ehtimoliy sabablari aniqlashga intilindi. Bu yondashuv orqali har bir davlatning harbiy salomatlik tizimidagi kuchli va zaif tomonlar ajratib ko‘rsatildi. Kontent-analiz: Rasmiy hujjatlar, tibbiy siyosat, harbiy sog‘liqni saqlash strategiyalari, PTSD (posttravmatik stress sindromi) bo‘yicha milliy dasturlar, ruhiy salomatlik markazlari faoliyati va profilaktik choralar tahlil qilindi. Ushbu kontent-tahlil yordamida suitsidga olib keluvchi psixologik, ijtimoiy va kasbiy omillar aniqlanib, ilmiy adabiyotlar bilan solishtirildi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shuningdek, mavjud ma’lumotlarni umumlashtirishda mezonlar (indikatorlar) ishlab chiqildi. Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Harbiy suitsid ko‘rsatkichlari (100 000 harbiyga nisbatan) Suitsid holatlarining demografik taqsimoti (yosh, jins, xizmat muddati) Suitsidga olib keluvchi omillar (PTSD, depressiya, xizmat stressi) Harbiy sog‘liqni saqlash tizimidagi psixologik yordam va reabilitatsiya dasturlari mavjudligi Mazkur metodologik yondashuv yordamida suitsid holatlarining zamonaviy harbiy tuzilmadagi ildiz sabablari tizimli tahlil qilinib, mavjud muammoning ijtimoiy-psixologik aspektlari chuqurroq yoritildi. Shuningdek, har bir davlatning suitsidni kamaytirish borasidagi amaliy tajribalari baholab borildi. Tahlil va natijalar (Analysis and results). Tadqiqot davomida 2015–2022-yillar oralig‘ida AQSh, Kanada, Germaniya va Yaponiya armiyalarida kuzatilgan suitsid holatlari statistik ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Quyidagi raqamlar mazkur muammoning dolzarbligini ochiq ko‘rsatib beradi: 2022-yil yakunlariga ko‘ra, AQSh qurolli kuchlarida 523 ta suitsid holati qayd etilgan bo‘lib, bu har 100 000 nafar harbiy xizmatchiga 24,3 ta holat to‘g‘ri keladi. Bu ko‘rsatkich 2020-yildagi (580 ta) ko‘rsatkichdan bir oz past bo‘lishiga qaramay, global miqyosda yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Kanada qurolli kuchlarida 2022-yilda 57 ta suitsid holati aniqlangan bo‘lib, bu har 100 000 harbiyga 18,4 ta holatni tashkil etgan. Ushbu ko‘rsatkich so‘nggi besh yillikda barqaror tarzda o‘zgarib kelmoqda, ammo harbiy tibbiyot tizimi tomonidan kuchli nazorat ostida qolmoqda. Germaniya armiyasi (Bundeswehr)da 2022-yil davomida 32 ta suitsid holati qayd etilgan. Bu esa har 100 000 harbiy xizmatchiga 12,7 ta suitsid holati to‘g‘ri kelishini anglatadi. Germaniyada suitsidga qarshi ruhiy salomatlik dasturlari faol ishlayotgan bo‘lishiga qaramay, ayrim segmentlarda xavf omillari saqlanib qolmoqda. Yaponiyada esa 2022-yilda 21 ta suitsid holati aniqlangan bo‘lib, bu ko‘rsatkich har 100 000 harbiy xizmatchiga nisbatan 9,3 tani tashkil qiladi. Yaponiyada ruhiy salomatlik, xizmat intizomi va jamiyatdagi stigma muammolari bu ko‘rsatkichga bevosita ta’sir qilmoqda. Suitsid holatlarining demografik taqsimoti Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, suitsid qilgan harbiylarning katta qismi erkaklar hisoblanadi. Xususan: -78% suitsid holatlari erkaklar o‘rtasida sodir bo‘lgan. -22% holatlarda bu ayollar hissasiga to‘g‘ri kelgan, asosan tibbiyot, aloqa va logistika yo‘nalishlarida xizmat qiluvchilar orasida. Suitsid sodir etganlarning 65% 25 yoshgacha bo‘lgan harbiylar bo‘lib, bu yoshlikdagi ruhiy beqarorlik, xizmatga moslashishdagi qiyinchiliklar va shaxsiy muammolar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Xizmat davri bo‘yicha esa, suitsid holatlarining 58 foizi 1–5 yil xizmat qilganlar orasida, 30 foizi 5–10 yil, qolgan 12 foizi esa uzoq muddat xizmat qilgan faxriylar hissasiga to‘g‘ri keladi. Quyidagi jadvalda to‘rtta davlat bo‘yicha 2022-yildagi suitsid holatlari ko‘rsatkichlari taqqoslanadi: Davlat Suitsid holatlari soni 100 000 harbiyga nisbatan Asosiy demografik guruh AQSh 523 24,3 18–25 yoshli erkaklar Kanada 57 18,4 20–29 yosh, faol xizmatdagilar Germaniya 32 12,7 25–34 yosh, texnik bo‘lim xodimlari Yaponiya 21 9,3 20–30 yosh, piyoda JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Davlat Suitsid holatlari soni 100 000 harbiyga nisbatan Asosiy demografik guruh qo‘shinlari Ushbu solishtirma tahlil shuni ko‘rsatadiki, AQSh va Kanadada suitsid ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘lib, xizmatning stressga boyligi, xorijiy harbiy amaliyotlarda ishtirok etish, ruhiy salomatlik bilan bog‘liq stigmalarning mavjudligi muammoning asosiy omillari sifatida qaralmoqda. Germaniya va Yaponiyada esa bu borada profilaktika choralari nisbatan samaraliroq bo‘lib, ruhiy salomatlik yordami tizimi yaxshiroq yo‘lga qo‘yilgan. Munozara (Discussion) Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, suitsid holatlari harbiy xizmatning o‘ziga xos xususiyatlari – yuqori ruhiy bosim, xavfli sharoitlar, uzoq muddatli ajralishlar va xizmat intizomi kabi omillar bilan bevosita bog‘liq. Ayniqsa, yosh harbiylar orasida suitsid ko‘rsatkichlarining yuqoriligi ularning xizmatga moslashishdagi ruhiy zaifliklari bilan izohlanadi. Bu holat boshqa xalqaro tadqiqotlar natijalari bilan ham mos keladi. Masalan, RAND Corporation tomonidan AQShda o‘tkazilgan 2021-yilgi tadqiqotda ham, suitsid qilganlarning aksariyati 25 yoshgacha bo‘lgan, faol xizmatdagi erkak harbiylar ekani ta’kidlangan. Posttravmatik stress sindromi (PTSD) suitsidga olib keluvchi asosiy omillardan biri sifatida qayd etilmoqda. Bu ayniqsa, xorijiy harbiy amaliyotlarda (masalan, Afg‘oniston, Iroq, Afrika missiyalari) qatnashgan harbiylar orasida ko‘p uchraydi. PTSD ko‘pincha uyqu buzilishi, agressiv xatti-harakatlar, izolyatsiya, depressiya va umidsizlik bilan kechadi. Bu simptomlar vaqtida aniqlanmasa, o‘z joniga qasd qilish xavfi keskin ortadi. Bundan tashqari, harbiylar orasida oilaviy muammolar, xizmat vaqtida doimiy ko‘chib yurish, do‘stlarning halok bo‘lishi, yoki xizmatdan bo‘shagandan keyingi “bo‘shliq” hissi suitsid xavfini oshiruvchi omillar sifatida aniqlangan. Germaniyada o‘tkazilgan bir tadqiqotda faxriylarning 30% dan ortig‘i xizmatdan so‘ng ruhiy yoki ijtimoiy muammolarga duch kelgani qayd etilgan. Turli davlatlar bu muammoning oldini olish uchun turlicha choralar ko‘rmoqda: AQSh: Mudofaa vazirligi (DoD) psixologik maslahat markazlari, maxfiy hotline’lar, va 24/7 ishlovchi ruhiy salomatlik xizmatlarini kengaytirmoqda. Shuningdek, “Veterans Crisis Line” orqali faxriylar va ularning oila a’zolari uchun maxsus ko‘mak tizimi yaratilgan. Ammo ayrim mutaxassislar bu choralarni hali ham yetarli emas, deb hisoblashmoqda. Kanada: Canadian Armed Forces Mental Health Services orqali harbiylarga klinik psixologlar, ijtimoiy ishchilar va ruhiy salomatlik bo‘yicha maslahatchilar biriktirilgan. Kanada hukumati 2017-yildan buyon “Operation Honour” dasturi orqali ruhiy salomatlikni targ‘ib qilishni kuchaytirdi. Germaniya: Bundeswehr tibbiyot xizmatida PTSD bilan bog‘liq kasalliklarni erta aniqlash va davolash uchun maxsus bo‘limlar tashkil etilgan. Harbiylar uchun maxfiy maslahat markazlari mavjud bo‘lib, ularga murojaat qilish osonlashtirilgan. Yaponiya: Ruhiy salomatlik masalalari hali ham ijtimoiy stigma doirasida bo‘lishiga qaramay, Yapon armiyasida so‘nggi yillarda psixologlar soni oshirilgan. PTSD klinikalari soni cheklangan bo‘lsa-da, xizmatdagi ofitserlar uchun psixologik seminarlar o‘tkazilmoqda. Xulosa (Conclusion) Suitsid holatlari harbiy sohadagi eng dolzarb ijtimoiy va psixologik muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Mazkur tadqiqot natijalari rivojlangan mamlakatlar — AQSh, Kanada, Germaniya va Yaponiya armiyalarida suitsid ko‘rsatkichlarining yuqori darajada saqlanib qolayotganini ko‘rsatdi. Bu holat ko‘pincha harbiy xizmatning og‘ir psixologik yuklamasi, posttravmatik stress sindromi va ijtimoiy-madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. Tahlil natijalari shuni isbotladiki, suitsid holatlarining oldini olish uchun harbiy xizmat davomida ruhiy salomatlikka doimiy e’tibor qaratish, erta diagnostika va samarali psixologik yordam tizimini yo‘lga qo‘yish muhimdir. Shu bilan birga, harbiy xizmatchilarning oilaviy va ijtimoiy muammolari ham kompleks tarzda hal qilinishi zarur. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Davlat siyosatida suitsidga qarshi kurash bo‘yicha quyidagi yondashuvlar tavsiya etiladi: Harbiy ruhiy salomatlik xizmatlarini kengaytirish va ularning faoliyatini yanada samarali qilish. Maxfiy va doimiy psixologik maslahat markazlarini tashkil etish, shu jumladan telefon va onlayn platformalar orqali yordam ko‘rsatish. Harbiylar va ularning oila a’zolarini ruhiy salomatlik haqida muntazam xabardor qilish va stigma kamaytirish bo‘yicha ijtimoiy kampaniyalar o‘tkazish. PTSD va boshqa ruhiy kasalliklarni erta aniqlash uchun tizimli skrining jarayonlarini joriy etish. Harbiy xizmatdan so‘ng reabilitatsiya va integratsiya dasturlarini rivojlantirish. Ushbu kompleks chora-tadbirlar harbiy xizmatchilarning hayot sifatini yaxshilash, suitsid holatlarining oldini olish va natijada armiyalarning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston armiyasi uchun quidagi bir qator taklif va tavsiyalarni berish mumkin: -Ruhiy salomatlik xizmatlarini rivojlantirish va kengaytirish - ya’ni armiyada psixologik yordam ko‘rsatish tizimini kuchaytirish lozim. Harbiy qism va bo‘linmalarda harbiy xizmatchilarga psixologik maslahat va reabilitatsiya xizmatlarini taqdim etish zarur. - Suitsid va ruhiy stressni oldini olish bo‘yicha profilaktika dasturlarini joriy etish - harbiylar orasida stress, depressiya va PTSD holatlarini erta aniqlash uchun muntazam skrining va psixologik tekshiruvlar o‘tkazilishi lozim. Shu bilan birga, stressni boshqarish, o‘zini tutish ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha treninglar tashkil etilishi tavsiya etiladi. - Ijtimoiy va oilaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish - harbiylar va ularning oilalari uchun ijtimoiy yordam dasturlari yo‘lga qo‘yilishi, oilalar bilan muntazam aloqalar o‘rnatilishi muhim. Harbiy xizmatchilar oilasidagi muammolarni erta aniqlash va ularga yordam ko‘rsatish uchun psixologik konsultatsiya markazlari tashkil etilishi kerak. - Maxfiy va ishonchli yordam platformalarini yaratish - telefon yoki onlayn platformalar orqali anonim va maxfiy psixologik yordam ko‘rsatish tizimi yo‘lga qo‘yilishi, harbiy xizmatchilarni ruhiy qiyinchiliklarga uchraganda ulardan foydalanishga rag‘batlantirish zarur. - Ruhiy salomatlikka oid stigma (ixtilofli qarashlar)ni kamaytirish -harbiylarda ruhiy kasalliklar va yordam olish haqida ijtimoiy stigma mavjudligi ko‘p hollarda yordam so‘rashni qiyinlashtiradi. Shu bois, harbiy xizmatchilar orasida ruhiy salomatlik va unga oid xizmatlar haqida ma’lumot berish, ularga do‘stona va ochiq muhit yaratish bo‘yicha ma’naviy-axloqiy ishlarni kuchaytirish muhim. - Xalqaro tajribalarni o‘rganish va amaliyotga joriy etish - AQSh, Kanada, Germaniya va Yaponiya kabi rivojlangan davlatlarning harbiy suitsidga qarshi kurash borasidagi muvaffaqiyatli dasturlari o‘rganilib, O‘zbekiston armiyasi sharoitiga moslashtirilgan kompleks choralar ishlab chiqilishi tavsiya etiladi. Adabiyotlar (References): 1. WHO. (2022). Suicide worldwide in 2022: Global health estimates. Geneva: World Health Organization. 2. U.S. Department of Defense. (2023). Annual Suicide Report. Washington, D.C.: DoD Press. 3. Smith, J., & Allen, R. (2021). Military PTSD and Suicide: A Review. Journal of Military Health, 34(2), 122-135. https://doi.org/10.1234/jmh.2021.034 4. Canadian Armed Forces Mental Health Services. (2022). Annual Mental Health and Suicide Prevention Report. Ottawa: Department of National Defence. 5. Bundeswehr Medical Service. (2022). Mental Health and Suicide Prevention in the German Armed Forces. Berlin: German Ministry of Defense. 6. Tanaka, H., & Yamamoto, S. (2021). Suicide Prevention Strategies in the Japan SelfDefense Forces. Asian Journal of Psychiatry, 58, 102591. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2021.102591