AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDA SUN'IY INTELEKTNING AHAMIYATI

SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 37 AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDA SUN’IY INTELEKTNING AHAMIYATI Jahongir Qudratov Shokir oʻgʻli Yangiyoʻl Agrotexnologiyalari texnikumi "Raqamli texnologiyalar" Annotatsiya: Mazkur maqolada sun’iy intellekt (SI) tushunchasi, uning axborot texnologiyalari sohasidagi o‘rni va ahamiyati keng yoritilgan. SI asosidagi texnologiyalarning ishlab chiqarish, ta’lim, tibbiyot, transport va boshqa sohalarga ko‘rsatayotgan ta’siri, shuningdek, O‘zbekistonda sun’iy intellektni rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar tahlil qilinadi. Maqola SI ning kelajakda jamiyat hayoti va axborot tizimlari taraqqiyotiga ta’sirini baholashga qaratilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, axborot texnologiyalari, raqamli iqtisodiyot, avtomatlashtirish, ma’lumotlar bazasi, algoritm, O‘zbekiston. Kirish XXI asrda axborot texnologiyalari jamiyatning barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Kompyuter tizimlari, internet, global aloqa tarmoqlari va raqamli xizmatlar kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Bu jarayonda sun’iy intellekt eng dolzarb va istiqbolli yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Sun’iy intellekt deganda, odatda inson tafakkuriga xos bo‘lgan analiz, qaror qabul qilish, o‘rganish va muammolarni hal qilish qobiliyatiga ega avtomatik tizimlar tushuniladi. Bugungi kunda SI faqat texnologik yangilik emas, balki davlatlarning iqtisodiy salohiyatini belgilovchi asosiy omillardan biriga aylandi. Xususan, rivojlangan mamlakatlarda sun’iy intellekt yordamida iqtisodiy samaradorlik oshirilmoqda, ishlab chiqarish jarayonlari optimallashtirilmoqda, xavfsizlik SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 38 tizimlari mustahkamlanmoqda. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekistonda ham SI ni rivojlantirish milliy taraqqiyot strategiyasining muhim bo‘g‘iniga aylangan. Asosiy qism Sun’iy intellekt tushunchasi va uning asosiy yo‘nalishlari Sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimlariga inson aqliga xos bo‘lgan funksiyalarni o‘rgatish jarayonidir. Uning asosiy yo‘nalishlariga mashinaviy o‘rganish (machine learning), chuqur o‘rganish (deep learning), tabiiy tilni qayta ishlash (natural language processing), robototexnika va ekspert tizimlari kiradi. Bu yo‘nalishlar orqali kompyuterlar inson aralashuvisiz ma’lumotlarni tahlil qiladi, yangi bilimlarni o‘zlashtiradi va mustaqil qaror qabul qila oladi. SI ning axborot texnologiyalaridagi o‘rni Axborot texnologiyalari (AT) sohasida sun’iy intellekt (SI) bugungi kunda inqilobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘layotgan eng muhim texnologik vositalardan biridir. Agar dastlabki kompyuter tizimlari faqat ma’lumotlarni qayta ishlash va saqlash bilan cheklangan bo‘lsa, hozirgi davrda SI yordamida bu tizimlar mustaqil qaror qabul qiladigan, xatoliklarni tahlil qiladigan, yangicha algoritmlar yaratadigan darajaga yetdi. Bu jarayon AT ning asosiy yo‘nalishlarini tubdan o‘zgartirib yubordi. Raqamli dunyoda har kuni trillionlab bayt ma’lumotlar yaratiladi. Ularni an’anaviy dasturlar orqali tartiblash yoki tahlil qilish deyarli imkonsiz. SI asosidagi algoritmlar esa katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) qayta ishlashda asosiy vosita sifatida xizmat qilmoqda. Masalan, bank tizimlarida mijozlarning moliyaviy faoliyatini o‘rganib, firibgarlikni oldindan aniqlash imkoniyati yaratilmoqda. Tibbiyotda esa bemorlarning tarixiy ma’lumotlarini tahlil qilib, kasalliklarni erta tashxislash amaliyoti kengaymoqda. Axborot texnologiyalarida SI yordamida ko‘plab jarayonlar inson aralashuvisiz amalga oshirilmoqda. Avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish, “aqlli shahar” konsepsiyalari, transportni boshqarish tizimlari bunga yorqin misol bo‘la oladi. Masalan, logistika sohasida SI yuklarni yetkazib berish marshrutlarini SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 39 optimallashtirib, vaqt va resurslarni tejaydi. Bu esa butun axborot tizimlari samaradorligini oshirishga olib kelmoqda. Bugungi global axborot makonida xavfsizlik eng dolzarb masalalardan biridir. SI asosida yaratilgan kiberxavfsizlik tizimlari viruslarni, zararli dasturlarni yoki nojo‘ya xatti-harakatlarni real vaqt rejimida aniqlay oladi. Ular foydalanuvchilarning odatiy faoliyatini kuzatib, shubhali holatlarni avtomatik ravishda bloklaydi. Shuningdek, SI yordamida parollarni o‘zgartirish, autentifikatsiya va ma’lumotlarni shifrlash jarayonlari yanada ishonchli bo‘lmoqda. SI ning axborot texnologiyalaridagi eng muhim yutuqlaridan biri bu foydalanuvchi bilan interaktiv muloqot o‘rnatish imkoniyatidir. Virtual yordamchilar – Siri, Alexa, ChatGPT, Google Assistant kabi tizimlar tabiiy tilni qayta ishlash orqali inson bilan erkin muloqot qilmoqda. Bu esa texnologiyalarni kundalik hayotga yanada chuqurroq singdirib, odamlar uchun qulaylik yaratmoqda. SI asosidagi dasturlar turli sohalarda qaror qabul qilishda yordamchi vosita sifatida keng qo‘llanilmoqda. Masalan, biznesda bozor tendensiyalarini tahlil qilish, ta’limda o‘quvchilarning individual yondashuvini aniqlash, tibbiyotda esa davolash rejalarini tuzishda SI muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonlarda axborot texnologiyalari SI bilan uyg‘unlashib, inson faoliyatining samaradorligini oshirmoqda. Axborot texnologiyalarining rivojlanishi bulutli texnologiyalarni keng qo‘llash imkonini berdi. Bulutli hisoblash xizmatlari (cloud computing) SI algoritmlarini yanada qulay va arzon shaklda amalga oshirishga yordam bermoqda. Masalan, Google Cloud, Amazon Web Services yoki Microsoft Azure kabi platformalar foydalanuvchilarga sun’iy intellekt asosidagi xizmatlardan foydalanish imkonini beradi. Yaqin kelajakda SI axborot texnologiyalarining barcha yo‘nalishlarini qamrab olishi kutilmoqda. Avtonom transport vositalari, aqlli energetika tizimlari, raqamli hukumat xizmatlari, shaxsiylashtirilgan ta’lim platformalari – bularning barchasi SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 40 SI va AT integratsiyasining yorqin namunasi bo‘ladi. Shu bois davlat va jamiyat miqyosida SI ni qo‘llash bo‘yicha strategiyalar ishlab chiqish dolzarb masalaga aylanmoqda. Tibbiyot sohasida SI yordamida kasalliklarni erta aniqlash, davolash rejalarini ishlab chiqish va dori vositalarini sinovdan o‘tkazish amalga oshirilmoqda. Masalan, onkologiyada sun’iy intellekt saratonni aniqlashda shifokorlarning an’anaviy usullaridan ancha yuqori aniqlikka erishmoqda. Ta’lim sohasida esa SI asosidagi tizimlar o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini hisobga olib, moslashtirilgan ta’lim dasturlarini yaratmoqda. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellektni rivojlantirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi. 2021-yilda “Sun’iy intellektni rivojlantirish konsepsiyasi” qabul qilinib, ushbu sohada ilmiy tadqiqotlar, kadrlar tayyorlash va xalqaro hamkorlikni kengaytirishga alohida e’tibor qaratildi. Respublikada axborot texnologiyalari parklarida SI loyihalari ishlab chiqilmoqda, universitetlarda esa yangi yo‘nalishlar tashkil etilmoqda. SI ning ijobiy va salbiy tomonlari Sun’iy intellektning ijobiy jihatlaridan samaradorlik, tezkorlik, inson xatolarini kamaytirish va hayot sifatini yaxshilashni ko‘rsatish mumkin. Biroq salbiy tomonlari ham mavjud: ish o‘rinlarining qisqarishi, shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi, algoritmik adolatsizlik va etik muammolar. Shu bois SI ni joriy etishda davlat siyosati, huquqiy me’yorlar va ijtimoiy mas’uliyat muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa Sun’iy intellekt bugungi kunda axborot texnologiyalari sohasida tub burilish yasamoqda. U nafaqat iqtisodiyot, balki ta’lim, tibbiyot, transport va boshqa ijtimoiy sohalarda ham innovatsion yechimlar taqdim etmoqda. O‘zbekistonda sun’iy intellektni rivojlantirishga qaratilgan davlat dasturlari ushbu jarayonning istiqbolini belgilab bermoqda. Shu bilan birga, SI bilan bog‘liq etik va huquqiy masalalarni hal etish, mutaxassislarni tayyorlash va xalqaro hamkorlikni SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 41 kuchaytirish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Demak, sun’iy intellektning to‘g‘ri va oqilona qo‘llanishi kelajakda jamiyatning raqamli taraqqiyoti va axborot xavfsizligining kafolati bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson, 2021. 2. Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning. – MIT Press, 2016. 3. “O‘zbekiston Respublikasida sun’iy intellektni rivojlantirish konsepsiyasi” – Toshkent, 2021. 4. Floridi L. The Ethics of Artificial Intelligence. – Springer, 2019. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi bo‘yicha farmoni, 2020-y.