O'ZBEKISTONDA OG'IR ATLETIKA SPORT TURINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI

PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 12 O‘ZBEKISTONDA OG‘IR ATLETIKA SPORT TURINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI Toʻxtayev Davron Eshtemirovich Termiz davlat universiteti Sport boshqaruvi kafedrasi o'qituvchisi Annotatsiya Mazkur maqolada O‘zbekistonda og‘ir atletika sport turining shakllanishi, tarixiy rivojlanish bosqichlari va bugungi kunda erishilgan yutuqlar tahlil etilgan. Shuningdek, og‘ir atletika bo‘yicha o‘quv-mashg‘ulot jarayonining metodik asoslari, sportchilar tayyorgarligi va xalqaro musobaqalardagi muvaffaqiyatlar ilmiy nuqtai nazardan yoritilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi – og‘ir atletikaning mamlakatimizda keng ommalashuv jarayonini tizimli tarzda o‘rganish va uning istiqbol yo‘nalishlarini aniqlashdan iboratdir. Kalit so‘zlar: og‘ir atletika, sport tizimi, mashg‘ulot metodikasi, sportchilar tayyorgarligi, xalqaro musobaqalar, sport infratuzilmasi. Kirish O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, sport sohasini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. Ayniqsa, og‘ir atletika (OA) kabi kuch, iroda, sabr va texnika uyg‘unligini talab etuvchi sport turi yoshlar orasida katta ommalashuvga erishdi. Og‘ir atletika – bu insonning jismoniy salohiyatini, kuch va chidamlilik darajasini eng yuqori nuqtaga olib chiqadigan sport turi hisoblanadi. O‘zbekistonda og‘ir atletika tarixining shakllanishi XX asrning 20-yillariga borib taqaladi. Shu davrdan boshlab, bu sport turi milliy sport tizimining ajralmas qismiga aylandi. Mamlakatimiz sportchilari xalqaro arenalarda, jumladan, Olimpiya o‘yinlari, Jahon va Osiyo chempionatlarida yuqori natijalarga erishib, O‘zbekiston nomini dunyoga tanitib kelmoqdalar. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 13 Asosiy qism 1. O‘zbekistonda og‘ir atletikaning shakllanish davri (1920–1960-yillar) O‘zbekiston hududida og‘ir atletika XX asr boshlarida, sobiq ittifoq davrida shakllana boshladi. 1920–30-yillarda Toshkent, Samarqand va Farg‘onada dastlabki sport to‘garaklari tashkil etildi. Ushbu davrda og‘ir atletika bilan shug‘ullanish asosan harbiy sport maktablari va klub sportchilari orasida keng tarqalgan edi. 1950-yillarga kelib, Toshkent shahrida “Dinamo” va “Spartak” sport jamiyatlari tarkibida og‘ir atletika bo‘limlari faoliyat ko‘rsata boshladi. 1957-yilda esa O‘zbekiston Respublikasi Og‘ir atletika federatsiyasining poydevori qo‘yildi. Shu yillarda mashhur murabbiylar – A. Ivanov, A. Kattov va V. Kostinlar o‘zbek og‘ir atletikasiga asos solgan ustozlar sifatida tanildi. 2. Rivojlanish va professional bosqich (1960–1991-yillar) Bu davrda og‘ir atletika mamlakatimizda sport tizimining muhim qismiga aylandi. Respublikamiz sportchilari sobiq ittifoq musobaqalarida faol qatnashib, sovrinli o‘rinlarni egallashni boshladilar. 1970-yillarda Toshkentda og‘ir atletika bo‘yicha Respublika oliy sport maktabi tashkil etildi. Shu davrda mashhur sportchilar – A. Tatarinov, R. Qosimov, B. Axmedov kabi atletlar respublika rekordlarini o‘rnatib, xalqaro musobaqalarda ham muvaffaqiyat qozondilar. O‘zbekistonda og‘ir atletika bo‘yicha dastlabki metodik qo‘llanmalar, mashg‘ulot dasturlari va ilmiy tadqiqotlar aynan shu davrda yaratilgan. 3. Mustaqillik yillarida yangi bosqich (1991–2010-yillar) O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, sport tizimi tubdan isloh qilindi. 1992yilda O‘zbekiston Respublikasi Milliy Olimpiya qo‘mitasi tashkil etildi va og‘ir atletika federatsiyasi uning tarkibiga kiritildi. Davlat tomonidan sport infratuzilmasini rivojlantirish, zamonaviy sport zallari va tayyorgarlik markazlarini tashkil etish ishlari yo‘lga qo‘yildi. Shu davrda PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 14 O‘zbekiston og‘ir atletlari Osiyo va Jahon miqyosidagi musobaqalarda faol qatnasha boshladilar. Masalan, 1996-yilda Atlantadagi Olimpiya o‘yinlarida ilk marotaba o‘zbekistonlik atletlar ishtirok etishdi. 2000-yillarda esa Doston Yoqubov, Ruslan Nurudinov, Akbar Juraev kabi sportchilar xalqaro maydonlarda yuksak natijalarga erishib, O‘zbekiston nomini faxr bilan himoya qildilar. 4. Zamonaviy bosqich va yangi yutuqlar (2010-yildan hozirgacha) So‘nggi yillarda O‘zbekiston og‘ir atletikasida sifat jihatidan yangi bosqich boshlandi. 2016-yil Rio-de-Janeyro Olimpiadasida Ruslan Nurudinov oltin medalni qo‘lga kiritib, O‘zbekiston tarixida og‘ir atletika bo‘yicha birinchi Olimpiya chempioni bo‘ldi. 2020-yilda esa Akbar Juraev Tokio Olimpiadasida O‘zbekiston sport tarixida navbatdagi oltin medalni olib keldi. Shuningdek, Adhamjon Ergashev, Muxtorxon To‘rayev, Doston Yoqubov kabi yosh sportchilar xalqaro musobaqalarda faol ishtirok etmoqdalar. Bu yutuqlar, bir tomondan, murabbiylik maktabining rivojlanganligini, ikkinchi tomondan, davlat tomonidan sportga berilayotgan e’tiborning natijasidir. Bugungi kunda respublika bo‘yicha 50 dan ortiq og‘ir atletika maktablari faoliyat yuritmoqda. Ularda 10 mingdan ortiq yoshlar muntazam mashg‘ulot olib boradi. 5. O‘zbekiston og‘ir atletikasining rivojlanish istiqbollari Bugungi kunda og‘ir atletika nafaqat erkaklar, balki ayollar o‘rtasida ham jadal rivojlanmoqda. 2018-yildan boshlab ayollar o‘rtasida respublika chempionatlari muntazam o‘tkazilmoqda. Shu orqali gender tenglik tamoyillariga ham e’tibor qaratilmoqda. Kelgusida og‘ir atletika federatsiyasi oldiga qo‘yilgan asosiy maqsadlar:  sportchilarni xalqaro darajada raqobatbardosh qilish;  ilmiy-tibbiy tayyorgarlik tizimini takomillashtirish;  zamonaviy sport laboratoriyalarini yaratish;  yoshlar o‘rtasida og‘ir atletikani targ‘ib etishdir. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 15 Bu yo‘nalishlar orqali O‘zbekiston og‘ir atletikasining xalqaro nufuzini yanada mustahkamlash imkoniyati mavjud. Xulosa O‘zbekiston og‘ir atletikasi o‘zining yuz yillik tarixida murakkab, ammo faxrli bosqichlarni bosib o‘tdi. Dastlabki shakllanish davrlaridan boshlab, mustaqillik yillarida xalqaro maydonlarda erishilgan yutuqlar bu sport turining rivojlanish darajasi naqadar yuqori ekanini ko‘rsatadi. Bugungi kunda O‘zbekiston og‘ir atletlari dunyo arenalarida barqaror natijalar ko‘rsatib, yosh avlod uchun namunaga aylanishgan. Kelgusida bu sohani ilmiymetodik asosda rivojlantirish, yosh sportchilarni qo‘llab-quvvatlash va zamonaviy sport infratuzilmasini kengaytirish og‘ir atletikaning yanada yuksak pog‘onalarga ko‘tarilishiga zamin yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Qosimov A. O‘zbekiston sport tarixida og‘ir atletikaning o‘rni. – Toshkent: O‘zDJTI nashriyoti, 2018. 2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sportni rivojlantirish va sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib etish to‘g‘risida”gi PQ–6099-son qarori, 2020yil. 4. O‘zbekiston og‘ir atletika federatsiyasi rasmiy sayti: www.wf.uz 5. IOC Olympic Database – Weightlifting achievements of Uzbekistan (1996– 2024).