TURK TILLARIDA "O'RTA TURK TILI" KONSEPSIYASI: NAZARIY ASOSLAR VA ZAMONAVIY TALQIN

27 NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION 9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM TURK TILLARIDA “O‘RTA TURK TILI” KONSEPSIYASI: NAZARIY ASOSLAR VA ZAMONAVIY TALQIN Dilraboxon AXMEDJANOVA O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Ingliz tili integrallashgan kursi N3 kafedrasi katta o‘qituvchisi E-mail: [email protected] Tel: +998935041999 Annotatsiya Maqolada “o‘rta Turk tili” (Averaged Turkic Language) konsepsiyasining shakllanish jarayoni, nazariy asoslari va zamonaviy lingvistik hamda texnologik yondashuvlar nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotda B. R. Karimov va Sh. Sh. Mutalov (2007) tomonidan ilgari surilgan “o‘rtacha til” g‘oyasidan boshlab, “Shakirov (2017)”ning “Ortaturk” konsepsiyasi, “Altun (2019)”ning empirik natijalari, shuningdek Mireev (2023) va Mirieiev (2023) tomonidan yaratilgan “Öztürk” sun’iy til loyihasi qamrab olingan. Maqolada ushbu konsepsiyaning Turk tillari o‘rtasida lingvistik, madaniy va texnologik integratsiyani mustahkamlashdagi o‘rni yoritiladi. Kalit so‘zlar: Turk tillari, o‘rtacha til, Ortaturk, Öztürk, lingvistik birlik, korpus tahlili, raqamli til modeli. Abstract This paper explores the development of the concept of the “Averaged Turkic Language,” its theoretical foundations, and its modern interpretations from linguistic and technological perspectives. The study includes the conceptual work of Karimov and Mutalov (2007), who proposed the idea of an “averaged language,” Shakirov’s (2017) “Ortaturk” model, Altun’s (2019) empirical corpus-based findings, and the digital language projects by Mireev (2023) and Mirieiev (2023) known as “Öztürk.” The article highlights the significance of the Averaged Turkic Language concept for promoting cultural, linguistic, and technological integration among Turkic-speaking nations. Keywords: Turkic languages, averaged language, Ortaturk, Öztürk, linguistic integration, corpus linguistics, digital language modeling. Аннотация В данной статье рассматривается формирование концепции «Среднетюркского языка» (Averaged Turkic Language), её теоретические основы и современное развитие с точки зрения лингвистических и цифровых подходов. Исследование охватывает труды Каримова Б. Р. и Муталова Ш. Ш. (2007), предложивших идею «среднего языка», концепцию Шакирова (2017) — «Ортотюрк», эмпирические результаты Алтуна (2019), а также цифровые проекты Миреева (2023) и Мириеева (2023), посвящённые созданию искусственного языка «Öztürk». В 28 NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION 9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM работе подчёркивается роль концепции «среднего тюркского языка» в укреплении культурной, лингвистической и технологической интеграции тюркских народов. Ключевые слова: тюркские языки, средний язык, Ортотюрк, О зтюрк, лингвистическая интеграция, цифровая лингвистика, корпусный анализ. Kirish Turk tillarining o‘zaro yaqinligi va umumiy ildizlari qadimdan turkologiya fanining markaziy masalalaridan biri hisoblanadi. Shu bois, bu tillar o‘rtasidagi tabiiy birlikni ifodalovchi yagona kommunikativ platforma yaratish masalasi har doim dolzarb bo‘lib kelgan. 2007-yilda B. R. Karimov va Sh. Sh. Mutalov tomonidan ilgari surilgan “Averaged Languages: An Attempt to Solve the World Language Problem” asarida “o‘rta til” g‘oyasi dunyo tillaridagi umumiylikni aniqlash orqali aloqa soddaligiga erishishni maqsad qiladi. Bu g‘oya, ayniqsa Turk tillariga nisbatan qo‘llanganda, mintaqaviy birlik va madaniy integratsiya imkoniyatlarini ochib beradi. Keyingi bosqichda Shakirov (2017) “Ortaturk” deb nomlangan yagona Turk tili loyihasini ilgari surdi. Unga ko‘ra, barcha Turk xalqlari uchun soddalashtirilgan, umumturkiy leksik asosdagi yagona aloqa tili yaratilishi mumkin. Altun (2019) esa zamonaviy Turk tillari leksikasini empirik tahlil qilib, eng ko‘p ishlatiladigan 1000 so‘zning 45 foizi barcha tillarda umumiy ekanini aniqladi. Bu esa “o‘rtacha til” konsepsiyasining real lingvistik asosga ega ekanini isbotlaydi. Zamonaviy bosqichda Mireev (2023) va Mirieiev (2023) tomonidan ushbu g‘oya raqamli muhitda amaliy ifoda topdi: “Öztürk” sun’iy tili va “Ortaturk” onlayn platformasi yaratilgan. Tadqiqot maqsadi Tadqiqot maqsadi (kengaytirilgan shakl) Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi — “O‘rta Turk tili” (Averaged Turkic Language) konsepsiyasining shakllanishi, rivojlanishi va zamonaviy lingvistik hamda raqamli yondashuvlar nuqtai nazaridan tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda “o‘rtacha til” g‘oyasining nazariy, empirik va amaliy jihatlarini o‘rganish, shuningdek, ushbu konsepsiyaning Turk tillari o‘rtasidagi lingvistik integratsiyani ta’minlashdagi ilmiy va amaliy ahamiyatini aniqlash ko‘zda tutilgan. Tadqiqot maqsadi shundan iboratki, “O‘rta Turk tili” konsepsiyasini nazariy g‘oya darajasidan empirik asoslangan, texnologik jihatdan modellashtirilgan amaliy konsepsiyaga aylantirish mumkinligini ilmiy jihatdan isbotlash ko‘zda tutiladi. 29 NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION 9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM Metodologiya Tadqiqot ko‘p bosqichli metodologik yondashuv asosida olib borildi. Maqsad — “O‘rta Turk tili” konsepsiyasining lingvistik, ijtimoiy va texnologik asoslarini turli manbalar orqali tahlil qilishdir. Birinchi bosqichda Karimov va Mutalov (2007) tomonidan ilgari surilgan “averaged language” g‘oyasi nazariy-lingvistik tahlil asosida o‘rganildi. Ushbu bosqichda lingvistik soddalashtirish, morfologik umumlashma va fonetik uyg‘unlik prinsiplari asosida o‘rtacha modelning konseptual asoslari ishlab chiqildi. Ikkinchi bosqichda Shakirov (2017) tomonidan taklif qilingan “Ortaturk” modeli ijtimoiy-lingvistik va madaniy-pragmatik nuqtai nazardan tahlil qilindi. Bu yondashuvda tilning soddalashtirilgan strukturasi, umumturkiy fonetik tizimga moslashuvi va xalqaro kommunikatsiya vositasi sifatidagi imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Uchinchi bosqichda Altun (2019) tomonidan olib borilgan empirik korpus tadqiqoti asosida besh zamonaviy Turk tili (turk, ozarbayjon, qozoq, qirg‘iz, o‘zbek)ning eng ko‘p ishlatiladigan 1000 ta so‘zi tahlil qilindi. Bu bosqichda leksik umumiylik darajasi va so‘zlarning semantik mosligi aniqlanib, Turk tillari o‘rtasida 45–50 foiz darajasida leksik parallelizm mavjudligi qayd etildi. To‘rtinchi bosqichda Mireev (2023) va Mirieiev (2023) tomonidan ilgari surilgan raqamli-lingvistik metod asosida “Öztürk” tilining elektron korpusi va sun’iy modellashtirilgan grammatik tizimi tahlil qilindi. Shuningdek, metodologiyada qiyosiylingvistik (comparative linguistics), korpus-lingvistik (corpus-based analysis), tarixiy-komparativ (diaxron) va sun’iy intellekt asosidagi lingvistik tahlil (AI-driven linguistic modeling) metodlari uyg‘unlashtirildi. Bu yondashuv Turk tillarini o‘zaro taqqoslashda nazariy va amaliy xulosalarni ishonchli tarzda chiqarish imkonini berdi. Natijalar va muhokama Tadqiqot natijalari “O‘rta Turk tili” konsepsiyasining rivojlanish bosqichlarini, uning nazariy, empirik va texnologik asoslarini quyidagi yo‘nalishlarda aniqlash imkonini berdi: 1. Nazariy asoslarning shakllanishi Karimov va Mutalov (2007) tomonidan ilgari surilgan “averaged language” nazariyasi tillar o‘rtasidagi umumiylikni sistematik ravishda tahlil qilish imkonini beradi. Ularning konsepsiyasiga ko‘ra, har bir tabiiy til o‘zida boshqa tillar bilan o‘xshashlik elementlarini mujassam etadi va bu umumiy qatlam asosida soddalashtirilgan universal model tuzish mumkin. 30 NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION 9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM Bu yondashuv Turk tillari uchun ayniqsa muhim, chunki ular genetik jihatdan qarindosh bo‘lib, umumiy fonetik, morfologik va sintaktik strukturaga ega. Shunday qilib, “O‘rta Turk tili” konsepsiyasi lingvistik realitet sifatida asoslanmoqda. 2. Ijtimoiy-lingvistik amaliyot Shakirov (2017) tomonidan taklif qilingan “Ortaturk” tili mintaqaviy kommunikatsiya va madaniy integratsiyani yengillashtirishga qaratilgan. U “ortaq leksika”, “fonetik uyg‘unlik” va “oddiy sintaktik model” tamoyillariga asoslanadi. Bu tajriba Turk xalqlari o‘rtasida yagona axborot makoni yaratish imkoniyatini ochadi. 3. Empirik asos va korpus tahlili Altun (2019) tomonidan olib borilgan statistik tahlil Turk tillari o‘rtasidagi leksik o‘xshashlik darajasini aniq ko‘rsatdi. 1000 ta eng ko‘p ishlatiladigan so‘zning 450 tasi barcha besh til uchun umumiy bo‘lib, bu 45 foizlik o‘xshashlik Turk tillari o‘rtasida yagona “o‘rtacha” til yaratish uchun mustahkam lingvistik poydevor mavjudligini ko‘rsatadi. 4. Raqamli amalga oshirish va sun’iy til modeli Mireev (2023) tomonidan yaratilgan “Öztürk Tili” loyihasi, shuningdek “Mirieiev (2023)”ning “Ortaturk” platformasi g‘oyaning amaliy bosqichga o‘tganini isbotlaydi. Ushbu platformalar neyrontarmoq asosida so‘z tanlash, fonetik normalizatsiya va avtomatik tarjima tizimlarini birlashtirgan. Natijada, “O‘rta Turk tili” g‘oyasi bugungi kunda nafaqat nazariy, balki raqamlilingvistik darajada ham shakllanmoqda. Bu esa uni Turk dunyosida yagona sun’iy til modeli sifatida rivojlantirish imkonini beradi. 5. Umumiy tahliliy natija Tadqiqotlar natijasida “O‘rta Turk tili” konsepsiyasi quyidagi integrativ yo‘nalishlarda mustahkamlandi: Lingvistik integratsiya: umumiy so‘z boyligi va morfologik o‘xshashliklar orqali; Madaniy integratsiya: tarixiy birlik va o‘zaro tushunish asosida; Texnologik integratsiya: mashinaviy tarjima, raqamli korpuslar va sun’iy intellekt asosidagi til modellarida; Ilmiy istiqbol: Turk tillarining umumiy sintaktik va semantik bazasini yaratish yo‘lidagi yangi bosqich. Xulosa 31 NEW INNOVATIONS IN NATIONAL EDUCATION 9-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM “O‘rtacha Turk tili” konsepsiyasi nazariy g‘oya sifatida boshlangan bo‘lsa-da, bugungi kunda empirik va raqamli bosqichga o‘tgan. Karimov va Mutalov uning konseptual poydevorini yaratgan, Shakirov mintaqaviy modelni taklif qilgan, Altun lingvistik dalillar bilan asoslagan, Mireev va Mirieiev esa texnologik shaklga olib chiqqan. Shunday qilib, “o‘rta Turk tili” konsepsiyasi Turk tillari o‘rtasidagi madaniy, ilmiy va raqamli integratsiya uchun istiqbolli ilmiy yo‘nalishdir. Foydalanilgan adabiyotlar Karimov, B. R.; Mutalov, Sh. Sh. Averaged Languages: An Attempt to Solve the World Language Problem. — 2007. — p. 32. Shakirov, I. A. ОБ ИДЕЕ СОЗДАНИЯ СРЕДНЕТЮРКСКОГО ЯЗЫКА «ОРТАТЮРК» // Ватандаш, №3 (246), 2017. — С. 94–103. Altun, H. O. A Comparison of Modern Turkic Languages in Terms of Most Frequently Used 1000 Words // Acta Turcica, 2019, 11, 130–144. Mireev, V. A. Öztürk Tili. — 2023. — ISBN 978-601-7678-55-5. Mirieiev, V. AmbientLighter/Ortaturk. — 2023.