TURK TILLARIDA MASHINAVIY TARJIMA VA "O'RTA TURK TILI" KONSEPSIYASINING INTEGRATSIYASI

10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 42 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 TURK TILLARIDA MASHINAVIY TARJIMA VA “O‘RTA TURK TILI” KONSEPSIYASINING INTEGRATSIYASI Dilraboxon AXMEDJANOVA O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Ingliz tili integrallashgan kursi N3 kafedrasi katta o‘qituvchisi E-mail: daxmadjono[email protected]om Tel: +998935041999 Annotatsiya Maqolada Turk tillarida mashinaviy tarjima texnologiyalarining rivojlanish jarayoni va “o‘rtacha Turk tili” (averaged Turkic language) konsepsiyasi o‘rtasidagi ilmiy bog‘liqlik tahlil qilingan. Mirzahalov va boshqalar (2021) tomonidan olib borilgan tadqiqotda Turk tillari o‘rtasidagi strukturaviy o‘xshashliklardan foydalanish mashinaviy tarjima sifatini oshirishga yordam bergani isbotlangan. Karimov esa bu lingvistik o‘xshashliklarni tarixiy va falsafiy asoslarda tahlil qilib, yagona Turk tili modeli konsepsiyasini ilgari suradi. Maqola texnologik va lingvistik yondashuvlarning integratsiyasi Turk tillari uchun raqamli til modeli yaratish imkoniyatlarini ochib beradi. Kalit so‘zlar: Turk tillari, mashinaviy tarjima, sun’iy intellekt, lingvistik birlik, o‘rtacha Turk tili, integratsiya. Abstract This paper explores the interrelation between modern machine translation technologies for Turkic languages and the linguistic concept of the “Averaged Turkic Language.” The study by Mirzakhalov et al. (2021) demonstrates that utilizing structural and semantic similarities among Turkic languages significantly improves translation quality. In contrast, Karimov approaches the same issue from a historical and theoretical perspective, proposing the “Averaged Turkic Language” as a model of linguistic unity. By integrating these two perspectives — the technological (AI-based) and the linguistic-historical — the research highlights the potential for developing a unified digital language model for the Turkic world. This synthesis not only strengthens linguistic and cultural identity but also contributes to the advancement of AI-driven multilingual communication systems. Keywords: Turkic languages; machine translation; artificial intelligence; linguistic unity; averaged Turkic language; digital integration. Kirish Hozirgi davrda sun’iy intellekt texnologiyalari tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) yo‘nalishida eng tez rivojlanayotgan sohalardan biri hisoblanadi. Mashinaviy tarjima tizimlari ko‘p tilli 10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 43 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 muloqotni osonlashtirib, ilmiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda muhim o‘rin egallamoqda. Biroq, mavjud tadqiqotlarning aksariyati ingliz, xitoy yoki ispan kabi ma’lumotga boy tillarga qaratilgan. Shu sababli, Turk tillari oilasiga mansub o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman va ozarbayjon tillarining mashinaviy tarjimasi hali yetarlicha o‘rganilmagan. Mirzahalov va boshqalar (2021) tomonidan olib borilgan “A Large-Scale Study of Machine Translation in Turkic Languages” nomli tadqiqotda bu muammo amaliy jihatdan hal etilgan. Tadqiqotda yirik hajmdagi parallel korpuslar asosida Turk tillari uchun ko‘p tilli neyron tarjima modellari ishlab chiqilib, ularning samaradorligi tahlil qilingan. Natijalarga ko‘ra, Turk tillari o‘rtasidagi morfologik va semantik o‘xshashlik tarjima sifatini 10–12% ga yaxshilaydi. Boshqa tomondan, Jalolova (2023) o‘zining “Scientists of Ancient Central Asia Still Relevant in the Modern World: The Idea of the Averaged Turkic Language” nomli maqolasida professor Karimovning ilmiy ishlari tahlilini ifoda etadi va qadimiy Markaziy Osiyo olimlarining til birligi haqidagi g‘oyalarini zamonaviy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Karimov o ‘z izlanishlarida “o‘rta Turk tili” konsepsiyasini ilgari suradi. Unga ko‘ra, barcha Turk tillarini yagona lingvistik model doirasida birlashtirish, ularning fonetik va grammatik o‘xshashliklarini raqamli shaklda modellashtirish imkonini beradi. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, u Mirzahalovning texnologik yondashuvini Karimovning lingvistik konsepsiyasi bilan uyg‘unlashtiradi va Turk tillari uchun raqamli til modeli yaratish istiqbollarini ilmiy asoslaydi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari Tadqiqotning maqsadi – Turk tillarida mashinaviy tarjima texnologiyalarini “o‘rta Turk tili” konsepsiyasi bilan uyg‘unlashtirib, yagona raqamli til modelini yaratish imkoniyatlarini aniqlash. Vazifalar: Mirzahalov va boshqalar (2021) tomonidan taklif etilgan mashinaviy tarjima metodologiyasini tahlil qilish. Karimov (2023) tomonidan ilgari surilgan “o‘rta Turk tili” konsepsiyasining lingvistik asoslarini o‘rganish. Ikkala yondashuv o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash. Turk tillari uchun integratsiyalashgan sun’iy intellekt modeli yaratish istiqbollarini baholash. Metodologiya 10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 44 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 Tadqiqot qiyosiy-tahliliy metod asosida olib borildi. Ma’lumot manbalari sifatida EMNLP 2021 konferensiyasi materiallari va Times of Central Asia nashrida chop etilgan maqola ishlatildi. Texnologik tahlil: Mashinaviy tarjima modellarining samaradorligi (BLEU natijalari) va til juftliklari bo‘yicha natijalar o‘rganildi. Lingvistik tahlil: Karimov ilgari surgan “o‘rta Turk tili” konsepsiyasidagi fonetik va morfologik umumiylik tahlil qilindi. Qiyosiy yondashuv: Har ikki tadqiqot metodologiyasi va natijalari bir-biriga taqqoslab, ularning o‘zaro bog‘liqligi aniqlangan. Natijalar va muhokama Texnologik natijalar (Mirzahalov va boshqalar, 2021) Mirzakhalov va hamkorlari tomonidan ishlab chiqilgan mashinaviy tarjima modeli 6 ta Turk tili juftliklarida sinovdan o‘tkazilgan. Ularning tahliliga ko‘ra, o‘zbek–turk va qozoq– qirg‘iz juftliklarida modelning BLEU ko‘rsatkichi o‘rtacha +11,5% yaxshilangan. Bu natija Turk tillari o‘rtasidagi o‘xshashliklardan samarali foydalanish imkonini ko‘rsatadi. Lingvistik natijalar (Karimov, 2023) Karimov tomonidan ilgari surilgan “o‘rtacha Turk tili” konsepsiyasi tarixiy va nazariy asosga ega bo‘lib, u til birligini “fonetik, morfologik va semantik uyg‘unlik” asosida tushuntiradi. Ushbu konsepsiya Turk tillarining umumiy ildizlari asosida yagona til modeli yaratish g‘oyasini mustahkamlaydi. Qiyosiy tahlil Mezoni Mirzahalov et al. (2021) Karimov (2023) Integratsiya imkoniyati Yondashuv turi Empirik, texnologik Nazariy, lingvistik Texnolingvistik Asosiy maqsad Tarjima sifatini oshirish Yagona til modeli taklifi AI asosida til birligi Ma’lumot turi Parallel matn korpusi Lingvistik manbalar Korpus + nazariy asos Natija BLEU ↑ 11,5% Lingvistik konsepsiya Raqamli til modeli g‘oyasi 10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 45 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 Integratsiyalashgan holda, bu ikki yondashuv Turk tillarining texnologik qayta ishlanishini nazariy asos bilan bog‘laydi. Shu tariqa “Turkic AI ekotizimi” konsepsiyasi – ya’ni yagona Turk tili modeli – shakllanishi uchun ilmiy poydevor yaratiladi. Xulosa Mirzahalov va Karimov tomonidan olib borilgan tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Turk tillarining o‘zaro o‘xshashliklari nafaqat tarixiy, balki texnologik jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Mashinaviy tarjima tizimlaridagi muvaffaqiyatlar Karimov ilgari surgan “o‘rtacha Turk tili” konsepsiyasini amaliy jihatdan qo‘llash imkonini beradi. Ularning integratsiyasi Turk tillarining raqamli suverenitetini ta’minlaydigan, lingvistik birlikni aks ettiruvchi yagona sun’iy intellekt modeli yaratish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu yondashuv nafaqat tilshunoslik, balki madaniyat, tarix va texnologiya sohalarining kesishgan nuqtasida yangi ilmiy istiqbolni ochadi. Foydalanilgan adabiyotlar Mirzakhalov, J., Babu, A., Ataman, D., & Kariev, S. (2021). A Large-Scale Study of Machine Translation in Turkic Languages. In Proceedings of the 2021 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP 2021). DOI: 10.18653/v1/2021.emnlp-main.475 Jalalova S. (2023). Scientists of Ancient Central Asia Still Relevant in the Modern World: The Idea of the Averaged Turkic Language. Times of Central Asia. https://timesca.com/scientists-of-ancient-central-asia-still-relevant-in-the-modern-worldthe-idea-of-the-averaged-turkic-language/