YASHIRIN IQTISODIYOTNING AMALIY TAHLILI O'ZBEKISTON MIQYOSIDA VA UNING XUFYONA JIHATI

2025 BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI №7 MAXSUS SON https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 20 sahifa. E’lon qilishga 2025-yil sentyabrda ruxsat etildi. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viktorovna,Glazova Marina Viktorovna, Candidate of Economic Sciences (Moscow) Candidate of Economic Sciences (Moscow) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 28-fevraldagi 333/5-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 5 MUNDARIJA METHODS USED IN BUSINESS DECISION-MAKING ........................................................................................................10 Ochildiev Bekhruz To‘lqin ogli, Safarov Alisher YASHIRIN IQTISODIYOTNING AMALIY TAHLILI O‘ZBEKISTON MIQYOSIDA VA UNING XUFYONA JIHATI .............................................................................................................................................................................15 Yuldasheva Nargiza Rashidovna, Koshanov Abdimurat Azat uli IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 15 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami YASHIRIN IQTISODIYOTNING AMALIY TAHLILI O‘ZBEKISTON MIQYOSIDA VA UNING XUFYONA JIHATI Ilmiy rahbar: Koshanov Abdimurat Azat uli Qoraqalpoq davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi Email: [email protected] Annotatsiya: Maqolada YAIM tafovutini hisoblash usullari, naqd pulga bo‘lgan talab modeli hamda MIMIC modelidan foydalangan holda O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning ko‘lami va tuzilishi statistik tahlil qilingan. Norasmiy sektorning asosiy sabablari va ko‘rsatkichlari, jumladan, ishsizlik darajasi, soliq yuki hamda iqtisodiyotni raqamlashtirish darajasi ko‘rib chiqilgan. Mintaqaning boshqa mamlakatlari bilan qiyosiy tahlil asosida O‘zbekistonning yashirin iqtisodiyot tarqalishidagi o‘rni to‘g‘risida xulosalar chiqarilgan. Yakunida soliq siyosatini isloh qilish, raqamlashtirishni kengaytirish va kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash orqali norasmiy sektor ulushini kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit soʻzlar: xufyona iqtisodiyot, O‘zbekiston, statistik tahlil, MIMIC modeli, norasmiy bandlik, soliq tizimi, raqamlashtirish, iqtisodiy siyosat, naqd pul aylanmasi, YAIM. Abstract: The article presents a statistical analysis of the scale and structure of the shadow economy in Uzbekistan using GDP discrepancy estimation methods, the cash demand approach, and the MIMIC model. The main causes and indicators of the informal sector are examined, including unemployment rate, tax burden, and the level of economic digitalization. Based on a comparative analysis with other countries in the region, conclusions are drawn regarding Uzbekistan’s position in the context of shadow economy expansion. Finally, recommendations are proposed to reduce the share of the informal sector through tax policy reform, expansion of digitalization, and support for small businesses. Key words: shadow economy, Uzbekistan, statistical analysis, MIMIC model, informal employment, tax system, digitalization, economic policy, cash circulation, GDP. Аннотация: В статье проведён статистический анализ масштабов и структуры теневой экономики Узбекистана с использованием методов расчёта разницы ВВП, модели спроса на наличные деньги и модели MIMIC. Рассмотрены основные причины и показатели неформального сектора, включая уровень безработицы, налоговую нагрузку и степень цифровизации экономики. На основе сравнительного анализа с другими странами региона сделаны выводы о положении Узбекистана в контексте распространения теневой экономики. В заключение предложены рекомендации по снижению доли неформального сектора посредством реформирования налоговой политики, расширения цифровизации и поддержки малого бизнеса. Ключевые слова: теневая экономика, Узбекистан, статистический анализ, модель MIMIC, неформальная занятость, налоговая система, цифровизация, экономическая политика, денежное обращение, ВВП. Yuldasheva Nargiza Rashidovna Nukus davlat texnika universiteti 3-kurs talabasi Email: [email protected] IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 16 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami KIRISH O‘zbekiston Respublikasida jadal iqtisodiy rivojlanish va faol institutsional islohotlar sharoitida milliy iqtisodiyotning shaffofligi hamda samaradorligini oshirish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Barqaror iqtisodiy o‘sish va samarali davlat boshqaruviga erishishga to‘sqinlik qilayotgan asosiy muammolardan biri yashirin iqtisodiyot ulushining yuqoriligicha qolayotganidadir. Yashirin iqtisodiyot deganda, qoida tariqasida, rasmiy hisobga olinmaydigan va soliqqa tortilmaydigan iqtisodiy operatsiyalar, jumladan norasmiy bandlik, soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash, ro‘yxatdan o‘tmagan tadbirkorlik faoliyati hamda korrupsiya sxemalari tushuniladi. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi Xalqaro tashkilotlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda yashirin sektor ulushi yalpi ichki mahsulotning 20 foizidan 50 foizigacha bo‘lishi mumkin va shu bilan makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, ijtimoiy adolat hamda raqobat muhitiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston iqtisodiyotni faol liberallashtirish bosqichida bo‘lib, uni qisqartirish bo‘yicha samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun norasmiy iqtisodiyot ko‘lamini kompleks tahlil va monitoring qilish zarurati yuzaga kelmoqda. 1-rasm. Yashirin iqtisodiyot va naqd pul aylanish tezligi. Ushbu tadqiqot MIMIC modeli, naqd pulga bo‘lgan talabni tahlil qilish hamda rasmiy va potensial YAIM o‘rtasidagi tafovutni hisoblash kabi zamonaviy tahliliy usullardan foydalangan holda O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot hajmini statistik baholashga qaratilgan. Bundan tashqari, ish mintaqaning boshqa mamlakatlari bilan qiyosiy tahlilni hamda norasmiy sektor o‘sishiga hissa qo‘shuvchi asosiy omillarni aniqlashni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolaning maqsadi O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot tarkibi va hajmini aniqlash, shuningdek, iqtisodiy siyosatni takomillashtirish, biznesni rasmiylashtirish darajasini oshirish va fiskal jarayonlarni raqamlashtirish orqali uning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. TADQIQOT METODOLOGIYASI O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning ko‘lami va tarkibini baholash uchun ushbu tadqiqot doirasida norasmiy sektorning obyektiv va asosli manzarasini aniqlash imkonini beruvchi miqdoriy hamda qiyosiy-tahliliy usullar majmuasidan foydalanildi. Asosiy e’tibor quyidagi yondashuvlarga qaratildi: Ushbu usul yalpi ichki mahsulot (YAIM) to‘g‘risidagi rasmiy ma’lumotlarni mamlakatning ishlab chiqarish salohiyati, bandlik darajasi va boshqa makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar asosida hisoblangan potensial YAIM baholari bilan taqqoslashga asoslanadi. Haqiqiy va potensial YAIM o‘rtasidagi sezilarli tafovut yashirin sektor mavjudligining darajasini aniqlash imkonini beradi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 17 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 1-jadval. Haqiqiy va potensial YaIM o‘rtasidagi farqlar. Yil Rasmiy YaIM (mlrd. AQSH dollari) Potensial YaIM (baholash, mlrd.) Uzilish (mlrd dollar) Xufyona iqtisodiyotning taxminiy ulushi (%) 2019 59.1 78.0 18.9 32.0% 2020 57.7 76.5 18.8 32.6% 2021 69.2 95.0 25.8 36.2% 2022 80.4 112.0 31.6 38.9% 2023 90.8 127.0 36.2 39.9% Ushbu usul xufiyona operatsiyalarning katta qismi naqd pul mablag‘lari yordamida amalga oshirilishini nazarda tutadi. Naqd pulga bo‘lgan talabning rasmiy zarur hajmdan oshib ketishi baholanadi, bu esa norasmiy sektordagi faollikning belgisi bo‘lishi mumkin. Modelda inflyatsiya darajasi, foiz stavkalari, soliqqa tortish va naqd pulsiz to‘lovlardan foydalanish darajasi kabi o‘zgaruvchilar hisobga olinadi. Bu latent (yashirin) hodisalarni baholash uchun eng keng tarqalgan va tan olingan ekonometrik modellardan biri bo‘lib, yashirin iqtisodiyot ham shular jumlasidandir. MIMIC modeli yashirin o‘zgaruvchini — yashirin iqtisodiyot hajmini aniqlash uchun ko‘plab sabablardan (masalan, soliq bosimi, ishsizlik darajasi, ma’muriy to‘siqlar) hamda ko‘plab ko‘rsatkichlardan (naqd operatsiyalar hajmi, bandlik darajasi, o‘zini o‘zi band qilganlar ulushi) foydalanadi. Hisob-kitoblar O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, XVJ va Jahon bankining 2015–2023-yillardagi ma’lumotlaridan foydalangan holda amalga oshirildi. Natijalarni kontekstlashtirish uchun Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlari — Qozog‘iston, Tojikiston va Qirg‘iziston bilan qiyosiy tahlil o‘tkazildi, bu esa O‘zbekistonning yashirin iqtisodiyot darajasi bo‘yicha nisbiy holatini baholash va mintaqaviy qonuniyatlarni aniqlash imkonini berdi. 2-jadval. Markaziy Osiyo mamlakatlarida yashirin iqtisodiyotning ulushini baholash, 2023-yil. Mamlakat Yashirin iqtisodiyotning YAIMdagi ulushi (%) Baholash manbasi O‘zbekiston 32–38 MIMIC modeli bo‘yicha hisoblashlar Qozog‘iston 25–30 Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligi, XVJ Tojikiston 40–45 OTB, Jahon banki Qirg‘iziston 33–36 YeOTB, milliy manbalar TAHLIL VA NATIJALAR O‘tkazilgan statistik tahlil O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning asosiy xususiyatlarini aniqlash imkonini berdi. MIMIC modeliga ko‘ra, 2023-yilda yashirin iqtisodiyotning YAIMdagi ulushi 32–38 foizni tashkil etdi, bu o‘tgan yillardagi 40–45 foizlik ko‘rsatkichlarga nisbatan pasayishni bildiradi. Shu bilan birga, bu daraja xalqaro standartlar fonida yuqoriligicha qolmoqda. Eng katta norasmiy bandlik qishloq xo‘jaligi, chakana savdo, xizmat ko‘rsatish hamda qurilish sohalarida to‘plangan bo‘lib, bu tarmoqlarda naqd pulli hisob-kitoblar keng qo‘llaniladi va rasmiy mehnat shartnomalari amalda mavjud emas. Naqd pul muomalasi tahlili shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiyotda naqd pul hajmi rasmiy ko‘rsatkichlardan sezilarli darajada oshib ketmoqda, bu esa, ayniqsa, kichik va o‘rta biznes subyektlari orasida yashirin operatsiyalarning keng tarqalganligidan dalolat beradi. Hududiy tafovutlar tahliliga ko‘ra, eng yuqori yashirin iqtisodiy faollik Farg‘ona vodiysi, Andijon va Namangan viloyatlarida kuzatiladi — bu hududlarda aholining yuqori zichligi cheklangan rasmiy bandlik bilan uyg‘unlashgan. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 18 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami Qo‘shni davlatlar bilan taqqoslaganda, O‘zbekiston nisbatan o‘rta darajada joylashgan: yashirin iqtisodiyot ulushi Qozog‘istonda 25–30%, Tojikistonda 40–45%, Qirg‘izistonda esa 35%ni tashkil etadi. Shunday qilib, O‘zbekiston ko‘rsatkichlari Qozog‘istondan yuqori, biroq Tojikiston va Qirg‘izistondan pastdir. Yashirin sektor o‘sishining asosiy omillari sifatida yuqori soliq yuki, soliq ma’muriyatchiligining murakkabligi, davlat institutlariga bo‘lgan ishonchning pastligi, fiskal jarayonlarning yetarlicha raqamlashtirilmaganligi va, ayniqsa, qishloq joylarda biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun rag‘batlarning yetishmasligi qayd etildi. Umuman olganda, O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot hanuz muhim muammo bo‘lib qolmoqda: uning YAIMdagi ulushi 32–38 foiz atrofida saqlanmoqda. Bu holat davlat byudjeti uchun moliyaviy yo‘qotishlar, ishchilar uchun ijtimoiy himoyaning yetishmasligi hamda rasmiy va norasmiy kompaniyalar o‘rtasidagi raqobatning buzilishiga olib kelmoqda. 2-rasm. Mintaqaviy iqtisodiyotning tadqiqot usullari. Yashirin iqtisodiyotni kamaytirish uchun quyidagilar zarur: soliq tizimini soddalashtirish hamda raqamli hisobot platformalarini joriy etish; biznesni qonuniylashtirish dasturlarini, jumladan, soliq ta’tillarini ishlab chiqish; naqd pulsiz to‘lovlardan foydalanishni rag‘batlantirish; huquqiy savodxonlikni oshirish va biznesni rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazishning afzalliklari haqida aholining xabardorligini kuchaytirish. Raqamlashtirish, xususan, onlayn kassalar va to‘lov tizimlarini keng joriy etish iqtisodiy faoliyat shaffofligini oshirish hamda biznes yuritishni soddalashtirishga yordam beradi. XULOSA VA TAKLIFLAR O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot davlat rivojlanishiga har tomonlama ta’sir ko‘rsatadigan muhim hodisa bo‘lib qolmoqda — byudjet daromadlarining yo‘qolishidan tortib, aholining ijtimoiy himoyasi darajasining pasayishi hamda raqobat muhitining buzilishigacha. Statistik tahlil natijalariga ko‘ra, uning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 32–38 foizni tashkil etib, yashirin faoliyatning asosiy shakllari savdo, qishloq xo‘jaligi va qurilish sohalarida to‘plangan.