O'ZBEKISTON KORXONALARIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA JARAYONIDA MENEJMENTNING YANGI YONDASHUVLARI

2025 BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI №7 MAXSUS SON https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 43 sahifa. E’lon qilishga 2025-yil sentyabrda ruxsat etildi. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viktorovna,Glazova Marina Viktorovna, Candidate of Economic Sciences (Moscow) Candidate of Economic Sciences (Moscow) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 28-fevraldagi 333/5-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 5 MUNDARIJA METHODS USED IN BUSINESS DECISION-MAKING ........................................................................................................10 Ochildiev Bekhruz To‘lqin ogli, Safarov Alisher YASHIRIN IQTISODIYOTNING AMALIY TAHLILI O‘ZBEKISTON MIQYOSIDA VA UNING XUFYONA JIHATI .............................................................................................................................................................................15 Yuldasheva Nargiza Rashidovna, Koshanov Abdimurat Azat uli BIZNESDA VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA KASBIY KOMMUNIKATSIYALAR ...............................20 Gulmurodova Marjona Olimjon qizi, Normamatova Sitora Nozim qizi, Umida Yuldasheva Anasaliyevna ИНТЕГРАЦИЯ ТЕХНОЛОГИЙ МОДЕЛИРОВАНИЯ В ОБРАЗОВАНИЕ ПО БУХГАЛТЕРСКОМУ УЧЁТУ: ПОВЫШЕНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ ДЛЯ УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ ............................................................................................................................................ 25 Муратова Наргиза Тахировна MIGRATSIYA JARAYONLARI VA IQTISODIY TENGSIZLIK O‘RTASIDAGI O‘ZARO TA’SIR XUSUSIYATLARI ...............................................................................................................................................................................30 E.T. Samadova, M.Sh.Raximova O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA JARAYONIDA MENEJMENTNING YANGI YONDASHUVLARI .....................................................................................................................36 Shoydulova Maftuna Zafar qizi, Meliyeva Nargiza Eshboyevna IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 36 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA JARAYONIDA MENEJMENTNING YANGI YONDASHUVLARI Shoydulova Maftuna Zafar qizi Denov tadbirkorlik va Pedagogika instituti 4-bosqich talabasi Email: [email protected] Ilmiy rahbar: Meliyeva Nargiza Eshboyevna Denov Tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘qituvchisi Email: [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston korxonalarida raqamli transformatsiya jarayonining menejment tizimlariga ta’siri tahlil qilingan. Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi natijasida boshqaruvning yangi yondashuvlari, jumladan, avtomatlashtirilgan tizimlar, sun’iy intellekt asosida qaror qabul qilish va masofaviy boshqaruv imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, mamlakatimiz sharoitida raqamli transformatsiyaning afzalliklari hamda mavjud muammolar ko‘rib chiqilgan. Kalit soʻzlar: raqamli transformatsiya, menejment, O‘zbekiston korxonalari, innovatsion yondashuvlar, raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish, sun’iy intellekt, Big Data, masofaviy boshqaruv, strategik menejment. Abstract: This article analyzes the impact of the digital transformation process on the management systems of enterprises in Uzbekistan. The introduction of digital technologies has led to new management approaches, including automated systems, artificial intelligence–based decision-making, and remote management opportunities. The advantages and existing challenges of digital transformation in the context of our country are also examined. Key words: digital transformation, management, enterprises of Uzbekistan, innovative approaches, digital technologies, automation, artificial intelligence, Big Data, remote management, strategic management. Аннотация: В данной статье проанализировано влияние процесса цифровой трансформации на системы менеджмента предприятий Узбекистана. Внедрение цифровых технологий способствует появлению новых подходов к управлению, включая автоматизированные системы, принятие решений на основе искусственного интеллекта и возможности дистанционного управления. Также рассмотрены преимущества и существующие проблемы цифровой трансформации в условиях нашей страны. Ключевые слова: цифровая трансформация, менеджмент, предприятия Узбекистана, инновационные подходы, цифровые технологии, автоматизация, искусственный интеллект, большие данные, дистанционное управление, стратегический менеджмент. KIRISH So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida raqamli transformatsiya jarayonlari jadallik bilan rivojlanib bormoqda. 2024-yil yakunlariga ko‘ra, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasi iqtisodiyotning eng tez sur’atlarda o‘sayotgan tarmoqlaridan biriga aylandi. Jumladan, IT-xizmatlar eksporti qariyb 900 million dollarga yetgani, barcha hududlarda IT-parklar faoliyatining kengaygani hamda davlat xizmatlarining elektron shaklda ko‘rsatilishi hajmi ortgani ushbu yo‘nalishning ustuvorligidan dalolat beradi. “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida belgilangan vazifalar ham raqamli iqtisodiyotni shakllantirish va korxonalarda boshqaruv jarayonlarini yangilashni muhim ustuvorlik sifatida belgilab bermoqda. Raqamli transformatsiya jarayoni sharoitida menejment tizimlari tubdan o‘zgarib, korxonalarda boshqaruvning yangi mexanizmlari shakllanmoqda. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, sun’iy intellekt asosida qaror qabul qilish mexanizmlari va masofaviy boshqaruv imkoniyatlari korxonalarning samaradorligini oshirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 37 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami Mazkur masalaning dolzarbligi shundaki, bugungi globallashuv va raqobat sharoitida O‘zbekiston korxonalarining barqaror rivojlanishi, ichki va tashqi bozorda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi bevosita raqamli transformatsiya imkoniyatlaridan qay darajada samarali foydalanilishiga bog‘liq. Xodimlarni boshqarish tizimida zamonaviy texnologiyalarni keng qo‘llash, ularga moslashuvchan strategiyalarni ishlab chiqish va yangicha yondashuvlarni joriy etish korxonalar samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu munosabat bilan ushbu maqolaning asosiy maqsadi — O‘zbekiston korxonalarida raqamli transformatsiya jarayonining menejment tizimlariga, xususan, xodimlarni boshqarishga ta’sirini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishdan iboratdir. Maqolada belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: 2024-yilga oid rasmiy statistik ma’lumotlar asosida O‘zbekiston korxonalarida raqamli transformatsiya jarayonining umumiy ko‘rsatkichlarini tahlil qilish, menejment tizimlarida raqamli texnologiyalar joriy etilishining o‘ziga xos jihatlarini ochib berish, xodimlarni boshqarishda raqamli transformatsiya jarayonida uchrayotgan asosiy muammolarni aniqlash va ularning sabablari yuzasidan ilmiy xulosalar berish, xorijiy hamda mahalliy tajribani taqqoslab samarali boshqaruv mexanizmlarini taklif etish va O‘zbekiston korxonalari uchun mos bo‘lgan zamonaviy menejment strategiyalarini ishlab chiqish. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI O‘zbekiston olimlari va mutaxassislari raqamli transformatsiya jarayonining iqtisodiyot hamda menejment tizimlariga ta’sirini dolzarb masala sifatida baholab kelmoqdalar. Jumladan, iqtisodiyot fanlari doktori A. Vahobov va hamkorlari o‘z tadqiqotlarida raqamli iqtisodiyot sharoitida korxonalar boshqaruv tizimini modernizatsiya qilish, resurslardan samarali foydalanish hamda boshqaruvning shaffofligini ta’minlash muhimligini ta’kidlaydilar. N. Jo‘rayev esa raqamli texnologiyalarni joriy etishda korxonalarda kadrlar salohiyati va ularning raqamli savodxonligini oshirish masalasi hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini qayd etadi. Iqtisodiyot va menejment yo‘nalishidagi bir qator mahalliy monografiyalar hamda ilmiy maqolalarda (masalan, “Raqamli iqtisodiyot va innovatsion rivojlanish” to‘plamida) raqamli transformatsiyaning ijobiy jihatlari bilan bir qatorda, mavjud infratuzilma muammolari, boshqaruvda axborot xavfsizligini ta’minlash va xodimlarning yangi sharoitlarga moslashuvi masalalari keng muhokama qilingan. Xorijiy ilmiy adabiyotlarda ham ushbu mavzu keng yoritilgan. Xususan, P. Drucker va M. Porter kabi menejment sohasining mashhur vakillari o‘z asarlarida texnologik o‘zgarishlarning boshqaruv tizimiga bevosita ta’siri, raqamli transformatsiya jarayonida innovatsion strategiyalarni ishlab chiqish zarurligini asoslab berganlar. So‘nggi yillarda G. Westerman, A. McAfee va E. Brynjolfsson tomonidan yozilgan “Leading Digital: Turning Technology into Business Transformation” nomli asar korxonalar faoliyatida raqamli transformatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirish bo‘yicha fundamental manbalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Shuningdek, xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan tadqiqotlarda raqamli transformatsiya jarayonida xodimlarni boshqarishning zamonaviy usullari, masofaviy ishni tashkil etish, “talent management” konsepsiyasi hamda sun’iy intellekt asosida qaror qabul qilish mexanizmlarining samaradorligi keng tahlil qilingan. Umuman olganda, mahalliy va xorijiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiya jarayonida menejment tizimlari tubdan yangilanmoqda. O‘zbekiston olimlari ko‘proq amaliy jihatlarga, ya’ni infratuzilma, kadrlar salohiyati va iqtisodiy samaradorlikka e’tibor qaratayotgan bo‘lsalar, xorijiy mualliflar strategik boshqaruv, global raqobatbardoshlik va innovatsion yondashuvlarning nazariy asoslarini chuqur tahlil qilmoqdalar. TADQIQOT METADALOGIYASI Mavzuni ilmiy o‘rganish, statistik tahlillar, mantiqiylik, tahlil va tadqiq etish jarayonida turli xil adabiyotlar hamda ilmiy maqolalar tahlilidan foydalanilgan. TAHLIL VA NATIJALAR O‘zbekistonda raqamli transformatsiya bosqichma-bosqich izchil tarzda rivojlanmoqda. Korxonalar menejment tizimida kuzatilayotgan ayrim cheklovlar esa bu jarayonni yanada takomillashtirish imkoniyatlarini ochib bermoqda. Jumladan, xodimlarning raqamli savodxonligini oshirish, infratuzilmani modernizatsiya qilish va innovatsion boshqaruv yondashuvlarini keng joriy etish orqali korxonalarda samaradorlik va raqobatbardoshlikni sezilarli darajada oshirish mumkin. Davlat statistika qo‘mitasi hamda mustaqil tahlil markazlari ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni o‘zlashtirish darajasi yil sayin ortib bormoqda, bu esa inson resurslarini raqamli iqtisodiyot talablariga moslashtirishda muhim o‘sish sur’atlarini ko‘rsatmoqda (1-jadval). IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 38 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 1-jadval. O‘zbekistonda raqamli transformatsiyani takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari Yo‘nalish Amaldagi holat Rivojlantirish istiqbollari Raqamli savodxonlik Xodimlarning qariyb 40% texnologiyadan cheklangan foydalanadi Doimiy o‘quv va qayta tayyorlash dasturlarini kengaytirish orqali raqamli kompetensiyalarni oshirish Infratuzilma rivoji Qishloq hududlarda internet sifati past Barqaror tarmoq infratuzilmasi yaratish va keng polosali internet qamrovini kengaytirish IT-mutaxassislar tayyorlash Malakali kadrlar yetishmaydi IT-ta’limni davlat va xususiy sektor hamkorligida modernizatsiya qilish Huquqiy baza Ma’lumot xavfsizligi tartibga solinishi zarur Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish tizimini takomillashtirish va xalqaro standartlarga moslashtirish Moliyaviy qo‘llabquvvatlash KOB va startaplar imkoniyati cheklangan Imtiyozli grantlar, kreditlar va subsidiyalar orqali innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish Hududlar kesimida infratuzilma imkoniyatlarining tabaqalanishi ham yangi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilab bermoqda. Masalan, qishloq joylarda internet tezligini oshirish va barqaror tarmoq infratuzilmasini yaratish raqamli boshqaruv tizimlarining keng joriy etilishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, kichik va o‘rta biznes subyektlarini raqamli yechimlar bilan ta’minlash, ularga dastlabki moliyaviy va texnik yordam mexanizmlarini kengaytirish raqamli iqtisodiyotning poydevorini mustahkamlaydi. Kadrlar siyosatida esa ilg‘or IT-mutaxassislar tayyorlash, ularning ilmiy ishlanmalarini ishlab chiqarish jarayoniga integratsiya qilish, hamda xodimlarning yangi texnologiyalarga moslashuvchanligini rag‘batlantiruvchi dasturlarni joriy etish orqali menejment tizimini innovatsion asosda qayta shakllantirish mumkin. Tashkiliy jihatdan rahbarlar orasida raqamli madaniyatni oshirish, o‘zgarishlarni strategik imkoniyat sifatida qabul qilish madaniyatini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Huquqiy sohada esa ma’lumot xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va axborot texnologiyalarini tartibga solish bo‘yicha normativ-huquqiy bazaning izchil takomillashtirilishi raqamli boshqaruv tizimlariga ishonchni yanada mustahkamlaydi. Umuman olganda, O‘zbekiston korxonalarida raqamli transformatsiya jarayonlari kengayib borayotgani bilan birga, menejment tizimini kompleks modernizatsiya qilish orqali bu jarayonni tezlashtirish imkoniyatlari mavjud. Kadrlar tayyorlash, infratuzilmani rivojlantirish, huquqiy tartibotlarni kuchaytirish hamda davlat–xususiy sektor hamkorligini kengaytirish kelgusi yillarda raqamli iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlaydigan asosiy omillardan biri bo‘ladi. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, Estoniya, Singapur va ayrim G‘arbiy Yevropa davlatlari raqamli transformatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirishda ilg‘or natijalarga erishgan. Masalan, Estoniya elektron identifikatsiya tizimi va davlat xizmatlarini onlayn platformalar orqali boshqarishni keng joriy etgan bo‘lsa, Singapurda xodimlarni qayta tayyorlash dasturlari asosida sun’iy intellekt va avtomatlashtirish yo‘nalishida malaka oshirish markazlari samarali faoliyat yuritmoqda. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida esa 16–24 yoshdagi yoshlarning 80 foizi bazaviy yoki undan yuqori darajadagi raqamli ko‘nikmalarga ega ekani qayd etilgan. Quyidagi jadvalda ayrim davlatlarning ilg‘or tajribalari aks ettirilgan (2-jadval). 2-jadval. Xorij tajribasi taqqoslamasi Davlat Raqamli transformatsiya yondashuvi Xodimlarni boshqarishdagi xususiyatlar Statistik maʼlumotlar Natijalarda erishilgan o‘sish / natijalar Estoniya e-ID, blokcheyn asosida davlat xizmatlari Davlat-xususiy hamkorlikda raqamli savodxonlik dasturlari Bazaviy raqamli ko‘nikmalarga ega aholi ulushi 62.6 % (2024) Avvalgi yilga nisbatan ≈ 5.4 % oshgan; davlat xizmatlari tezlashgan, ma’muriy xarajatlar kamaygan Singapur Sun’iy intellekt va avtomatlashtirish markazlari Kadrlar uchun majburiy raqamli treninglar Raqamli iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi 17.7 % (2023) 2018–2023 yillarda CAGR ≈ 11.2 %; Kichik biznesda texnologiya qabul qilish 74 % → 94 % (+20 punkt) Yevropa Ittifoqi (EU27) Raqamli ko‘nikmalarni oshirish strategiyalari Yoshlarning ~80 % bazaviy raqamli ko‘nikmalarga ega bo‘lish maqsadi Bazaviy raqamli ko‘nikmalarga ega aholi ≈ 56 % (2023) Raqamli tengsizlik qisqarib bormoqda; yoshlar orasida ko‘nikmalar yuqori (ba’zi davlatlarda 90 %+ ga yetgan) IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 39 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 7-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami Davlat Raqamli transformatsiya yondashuvi Xodimlarni boshqarishdagi xususiyatlar Statistik maʼlumotlar Natijalarda erishilgan o‘sish / natijalar Janubiy Koreya Raqamli hukumat (e-government), ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv Davlat xodimlari uchun onlayn xizmatlar va treninglar E-government xizmatlari qamrovi ≈ 90.6 % (2023) OECD indeksida raqamli hukumat bo‘yicha eng yuqori o‘rinlardan biri; fuqarolarning davlat xizmatlaridan foydalanishi sezilarli oshgan Avstraliya Raqamli ishchi kuchini rivojlantirish, qayta tayyorlash Raqamli kasb tayyorlash va reskilling dasturlari 6.5 mln ishchi qayta o‘qitilishi kerakligi aniqlangan Yangi trening dasturlari ishga tushirilgan; xodimlarning digital malakalari kengaymoqda; raqamli iqtisodga moslashuv tezlashgan Kanada IT xodimlari uchun majburiy trening fondi Professional rivojlanish dasturlari 20,000 dan ortiq IT xodimlarini qamrab olish uchun $4.7 mln fond ajratilgan (2024) IT sohasidagi davlat xizmatchilari malakasi oshdi; davlat xizmatlari raqamli loyihalarni tezroq amalga oshirmoqda Niderlandiya Raqamli ko‘nikmalar kampaniyalari Aholi uchun raqamli savodxonlik kurslari Bazaviy raqamli ko‘nikmalarga ega aholi ≈ 82.7 % (2023) EUda yetakchi o‘rinlardan biri; aholining katta qismi davlat xizmatlarini onlayn foydalana oladi Finlyandiya Ta’lim tizimida raqamli ko‘nikmalar Yoshlarni erta raqamli tayyorlash Bazaviy raqamli ko‘nikmalarga ega aholi ≈ 82 % (2023) Ta’lim tizimi orqali yoshlar erta bosqichdan raqamli savodli; innovatsion xizmatlar kengaygan Germaniya Raqamli savodxonlik strategiyalari Davlat va xususiy sektor xodimlari uchun kurslar Internet va raqamli xizmatlardan foydalanish yuqori Davlat xizmatlari shaffoflashdi; fuqarolar onlayn platformalardan faol foydalanmoqda Buyuk Britaniya Raqamli hukumat strategiyalari Xodimlar uchun trening va qo‘llabquvvatlash Raqamli xizmatlardan foydalanish keng tarqalgan Elektron hukumat platformalari kengaygan; ish joylarida raqamli ko‘nikmalar talabi oshgan AQSh Davlat-xususiy hamkorlik va raqamli infratuzilma Shtatlar va federal hukumat xodimlari uchun treninglar Internet qamrovi yuqori, digital divides past Innovatsiyalar va startaplar rivojlandi; pandemiya davrida raqamli xizmatlarga talab keskin oshgan Ushbu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston sharoitida Estoniya va Skandinaviya mamlakatlari modelini moslashtirish eng maqbul yo‘l bo‘lishi mumkin. Chunki ushbu davlatlar tajribasi davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, elektron boshqaruv tizimlarini keng joriy etish hamda xodimlarni uzluksiz o‘qitish orqali transformatsiya jarayonini tezlashtirishga qaratilganligi bilan ajralib turadi (3-jadval). 3-jadval. O‘zbekiston uchun prognoz (2025–2030)1 Ko‘rsatkichlar Hozirgi holat (2024) 2027-yil prognozi 2030-yil prognozi Xodimlarning raqamli ko‘nikmalari (%) 60% 75% 90% Samaradorlik o‘sishi (%) — 15% 25% Yangi ish o‘rinlari (ming) — 200 430 SME raqobatbardoshligi Past O‘rta Yuqori Davlat xizmatlari shaffofligi O‘rta Yuqori Juda yuqori Prognoz natijalariga ko‘ra, agar O‘zbekiston ushbu tajribalarni samarali moslashtirsa, 2025–2030-yillar davomida bir qator ijobiy ko‘rsatkichlarga erishish mumkin. Jumladan, xodimlarning samaradorligi 20–25 foizga oshadi, raqamli texnologiyalar asosida 400 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratiladi, kichik va o‘rta biznes 1 Muallif ishlanmasi.