ADAPTIV JISMONIY TARBIYANING ASOSIY TUSHUNCHALARI VA ATAMALARI

Oktabr, 2025-Yil 137 ADAPTIV JISMONIY TARBIYANING ASOSIY TUSHUNCHALARI VA ATAMALARI Kenjebayeva Ulbosin Kabılovna https://doi.org/10.5281/zenodo.17356527 Annotatsiya. Ushbu tezisda “madaniyat”, “jismoniy tarbiya” va “adaptiv jismoniy tarbiya” tushunchalarining mohiyati, ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda inson va jamiyat rivojlanishidagi ahamiyati yoritilgan. Muallif tomonidan L.P. Matveev, I.M. Byxovskaya va boshqa olimlarning nazariy qarashlari asosida jismoniy madaniyat va adaptiv jismoniy tarbiya tushunchalarining falsafiy, pedagogik va ijtimoiy jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, adaptiv jismoniy madaniyatning sog‘liqni saqlash, ijtimoiy integratsiya va nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamiyat hayotiga qo‘shilishini ta’minlashdagi o‘rni ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: madaniyat, jismoniy tarbiya, adaptiv jismoniy madaniyat, sog‘lom turmush tarzi, integratsiya, insonparvarlik, reabilitatsiya. Abstract. This thesis explores the concepts of “culture,” “physical education,” and “adaptive physical education,” emphasizing their interconnections and roles in human and social development. Based on the theoretical perspectives of scholars such as L.P. Matveev and I.M. Bykhovskaya, the study analyzes the philosophical, pedagogical, and social aspects of physical culture and adaptive physical activity. The research highlights the importance of adaptive physical culture in promoting health, rehabilitation, and the social integration of people with disabilities into active community life. Keywords: culture, physical education, adaptive physical culture, healthy lifestyle, integration, humanism, rehabilitation. "Madaniyat", "jismoniy tarbiya", "adaptiv jismoniy tarbiya" tushunchalari Ushbu tushunchalar juda murakkab, koʻp qirrali va juda ko'р turli xil ta'riflar, talqinlarga ega. Shunday qilib, L.P. Matveev "madaniyat" tushunchasini talqin qilishda odatda "tabiat" tushunchasi bilan qarama-qarshi ekanligini ta'kidlaydi. Tabiiy qonunlarga koʻra, insondan mustaqil boʻlgan va uning faoliyati natijasida yuzaga kelmaydigan barcha narsalar (hamma narsa jonsiz va dunyoda inson tomonidan o'zgartirilmagan) tabiatga tegishli. Madaniyat fenomeni tarkibiga insonning (jamiyatning) o'zgaruvchan faoliyatining natijalari va usullari, ya'ni tabiatni inson ehtiyojlarini qondirishga yoʻnaltirilgan tadbirlar kiradi. Madaniyat faoliyat va ehtiyojlar bilan uzviy bog'liqdir. Faoliyat - bu dunyoni o'zlashtirish, inson va jamiyat ehtiyojlarini qondirish uchun uni oʻzgartirish, jarayonining har xil turlari va usullari. Shu bilan birga, uning atrofidagi dunyoni o'zlashtirgan odam har safar uni ma'no bilan toʻldiradi, har safar uni qayta yaratgandek, unga yangi, qiymatshematik oʻlchov beradi va shu bilan oʻzini o'zi yaratadi, bu insonparvar dunyoda oʻzini topadi (Byxovskaya І.М., 1993) Ehtiyoj - bu narsaga boʻlgan ehtiyoj, hayotiy yoki ichki ehtiyoj, shaxs va jamiyat rivojlanishi uchun eng muhim manbalar va shart-sharoitlar, odamlarning ijtimoiy faolligini qoʻzgʻatuvchi sabablar. Odatda ehtiyojlarning ikkita klassi mavjud - tabiiy va ijtimoiy. Birinchisi, avlodlarga oziq-ovqat, suv, havo, harakat, koʻpayish va himoya qilish zarurati. Ular hayvonlarga ham, odamlarga ham xosdir. Ijtimoiy ehtiyojlarni shaxs va jamiyat ehtiyojlariga qarab ajratish mumkin. 12 Jamiyatning eng muhim ehtiyojlaridan biri sogʻlom, jonli va harakatchan millatni yaratish, har tomonlama va barkamol odamlarni tarbiyalash va ularning kuchlari, qobiliyatlari va iste'dodlarini erkin va cheksiz rivojlantirish uchun ob'ektiv sharoitlarni Oktabr, 2025-Yil 138 yaratish zarurati (V.M. Vyudrin). Shaxsning ehtiyojlari orasida, masalan, gumanistik psixologiya nuqtai nazaridan (A.X. Maslov) xavfsizlik va himoya, oʻziga xoslik va muhabbat, oʻzini oʻzi qadrlash, oʻzini namoyon qilish yoki shaxsiy takomillashtirish ehtiyojlariga e'tibor qaratish lozim. Madaniyat rivojlanishi jarayonida shaxsning oʻzini takomillashtirishga, oʻz tabiatini oʻzgartirishga qaratilgan maxsus faoliyat turlari (shakllari, usullari) uning eng muhim tarkibiy qismlariga aylandi. Jismoniy madaniyat madaniyatning shu kabi qismlariga tegishlidir. Barcha madaniy qadriyatlar ichida eng muhimi inson boshqa barcha qadriyatlarning yaratuvchisi sifatida; tabiatni oʻzlashtirgan odamgina avval qadriyat bo'lmagan narsalarga aylanadi. Tarixan jismoniy madaniyat birinchi navbatda yosh va katta yoshdagi avlodlarni mehnat va harbiy ishlarga toʻliq jismoniy tayyorlashda jamiyatning amaliy ehtiyojlari ta'siri ostida rivojlandi - bular insoniyat hayotining eng muhim shartlari. Jismoniy madaniyatning eng toʻliq ta'rifi L. P. Matveevning asarlarida berilgan: "Jismoniy madaniyat - bu jamiyat va insoniyat madaniyatining organik qismi (tarmog'i); uning oʻziga xos tarkibining asosi - bu odamning vosita faoliyatidan hayotiy amaliyotga jismoniy tayyorgarlikning omili sifatida foydalanish, uning jismoniy holati va rivojlanishini optimallashtirish. Bunga quyidagilar kiradi: ushbu faoliyatning tegishli tarzda ishlab chiqilgan shakllari, uning natijalari madaniy ahamiyatga ega va keng ma'noda jamiyatning yosh va kattalar avlodlarining jismoniy imkoniyatlarini rivojlantirish uchun maxsus vositalar, usullar va sharoitlarni yaratishda erishgan yutuqlari. Haqiqiy insonparvar jamiyat sharoitida jismoniy madaniyat shaxsni har tomonlama uygʻun rivojlanishining samarali vositalaridan biri, har bir insonni jismoniy rivojlanish yoʻlida olg'a siljitishning samarali ijtimoiy omilidir. " 13 Ijtimoiymadaniy oʻlchovdagi jismoniy muammolarni tahlil qilgandan so'ng I.M.Buxovskaya jismoniy (tanaviy) madaniyatning quyidagi ta'rifini beradi: "Jismoniy madaniyat - bu insonning axloqiy qadriyatlarni shakllantirish bilan bog'liq faoliyatini (uning yoʻnalishi, usullari, natijalari) tartibga soluvchi madaniy sohadir. Ularning funksionalligi, aloqasi, ekspressivligi va go'zalligi me'yorlari va ideallari haqidagi gʻoyalarga asoslangan holda insonning tanaviy va harakatli xususiyatlarini saqlash va ulardan foydalanish. Jismoniy xususiyatlar jismoniy madaniyat uchun birinchi darajali ahamiyatga ega ekanligiga rozi boʻlish bilan jismoniy faoliyat (jismoniy mashqlardan foydalanish) insonning jismoniy rivojlanishini "rivojlantirish" ning asosiy vositasi, vositasi usuli boʻlsa ham, ayniqsa, Adaptiv jismoniy madaniyat sharoitida, aniqroq diqqat markazida boʻlish kerak. Jismoniy mashqlarga jalb qilinganlarning shaxsiga, intellektual, hissiy jihatdan kuchli, estetik va boshqa xususiyat va fazilatlarga har tomonlama ta'siri. Shu munosabat bilan jismoniy madaniyatning quyidagi ta'rifi taklif etiladi. Jismoniy madaniyat - bu inson va jamiyat madaniyatining bir turi. Ushbu faoliyat va uning ijtimoiy va individual jihatdan muhim natijalari insonning hayotga har tomonlama tayyorligini, uning holati va rivojlanishini optimallashtirishda; bu o'ziga xos jarayon va inson faoliyatining natijasidir, shuningdek jismoniy mashqlar, tabiiy ravishda atrof-muhit va gigiena omillaridan foydalangan holda shaxsning barcha tomonlarini va xususiyatlarini (jismoniy, intellektual, hissiy, ixtiyoriy, estetik, axloqiy va boshqalar) yaxshilash va uyg'unlashtirish vositalari va usullari. Jismoniy madaniyatdan farqli oʻlaroq, bilish va oʻzgarish ob'ekti, adaptiv jismoniy madaniyatning oʻzini takomillashtirish mavzusi sogʻlom emas, kasal odamlar, shu jumladan nogironlar. Bularning barchasi jismoniy tarbiya uchun gʻayrioddiy boʻlgan oʻquvchilar toifasiga nisbatan asosiy intizomning vazifalari, tamoyillari, vositalari, usullarini sezilarli va ba'zan tubdan oʻzgartirishni (moslashtirish, tuzatish yoki boshqacha tarzda moslashtirish) talab Oktabr, 2025-Yil 139 qiladi. Shuning uchun ism - "Adaptiv jismoniy tarbiya". 14 Demak, Adaptiv jismoniy madaniyat – bu jismoniy madaniyatning bir turi (sohasi), sog'liqni saqlash holatida, shu jumladan nogiron va jamiyatda. Ushbu faoliyat va uning ijtimoiy va individual ravishda ahamiyatli natijalari sogʻlik nuqsonlari boʻlgan odamning, shu jumladan nogironning hayotga har tomonlama tayyorligini yaratishda; har tomonlama tiklanish va ijtimoiy integratsiya jarayonida uning ahvoli va rivojlanishini optimallashtirish; bu inson faoliyatining o'ziga xos jarayoni va natijasidir, shuningdek jismoniy mashqlar, tabiiy ekologik va gigienik vositalar yordamida jismoniy holatdagi (jismoniy, intellektual, hissiy jihatdan ixtiyoriy, estetik, axloqiy va hokazo) ogʻishlarga ega boʻlgan shaxsning barcha tomonlarini va xususiyatlarini yaxshilash va uygʻunlashtirish vositalari va usullarining omillaridir Adaptiv jismoniy madaniyatda faoliyat yoki mutaxassisga yo'naltirishning nomuvofiqligi va faqat shaxsning jismoniy (jismoniy) tarkibiy qismlariga salomatlik nuqsonlari bilan bog'liqligi aniq ko'rinib turibdi. Bu yerda, birinchi navbatda, odamning nuqsonini tuzatish, zaruriy kompensatsiyalarni ishlab chiqish, asosiy nuqson tufayli kelib chiqadigan kasalliklar va ikkilamchi ogʻishlarning oldini olish uchun, yoki boshqacha qilib aytganda, jamiyat hayotiga jalb qilingan shaxsni har tomonlama tiklash va integratsiyalashtirish uchun adaptiv jismoniy tarbiyaning barcha mumkin boʻlgan vositalari va usullarini jalb qilish muammolari oʻynaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llabquvvatlash to‘g‘risida”gi qarori. 2. Rahmonov S. “Adaptiv jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi”. – Toshkent: O‘zDJTI, 2022. 3. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 4. World Health Organization. “Physical Activity and Disability: Global Guidelines”, 2021. 5. International Paralympic Committee. “Adaptive Sports Development Report”, 2023. 6. O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport qo‘mitasi materiallari, 2024. 7. Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Modern Science and Research, 3(12), 396400.