TIL ORQALI XALQ RUHIYATINI ANGLASH

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 92 TIL ORQALI XALQ RUHIYATINI ANGLASH ADCHTI ingliz tili va adabiyoti fakulteti talabasi Komilova Xonzoda Muzaffar qizi Ilmiy rahbar: Muqimjon Axunov Muhammadaminovich (PhD) dotsent Annotatsiya: Ushbu maqolada til va xalq ruhiyati o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik ilmiy-nazariy asosda tahlil qilinadi. Til nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi, tafakkuri, ma’naviy dunyosi va madaniy o‘zligini ifodalovchi hodisa sifatida baholanadi. Maqolada xalq ruhiyatini anglashda tilning leksik, frazeologik, metaforik qatlamlari, shuningdek, xalq og‘zaki ijodi va badiiy nutqdagi ifoda vositalarining roli tahlil qilinadi. Zamonaviy davrda globallashuv, internet tili va madaniyatlararo muloqot sharoitida til orqali xalq ruhiyatini saqlash masalalari ham yoritilgan. Kalit so‘zlar: til, xalq ruhiyati, milliy tafakkur, madaniyat, xalq og‘zaki ijodi, ma’naviyat, identitet. Аннотация: В данной статье проводится научно-теоретический анализ процесса познания народного духа через язык. Язык рассматривается как основное выражение национального мышления, ценностей, мировоззрения и исторической памяти народа. В статье раскрывается неразрывная связь между языком и народным духом, а также их взаимосвязь с социальными, культурными и духовными факторами. Кроме того, анализируется роль и значение национального языка в сохранении народного духа в условиях глобализации. Ключевые слова: язык, народный дух, национальное мышление, культура, ценности, самобытность, духовность. This article provides a scientific and theoretical analysis of understanding the spirit of a nation through language. Language is regarded as the main expression of a people’s national mindset, values, worldview, and historical memory. The paper explores the intrinsic connection between language and national spirit, highlighting their interrelation with social, cultural, and spiritual factors. Furthermore, it analyzes the role and importance of the national language in preserving the people’s spirit amid globalization. Keywords: language, national spirit, mindset, culture, values, identity, spirituality. Til — bu xalq ruhining oynasi, uning o‘zligini, fikrlash tarzini va dunyoni idrok etish uslubini ifoda etuvchi eng muhim vosita hisoblanadi. Har bir xalqning tili o‘sha millatning tarixini, qadriyatlarini, hayot falsafasini va ruhiy dunyosini o‘zida mujassam etadi. Shu sababli, xalqning ruhiyatini, dunyoqarashini va ichki kechinmalarini to‘liq anglash uchun uning tilini chuqur o‘rganish zarur [Ismoilov, 2022]. Mavzuning dolzarbligi shundaki, globallashuv jarayonlari natijasida ko‘plab milliy tillar o‘zining asl ruhini yo‘qotish xavfi ostida qolmoqda. Xalqning tili o‘zgarsa, uning ruhiy dunyosi ham o‘zgaradi. Shu bois, tilni xalq ruhiyatining eng muhim aks ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 93 ettiruvchisi sifatida o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki falsafa, etnologiya va sotsiologiya fanlari uchun ham muhim ilmiy masaladir. Tadqiqotning maqsadi — til orqali xalq ruhiyatining ifodalanish mexanizmlarini aniqlash, uning ijtimoiy va madaniy ahamiyatini tahlil qilish. Tadqiqot vazifalari: 1. Xalq ruhiyatining til orqali aks etish xususiyatlarini aniqlash; 2. Tilning madaniy va ma’naviy yuklamasini tahlil qilish; 3. Frazeologiya, maqol, hikmatlar orqali xalqning dunyoqarashini tahlil etish; 4. Zamonaviy davrda til va xalq ruhiyatining o‘zaro ta’sirini baholash. Tadqiqot ob’ekti: tilning xalq ruhiyatini ifodalovchi xususiyatlari. Tadqiqot predmeti: tildagi madaniy, ma’naviy va semantik ma’nolar tizimi. Til va xalq ruhiyati o‘rtasidagi nazariy asoslar Til — bu xalqning jamoaviy ongi, u xalqning tarixiy tajribasini, his-tuyg‘ularini va tafakkur shaklini o‘zida mujassam etadi. Filolog olim V. Gumboldt ta’kidlaganidek, “Til — bu xalq ruhi, xalq ruhi esa tilda yashaydi” [Gumboldt, 1836]. Ya’ni, til va milliy ruh bir-biridan ajralmas tushunchalardir. Har bir xalq o‘z tilida dunyoni o‘ziga xos tarzda ifodalaydi. Masalan, o‘zbek tilida mehmondo‘stlik, sabr, vafodorlik, or-nomus kabi tushunchalar ko‘p qo‘llanadi. Bu esa o‘zbek xalqining ichki ruhiy holati va qadriyatlar tizimini ko‘rsatadi [Saidov, 2020]. Demak, tildagi semantik tizim xalqning ruhiy tuzilishini aks ettiruvchi ijtimoiy modeldir. Shu sababli, tilni o‘rganish xalq psixologiyasini o‘rganish bilan teng ma’noga ega. Xalq ruhiyati til birliklarida Xalq ruhiyati tilning leksik, frazeologik va grammatik qatlamlarida o‘z ifodasini topadi. Xususan: Leksik darajada — xalq hayot tarzini aks ettiruvchi so‘zlar, masalan “mehmondo‘stlik”, “baraka”, “halollik”, “duo”, “ajdod”, “vijdon” kabi birliklar xalqning axloqiy-ruhiy qadriyatlarini ifodalaydi. Frazeologik darajada — xalq ruhiyatining eng jonli namunasi maqollar, iboralar, hikmatli so‘zlarda namoyon bo‘ladi: o“Ko‘ngil ko‘zgudir” — bu ibora o‘zbek xalqining ruhiy poklikka, halollikka e’tiborini bildiradi. o“Til joni — xalq joni” — til va millat o‘rtasidagi uzviy aloqani ko‘rsatadi. Metaforik darajada — xalq o‘z tilida tabiat hodisalari orqali ruhiy kechinmalarni ifodalaydi: “Yuragim muzlab ketdi”, “Ko‘nglim yorishdi”, “Ko‘zimga quvonch to‘ldi” kabi iboralar xalqning hissiy madaniyatini aks ettiradi [Abdullayeva, 2021]. Tilning bu qatlamlari xalqning ruhiy olamini tahlil qilishda eng ishonchli manbalardir. Chunki ularning ildizi xalq tafakkurining eng qadimiy qatlamlariga borib taqaladi. Tarixiy kontekst: tilda xalq ruhining shakllanish jarayoni ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 94 Insoniyat tarixida har bir xalqning tili uning ijtimoiy hayoti, mehnat faoliyati, diniy e’tiqodi va urf-odatlari bilan shakllangan. Masalan, o‘zbek tili tarixiy jihatdan turkiy ildizlarga ega bo‘lib, islom sivilizatsiyasi, arab va fors madaniyatining ta’sirida boyigan [Karimov, 2019]. Bu jarayon natijasida tildagi ko‘plab diniy, falsafiy va ma’naviy so‘zlar xalq ruhiyatining muhim qismiga aylangan: “sabr”, “taqvo”, “niyat”, “baraka”, “ehson” kabi so‘zlar xalqning ruhiy dunyosini aks ettiruvchi asosiy kalit birliklardir. Demak, xalq ruhiyatini anglash uchun uning tarixiy-madaniy tajribasini, ya’ni tilda shakllangan semantik izlarni tahlil qilish zarur. Hozirgi davrda til va xalq ruhiyati Zamonaviy davrda global madaniy almashinuvlar, internet tili va inglizcha so‘zlarning kirib kelishi milliy til ruhiyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. “Emoji”lar, qisqartmalar, texnoslanglar tildagi hissiylikni kamaytirayotganini ayrim olimlar ta’kidlaydi [Crystal, 2006]. Biroq bu o‘zgarishlar xalq ruhiyatini butkul o‘zgartirmaydi, faqat ifoda shaklini yangilaydi. O‘zbek tilida ham zamonaviy atamalar xalqona ruhiyat bilan uyg‘unlashmoqda: “mehr”, “sadoqat”, “ona yurt” kabi so‘zlar hanuz eng chuqur ma’naviy yuklamaga ega. Shunday ekan, xalq ruhiyatini saqlab qolish uchun tilning milliy asoslarini mustahkamlash, uni ta’lim, adabiyot, OAV va raqamli maydonda faol targ‘ib etish zarur. Muammolar va ularni hal qilish yo‘llari Til orqali xalq ruhiyatini anglashda quyidagi muammolar kuzatilmoqda: Yangi avlodning milliy tildan uzoqlashuvi; Ijtimoiy tarmoqlarda aralash tilli muloqotning kuchayishi; Milliy frazeologik boylikning kamayib borishi; Ommaviy madaniyatning tildagi ifoda uslublarini soddalashtirishi. Ushbu muammolarni hal etish uchun: 1. Ta’lim tizimida milliy til va og‘zaki ijodni chuqur o‘qitish; 2. OAVda milliy nutq madaniyatini targ‘ib qilish; 3. Yangi texnologiyalar yordamida tildagi xalqona birliklarni raqamlashtirish va saqlash kerak [Mirzaeva, 2023]. Til xalq ruhiyatining oynasi ekanini adabiyot va folklor misolida ham yaqqol ko‘rish mumkin. Masalan, Alisher Navoiy asarlaridagi “ko‘ngil”, “ishq”, “vatan” kabi so‘zlar nafaqat shoirning, balki butun xalqning ruhiy holatini ifodalaydi. Navoiy tili orqali xalqning orzu-intilishlari, ma’naviy olami va qadriyatlari ifodalangan. Yoki xalq og‘zaki ijodidagi maqollarga e’tibor beraylik: “Ona yurting omon bo‘lsa, belingda kamaring bo‘ladi.” “Ko‘ngil dardini so‘z aytar.” ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 95 Bu maqollar xalqning hayot falsafasi, iymoni va ruhiy barqarorligini ifodalaydi. Ular orqali xalq o‘zining kimligini, qanday yashashini va nimaga ishonishini ko‘rsatadi. Tilning bu jihatlari shuni ko‘rsatadiki, u xalqni birlashtiruvchi, madaniyatni uzluksiz davom ettiruvchi vositadir. Har bir so‘z xalq ruhiyatidagi bir zarradir. Xalq ruhiyatini anglash tildan boshlanadi. Chunki til — xalqning yuragi, ongi va tafakkurining eng sof ko‘rinishidir. Tilni chuqur o‘rganmasdan, xalqning ruhini tushunish, uning tarixiy va madaniy mohiyatini anglash imkonsizdir. Globallashuv sharoitida milliy ruhiyatni asrashning eng muhim yo‘li — milliy tilni asrash va rivojlantirishdir. Tilni yo‘qotish — xalqning ruhini yo‘qotish bilan barobar. Shu sababli, har bir avlod o‘z tilini sevishi, qadrlashi va uni yashatishi kerak. Til xalq ruhiyatining aks-sadosi, millat yuragining ohangidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva, Z. (2021). Til va xalq ruhiyati: lingvomadaniy tahlil. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Gumboldt, V. (1836). Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues. Berlin. 3. Ismoilov, A. (2022). Til va tafakkur munosabati. O‘zbekiston Milliy universiteti jurnali. 4. Karimov, M. (2019). Til – millat ko‘zgusi. “Yangi asr avlodi” nashriyoti. 5. Saidov, B. (2020). Til va madaniyat falsafasi. Toshkent: O‘zbekiston faylasuflar jamiyati. 6. Mirzaeva, N. (2023). Globallashuv davrida tilning ijtimoiy vazifalari. “Til va jamiyat” ilmiy jurnali. 7. Sapir, E. (1921). Language: An Introduction to the Study of Speech. New York: Harcourt, Brace. 8. Crystal, D. (2006). Language and the Internet. Cambridge University Press. 9. Qodirova, M. (2018). Til va xalq og‘zaki ijodi uyg‘unligi. “Filologiya masalalari” jurnali. 10. Navoiy, A. (1499). Mahbub ul-qulub. (Tanqidiy matn nashri, 2020). Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti.