ME'YORLAR VA QADRIYATLARNI O'ZLASHTIRISH BU IJTIMOIY MOSLASHUV JARAYONINING MOHIYATIDIR

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 100 ME'YORLAR VA QADRIYATLARNI O'ZLASHTIRISH BU IJTIMOIY MOSLASHUV JARAYONINING MOHIYATIDIR Jabborova Musharrafxon Zafarbek qizi Andijon Davlat Universiteti 2-bosqich doktoranti, Qo’qon Universiteti andijon filiali o’qituvchisi [email protected] ANNATATSIYA: Ushbu maqolada umumiy moslashuv tushunchasiga me’yoriy va qadriyatlarni o’zlashtirishning shaxs ijtimoiy muhitiga moslashuviga ta’siri haqida ijtimoiy norm ava qadriyatlarni qabul qilish va unga moslashuv jarayoni bosqichlari haqida so’z yuritilgan. Kalit so’zlar: Ijtimoiy moslashuv, qadriyatlar, xulq atvor, ijtimoiy me’yorlar, ANNOTATION: This article discusses the concept of general adaptation, the impact of the acquisition of norms and values on the adaptation of an individual to the social environment, and the stages of the process of accepting and adapting to social norms and values. Keywords: Social adaptation, values, behavior, social norms АННОТАЦИЯ: В данной статье рассматривается понятие общей адаптации, влияние усвоения норм и ценностей на адаптацию личности к социальной среде, а также этапы процесса принятия социальных норм и ценностей и адаптации к ним. Ключевые слова: Социальная адаптация, ценности, поведение, социальные нормы Ijtimoiy moslashuv jarayonining muhim tarkibiy qismi sifatida me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish alohida ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon davomida shaxs o'zi a'zo bo'lgan jamiyat yoki ijtimoiy guruhda qabul qilingan xulq-atvor qoidalari, qadriyatlar tizimi, an'analar va ijtimoiy me'yorlarni o'zlashtiradi. Mazkur jarayon shaxs shakllanishining poydevorini tashkil etib, uning ijtimoiy identifikatsiyasi, jamiyatdagi o'rni va individual rivojlanishini belgilab beradi. Me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish jarayoni shaxs ijtimoiylashuvining muhim mexanizmi hisoblanadi. Sosiologiya klassigi Emil Dyurkgeym ta'kidlaganidek, jamiyat individual ongning ustida turadigan va shaxs xulq-atvoriga ta'sir ko'rsatadigan ijtimoiy faktlardan tarkib topadi. Bu ijtimoiy faktlar me'yorlar, qadriyatlar, ramzlar va an'analar shaklida namoyon bo'ladi. Ijtimoiy me'yorlar — bu jamiyatda qabul qilingan, kutilayotgan xulq-atvor standartlari bo'lib, ular shaxsning turli vaziyatlarda qanday harakat qilishi kerakligini belgilab beradi. Me'yorlar formal (qonunlar, rasmiy qoidalar) va noformal (urf-odatlar, etiket qoidalari) bo'lishi mumkin. Masalan, navbatda turish, kattalarni hurmat qilish, jamoat transportida o'rin berish kabi noformal me'yorlar jamiyat hayotining ajralmas qismi hisoblanadi. Qadriyatlar esa — jamiyat a'zolari tomonidan muhim deb e'tirof etilgan g'oyalar, e'tiqodlar va ideallar tizimidir. Qadriyatlar shaxs uchun ma'naviy yo'lchi yulduz vazifasini bajarib, uning qarorlar qabul qilishi, hayotiy maqsadlarini belgilashi va xulq-atvoriga ta'sir ko'rsatadi. Oila, ta'lim, mehnat, sog'liq, erkinlik kabi universal qadriyatlar turli madaniyatlarda mavjud bo'lsa-da, ularning ahamiyati va ustuvorligi madaniy kontekstga qarab farqlanadi. Shaxs me'yorlar va qadriyatlarni turli mexanizmlar orqali o'zlashtiradi: Ijtimoiylashuv institutlari orqali o'zlashtirish ya’ni oila, ta'lim muassasalari, din va ommaviy axborot vositalari kabi ijtimoiylashuv institutlari orqali shaxs jamiyatda qabul qilingan me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtiradi. Oila boshlang'ich ijtimoiylashuv instituti sifatida bolaga dastlabki axloqiy qadriyatlar va xulq-atvor me'yorlarini singdiradi. Identifikatsiya mexanizmi shaxs o'ziga namuna bo'lgan insonlar (ota-ona, o'qituvchilar, tengdoshlar, mashhur shaxslar)ning xulq-atvorini kuzatish va ularga taqlid qilish orqali me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtiradi. Albert Bandura tomonidan ishlab chiqilgan ijtimoiy o'rganish nazariyasi aynan shu mexanizmni tadqiq etgan bo'lib, shaxs kuzatish va modellashtirish orqali ijtimoiy xulq-atvorni o'zlashtirishini ko'rsatgan. Ijtimoiy nazorat mexanizmlari jamiyat a'zolarini ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 101 me'yorlarga rioya etishga undaydigan ijtimoiy nazorat vositalari (rag'batlar va jazolar) orqali ham me'yorlar va qadriyatlar o'zlashtiriladi. Masalan, ijtimoiy ma'qullash, maqtov, tan olish kabi ijobiy sanktsiyalar va tanqid, jazo, inkor etish kabi salbiy sanktsiyalar shaxsda ma'lum xulq-atvor modellarini shakllantirishga yordam beradi. Tashqi me'yorlar va qadriyatlar shaxsning ichki e'tiqodlariga aylanadi. Shaxs me'yorlarga nafaqat tashqi nazorat tufayli, balki o'zining ichki e'tiqodlari asosida amal qiladi. Internalizatsiya jarayonining samaradorligi shaxs rivojlanishining muhim ko'rsatkichi hisoblanadi. Albatta me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish jarayoni birdan kechmaydi, bir necha bosqichlarda asta sekin ma’lum vaqt mobaynida sodir bo’ladi. Dastlab ushbu madaniyat to’g’risida axborot olish bosqichi va anglash bosqichi ro’y beradi, shaxs ijtimoiy me'yorlar va qadriyatlar haqida ma'lumot oladi, ularning mazmuni bilan tanishadi va me'yorlar va qadriyatlarning ma'nosini tushunib yetadi, axborotlar orqali ularning jamiyat hayotidagi ahamiyatini anglaydi. Qabul qilish bosqichi shaxs ma'lum me'yorlar va qadriyatlarni o'z qarashlari tizimiga qo'shib oladi, ularni o'ziniki deb qabul qiladi. Amaliyot bosqichi shaxs o'zlashtirilgan me'yorlar va qadriyatlarga muvofiq xulq-atvor ko'rsatadi, o'z faoliyatini ular asosida tashkil etadi. Transformatsiya bosqichi shaxs nafaqat mavjud me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtiradi, balki ularga o'z munosabatini shakllantiradi, zarur hollarda ularni tanqidiy baholab, o'zgartirish va takomillashtirishga hissa qo'shadi. Me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish madaniy kontekstga bog'liq holda farqlanadi. Turli jamiyatlarda turli me'yorlar va qadriyatlar ustuvor ahamiyatga ega bo'ladi. Hofstede1 tadqiqotlarida ko'rsatilganidek, jamiyatlar individualizm-kollektivizm, hokimiyat distantsiyasi, noaniqlikka munosabat, maskulinlik-femininlik va vaqtga munosabat kabi madaniy o'lchamlar bo'yicha farqlanadi. Masalan, individuallikka asoslangan jamiyatlarda (G'arb mamlakatlari) shaxsiy erkinlik, mustaqillik va o'zini o'zi ifoda etish qadriyatlari ustuvor bo'lsa, kollektivistik jamiyatlarda (Osiyo, Afrika mamlakatlari) jamoa manfaatlari, oila qadriyatlari va ijtimoiy uyg'unlik muhimroq hisoblanadi. Bu farqlar me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish jarayoniga ham sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Madaniyatlararo aloqalar va globallashuv sharoitida shaxs turli madaniyatlarga xos me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirishga majbur bo'ladi, bu esa "madaniy kompetentsiya" tushunchasining ahamiyatini oshiradi. Madaniy kompetentsiya — bu turli madaniy kontekstlarda samarali faoliyat ko'rsatish qobiliyati bo'lib, u turli madaniyatlarning me'yorlari va qadriyatlarini tushunish va hurmat qilishni o'z ichiga oladi. Zamonaviy jamiyatlarda me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish jarayoni bir qator yangi tendentsiyalar bilan xarakterlanadi. Qadriyatlar pluralizmi zamonaviy jamiyatlarda turli qadriyatlar tizimlari yonma-yon mavjud bo'lib, shaxs uchun qadriyatlarni tanlash erkinligi oshgan. Bu holat shaxsning o'z qadriyatlar tizimini shakllantirish jarayonini murakkablashtiradi, lekin shu bilan birga uning ijodiy erkinligi va individualligini ta'minlaydi. Axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlar rivoji me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish jarayoniga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda. Virtual muhit yangi me'yorlar va qadriyatlar manbai sifatida namoyon bo'lib, an'anaviy ijtimoiylashuv institutlarining rolini qisman o'z zimmasiga olmoqda. Tez o'zgaruvchan zamonaviy dunyoda qadriyatlar ham o’zgarishga uchramoqda. Masalan, an'anaviy oilaviy qadriyatlar o'zgaryapti, gender stereotiplari qayta ko'rib chiqilmoqda, ekologik qadriyatlar ahamiyati oshmoqda. 1https://ru.wikipedia.org/wiki ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 102 Zamonaviy ta'lim tizimi va jamiyat rivojlanishi shaxsning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan bo'lib, bu shaxsning me'yorlar va qadriyatlarni passiv o'zlashtirmasdan, ularni tanqidiy baholash, tanlash va zarur hollarda transformatsiya qilish imkoniyatini beradi. Me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish jarayoni shaxs va jamiyat o'rtasidagi uyg'unlik va muvozanatni ta'minlaydigan muhim mexanizm hisoblanadi. Bu jarayon orqali shaxs o'zining individual rivojlanish yo'lini jamiyat talablari bilan muvofiqlashtirib, ijtimoiy muhitga samarali moslashish imkoniyatiga ega bo'ladi. Shu bilan birga, samarali ijtimoiy moslashuv nafaqat mavjud me'yorlar va qadriyatlarni passiv qabul qilish, balki ularga nisbatan faol, tanqidiy va ijodiy munosabatda bo'lish, zarur hollarda ularni takomillashtirish va yangilashga hissa qo'shishni ham o'z ichiga oladi. Bu jarayon shaxsning jamiyat hayotidagi faol ishtirokchisi va ijodkori sifatidagi rolini ta'minlaydi. Zamonaviy globallashuv va madaniyatlararo integratsiya sharoitida me'yorlar va qadriyatlarni o'zlashtirish jarayoni yanada murakkablashib, ko'p qirrali tus olmoqda. Bu esa shaxsdan yuqori darajadagi qabul qilish va moslashuv qobiliyati, madaniy kompetentsiya va qadriyatlar tizimidagi o'zgarishlarga egiluvchan munosabatda bo’lishni taqazo etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Qodirov D.X. "Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti." Buxoro davlat universiteti, 2022. [ref:19] 2. Talapov B. "Qadriyatlar falsafasi." Namangan davlat universiteti, 2024. [ref:20] 3. Masalieva O. "O'zbekistonda ijtimoiy ish tarixi." Academia, 2023. [ref:21] 4. "Umumiy pedagogika (o'quv qo'llanma)." Renessans-edu.uz, 2023. [ref:13] 5. "Ijtimoiy falsafa." Buxoro davlat universiteti, 2021. [ref:16] 6. Tillayeva N. "Maktab O'quvchilarining Ijtimoiy Moslashuvining Psixologik Xususiyatlari." InLibrary, 2024. [ref:1] 7. "Zamonaviy oilada, farzand tarbiyasida milliy qadriyatlarning o'rni." MOITI, 2023. [ref:5,22] 8. "Qadriyatlar va ijtimoiy taraqqiyot. Ilmiy ishlar to'plami." Toshkent: O'zbekiston, 1997. [ref:23] 9. "Yoshlarda milliy qadriyatlar orqali intellektual salohiyatni shakllantirish." ScienceWeb.uz, 2021. [ref:24]