scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

ҚУЙИБ ТАЙЁРЛАНГАН ЛЕМЕХ ИШЧИ ОРГАНЛАРНИ МАТЕРИАЛИ СТРУКТУРАСИНИ ЛАБОРАТОРИЯ ШАРОИТИДА АНИҚЛАШ

Махмудов Икрорхон Рустамхон ўғли

Abstract

Ушбу мақолада қуйиб тайёрланган лемех ишчи органларининг материали ва унинг структураси лаборатория шароитида тадқиқ қилинган. Тадқиқот давомида материалнинг микротузилиши, хом ашёни қайта ишлаш технологияси ва ишчи органларнинг мустаҳкамлик хусусиятлари ўрганилди. Олинган натижалар лемехларнинг ишончлилиги ва хизмат муддатини оширишга қаратилган таклифлар ишлаб чиқишга асос бўлиб хизмат қилади.

Full text

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 31 31 ҚУЙИБ ТАЙЁРЛАНГАН ЛЕМЕХ ИШЧИ ОРГАНЛАРНИ МАТЕРИАЛИ СТРУКТУРАСИНИ ЛАБОРАТОРИЯ ШАРОИТИДА АНИҚЛАШ Махмудов Икрорхон Рустамхон ўғли Андижон давлат техника институти катта ўқитувчиси т.ф.ф.д. (PhD) E.mail: [email protected] Telefon:: +998933649493; +998993649493; Аннотация: Ушбу мақолада қуйиб тайёрланган лемех ишчи органларининг материали ва унинг структураси лаборатория шароитида тадқиқ қилинган. Тадқиқот давомида материалнинг микротузилиши, хом ашёни қайта ишлаш технологияси ва ишчи органларнинг мустаҳкамлик хусусиятлари ўрганилди. Олинган натижалар лемехларнинг ишончлилиги ва хизмат муддатини оширишга қаратилган таклифлар ишлаб чиқишга асос бўлиб хизмат қилади. Annotation: This article presents a laboratory study of the material and structure of premanufactured plowshare working parts. During the research, the microstructure of the material, the raw material processing technology, and the strength characteristics of the working parts were examined. The results provide a basis for developing proposals aimed at improving the reliability and extending the service life of plowshares. Аннотация: В данной статье исследованы материал и структура заранее изготовленных рабочих органов лемеха в лабораторных условиях. В ходе исследования были изучены микроструктура материала, технология переработки сырья и прочностные характеристики рабочих органов. Полученные результаты служат основой для разработки предложений, направленных на повышение надежности и продления срока службы лемехов. Keywords: abrasive wear, wear-resistant materials, abrasion resistance, selection methodology, industrial materials, mechanical strength. Tayanch so‘zlar: abraziv yeyilish, chidamli materiallar, eskirishga qarshilik, tanlash metodikasi, sanoat materiallari, mexanik mustahkamlik. Ключевые слова: абразивный износ, износостойкие материалы, стойкость к истиранию, методика выбора, промышленные материалы, механическая прочность. Кириш. Маълумки қишлоқ хўжалиги соҳасида экинларни экишга тайёрлаш ва тупроққа ишлов беришда турли хил агротехник тадбирлар олиб борилиб, ушбу тадбирларда асосий восита сифатида қишлоқ хўжалиги машиналари ва ишчи органлари жалб қилинади. Ушбу машиналарнинг ишчи органлари доимий равишда оғир шароитларда ишлайди ва тез ейилиб яроқсиз холга келиб қолади. Шунинг учун қишлоқ хўжалиги машиналарининг ишчи органлари эксплуатацион ишончлилигини ошириш бугунги кунда қишлоқ хўжалиги машинасозлигининг долзарб муаммоларидан бўлиб қолмоқда. Ушбу муаммони ечиш йўлида асосий эътибор қишлоқ хўжалиги машиналарининг ишчи органларини ишлаб чиқаришда анъанавий турдаги материаллардан фойдаланмасдан илмий асосланган янги замонавий абразив ейилишга чидамли материалларни яратиш ва уларни асослаш орқали уларнинг хоссаларини яхшилашга қаратилади [1]. Усул ва натижалар. Намуналарнинг металлографик микроскоп остида олинган микроструктуралари қуйидаги расмларда келтирилган (1-расм). 110Г13Л маркадаги намунанинг микроструктураси ўрганилганда (1-расм, а) унинг асосий метали INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 32 32 перлит+феррит структурадан иборат эканлиги ва соорбид+карбид структурага эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 59 HRC). 45 маркали пўлат намунасига Т-590 электрод пайвандлаб қопланган намунанинг микроструктураси (1-расм, б) ўрганилганда мартенсит+карбиддан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 50-61 HRC). 45Г маркадаги сувда тобланган пўлатнинг микроструктураси (1-расм, в) мартенситдан ва қолдиқ аустенитдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 56 HRC). [2; 48-49-б.] a) 110Г13Л , x500 б) Т 590 электроди билан пайвандлаб қопланган (500х) в) 45Г тобланган (500х) г) 40Л (Orthman) (500х) 1-расм. Мавжуд лемех намуналарининг микроструктураси (х500) a) 35ХГСЛ тобланган (500х) б) 5ХГМ тобланган, (500х) в) C255 тобланган (500х) г) C245 тобланган (500х) 2–расм. Тажриба намунасининг микроструктураси (х500) 40Л маркадаги пўлатнинг микроструктураси ўрганилганда (1-расм, г) асосий метали перлит+феррит структурага ва троостит, ҳамда қолдиқ мартенситдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 40 HRC). 35ХГСЛ маркадаги тобланган пўлат намунасининг микроструктураси (2-расм, а) мартенсит ва қолдиқ аустенитдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 52 HRC). Ушбу 5ХГМ тобланган маркадаги намунасини ҳосил бўлган структураси (2-расм, б) асосий метали ферритдан ва юпқа пластинкасимон цементитдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 45 HRC). Яна бир шундай тажриба намунаси C255 маркадаги индукцион ток билан қиздириб сувда тобланганда ҳосил бўлган структураси (2-расм, в) асосан мартенситдан, қолдиқ аустенитдан ва оз миқдорда ферритдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 42 HRC) [2; 48-49-б.]. C245 тобланган пўлат намунанинг микроструктураси ўрганилганда унинг асосий метали перлит+феррит структурадан иборат эканлиги аниқланди (2-расм, г) (қаттиқлиги 41 HRC). С285 маркадаги сувда тобланган пўлатнинг микроструктураси (3-расм, а) перлит+ферритдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 41 HRC). ШХ15СГ маркали пўлат намунанинг микроструктураси (3-расм, б) асосан перлит+ферритдан иборат бўлиб бундан ташқари цементит структурадан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 38 HRC). INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 33 33 а) С285 тобланган (500х) б) ШХ15СГ (рессор) (500х) в) ШХ15СГ тобланмаган (500х) г) 45Г тобланмаган (500х) 3–расм. Тажриба намуналар микроструктураси (х500) ШХ15СГ тобланмаган маркали пўлат намунанинг асосий металининг микроструктураси (3-расм, в) перлит+ферритдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 35 HRC). 45Г маркадаги тобланмаган пўлатнинг структураси (3-расм, г) перлит+соорбитдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 29 HRC). а) С255 тобланган (500х) б) 38Х2Н2МА t тобланган (500х) в) ШХ15СГ тобланган (500х) 4–расм. Тажриба намуналар микроструктураси (х500) С255 маркадаги сувда тобланган пўлатнинг микроструктураси (4-расм, а) перлит+ферритдан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 41 HRC). 38Х2Н2МА маркали тобланган пўлат намунанинг микроструктураси (4-расм, б) асосан перлит+ферритдан иборат бўлиб бундан ташқари цементит структурадан иборат эканлиги аниқланди (қаттиқлиги 44 HRC). ШХ15СГ тобланган маркали пўлат намунанинг асосий металининг микроструктураси (4-расм, в) перлит+ферритдан иборат эканлиги ва цементитдан иборат эканлиги аниқланди(қаттиқлиги 53 HRC) [2; 48-49-б.]. Хулоса. Чизел-култиваторларнинг тез ейиладиган лемехларини маҳаллий ҳом ашёлардан қуйиб тайёрлаш учун унинг ресурсини янгисига нисбатан бир неча марта юқори бўлишини таъминлайдиган таркибга, структурага, қаттиқликка, ейилишга чидамлиликка эга бўладиган материалининг таркиби ишлаб чиқилди ҳамда мавжуд ва материали асосланган пўлатлардан тайёрланган намуналарнинг таркибини, микроструктурасини, қаттиқлигини абразив ейилишини ўрганиш бўйича лаборатория синовлари ўтказилди, Лаборатория синовларидан олинган натижалар, намуналарнинг материали таркиби ва термик ишлов бериш турига мос равишда, микроструктуралари феррит+перлит, сорбит, троостит, мартенсит, мартенсит+карбид структурага эга эканлигини, қаттиқлиги эса 38HRC дан 59HRC гача эканлигини, абразив ейилишга чидамлилиги эталон намунага нисбатан 1,6 мартадан 6,4 мартагача юқори эканлигини кўрсатди. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 34 34 1. Қосимов К.З., Қодиров Н.У., Махмудов И.Р., Обидов О.С. Қишлоқ хўжалигида кенг қўлланилаётган плуг лемехлари материалларини ўрганиш // ФарПИ илмий-техника журнали. -Фарғона, 2022. -№14.-21-24-б. 2. Қосимов К.З., Махмудов И.Р., Султонов Р.Ш., Исабоев Т.М., Чизель-культиватор лемехларини ейилишга чидамли материалини асослаб ресурсини оширишнинг экспериментал тадқиқот натижалари // Universal International Scientific Journal: Vol.5 iss.1, 24 august 2024, ISSN: 3060-4540 (online), 45-50-б. 3. Махмудов И.Р. Тупроққа ишлов берадиган машиналар ишчи органлари учун ейилишга бардошли материалларни ишлаб чиқиш ва улардан лемехлар тайёрлаш. Техника фанлари бўйича фалсафа доктори диссертация. Тошкент, 2025.-126 б. 4. Хрушов М.М., Бабичев М.А. Абразивное изнашивание. – М.: Наука, 1970. – 252 с. 5. Ткачев В.Н. Износ и повишение долговечности деталей селскохозяйственних машин. – М.: Машиностроение, 1971. – 264 с. 6. Гаркунов Д.Н. Триботехника (износ и безизносност): Учебник.- 4-е изд., перераб. и доб. – Москва: «Издателство МСХА», 2001.-616 стр.