URBANIZATSIYA VA MINTAQAVIY IQTISODIY O'SISH O'RTASIDAGI BOG'LIQLIK

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 79 79 URBANIZATSIYA VA MINTAQAVIY IQTISODIY O‘SISH O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK Qarshi Davlat Universiteti o‘qituvchisi U.E.Eshmaxmatov Urbanizatsiya (shaharlashuv) iqtisodiy rivojlanish jarayonlarida markaziy o‘rin tutadi. Shaharlarga ko‘chish, infratuzilmaning yaxshilanishi, xizmatlar sohasining kengayishi va salohiyatli ish o‘rinlari yaratilishi kabi omillar orqali urbanizatsiya hududlararo farqlarni kamaytirishi yoki aksincha, ko‘chib keluvchilarning shahardagi resurslarning yetishmasligi, infratuzilma va xizmatlar bosimi oshishi kabi muammolarni yuzaga keltirishi mumkin. Chet elda (masalan, Xitoy, ASEAN davlatlari, rivojlanayotgan mamlakatlar) ko‘plab tadqiqotlar urbanizatsiya va iqtisodiy o‘sish o‘rtasida Usimon yoki teskari Usimon munosabat mavjudligini ko‘rsatgan. O‘zbekiston uchun so‘nggi statistik ma’lumotlar urban aholi ulushining 5051% ga yetgani, aholi zichligining oshishi, hududlararo daromadlar farqi va mintaqiy farqlarning saqlanib qolayotgani kabi holatlar urbanizatsiya va mintaqaviy farqlar munosabatini tahlil qilishni lozim qiladi. Maqola maqsadi — urbanizatsiya darajasi mintaqaviy iqtisodiy o‘sishga qanday ta’sir qilmoqda, qaysi hududlarda bu ta’sir kuchliroq yoki zaifroq, va qanday siyosiy choratadbirlar yordam berishi mumkinligini izohlash. „Urbanization and growth nexus: do international financial flows matter?“ maqolasida 50 rivojlanayotgan mamlakatlarda urbanizatsiya va iqtisodiy o‘sish orasidagi bog‘liqlik dinamik System‑GMM usuli yordamida o‘rganilgan. Natija shundan iboratki, past urbanizatsiya darajasida iqtisodiy o‘sish sekin, lekin urbanizatsiya darajasi ma’lum bosqichga yetgach — infratuzilma, inson kapitali, texnologik integratsiya oshishi bilan urbanizatsiya ijobiy effekt beradi. ASEAN davlatlarida 1993‑2014 yillar oralig‘ida o‘tkazilgan tadqiqotda urbanizatsiya darajasi va iqtisodiy o‘sish o‘rtasida Granger sabablilik testi bilan o‘zaro munosabat aniqlangan: urbanizatsiya iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir qiladi, lekin urbanizatsiya darajasi juda yuqori bosqichga chiqqan hududlarda o‘sish tezligi pasayishi mumkin. Xitoy misolida “Urbanization and economic growth in China: empirical evidence based on a SIVQR approach” maqolasida urbanizatsiyaning o‘sishga ta’siri tahlil qilingan, natijalarda urbanizatsiya va iqtisodiy o‘sish orasida teskari U‑simon (inverted U‑shape) munosabat ko‘rilgan – ya’ni boshlanish bosqichida urbanizatsiya ijobiy bo‘lsa, ma’lum bosqichdan so‘ng ortiqcha shaharlashuvning salbiy jihatlari (infratuzilma cheklovlari, ekologik muammolar, transport va xizmatlar bosimi) kuchayishi mumkin. Butun O‘zbekiston aholisining 2025‑boshi uchun rasmiy doimiy aholisi ~ 37,543,200 nafar; urbanning ulushi 51%, qishloq aholisi — 49%. Aholi zichligi 2025‑yilda ~ 83.6 kishi/km²; hududlar bo‘yicha zichlik farqlari katta: Tashkent shahrida juda yuqori, Navoi va Karakalpakstan kabi hududlarda past. Iqtisodiy o‘sish: 2025 yilning birinchi yarmida O‘zbekiston iqtisodiyoti ~ 7.2% oshdi. Daromadlar o‘sishi va hududiy farqlar: birinchi chorakda real daromad oshishi ~7.6%, lekin hududlararo farqlar saqlanib qolmoqda: Tashkent, Navoiy, Buxoro kabi hududlar yuqori daromadga ega bo‘lgan hududlar qatorida; Namangan, Surxondaryo, Qoraqalpog‘iston va ayrim boshqa hududlarda daromad past. Shuningdek, CERR tomonidan NASA tungi chiroqlar (night‑time lights) ma’lumotlari yordamida hududiy iqtisodiy faoliyat tahlili: 2020‑2024 yillar oralig‘ida hududlar bo‘yicha aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capita) ~63.5% ga oshganligi qayd etildi. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 80 80 Urbanizatsiya darajasi oshishi orqali infratuzilma, transport, xizmat ko‘rsatish sohalarining kengayishi, ish o‘rinlari yaratish orqali iqtisodiy samaradorlik oshadi. Shaharlarda ishchi kuchi zichligi va iqtisodiy axborot almashiuvi yuqori bo‘ladi, kompaniyalar, tarmoqlar yaqinlashadi. Hududiy farqlar: O‘zbekistonning ayrim hududlari urbanga nisbatan ancha past urbanizatsiya darajasida qolgan. Masalan, Samarqand, Surxondaryo kabi hududlar (ma’lumotlar 2021 vs hozirgi) shahar/ qishloq aholisi ulushi, infratuzilma yetishmasligi va investitsiyalarning kamligi sababli iqtisodiy o‘sishda orqada qolishi mumkin. Optimal bosqichlar: Xalqaro tadqiqotlar urbanizatsiyaning cheksiz ijobiy bo‘lmasligini, ma’lum bosqichda salbiy ta’sirlar (transport tıxlıqlari, ekologik ifloslanish, kommunal xizmatlar bosimi, uy‑joy va infratuzilma muammolari) paydo bo‘ladi deb ko‘rsatadi. O‘zbekistonning katta shaharlari, ayniqsa Toshkent va uning atrofi, shu kabi muammolarga duch kelmoqda. Xalqaro moliyaviy oqimlar (FDI, yordam, remittanslar) urban infratuzilmani yaxshilashda, lekin ular soat‑soat iqtisodiy progresga bevosita ta’sir qiladigan omillar bo‘lib, hududlararo farqlarni kamaytirishda yordam berishi mumkin. Demografik o‘zgarishlar: shaharlashuv aholi zichligini oshiradi, xizmatlar va iste’mol talabini ko‘paytiradi, biroq bu ham ish o‘rinlari, sog‘liq, ta’lim, uy‑joy infratuzilmasi uchun bosim keltiradi. Siyosat choralarining roli: hududiy investitsiyalar, infratuzilma loyihalari, transport va kommunikatsiya infratuzilmasini yaxshilash, shahar atrofi infratuzilma bilan bog‘liq muammolarni oldini olish (transport tıxlık, kommunal xizmatlar, ekologiya) va shahar rejalashtirish siyosatini takomillashtirish zarur. Urbanizatsiya va mintaqaviy iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik O‘zbekiston sharoitida ham aniq ifodalanadi: urban aholining ulushi oshishi iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, lekin hududlararo farqlar, infratuzilma va xizmatlar bosimi salbiy omil bo‘lishi mumkin. Xalqaro tadqiqotlar urbanizatsiya darajasi va iqtisodiy o‘sish orasida U‑ yoki teskari U‑simon munosabatni ko‘rsatadi. O‘zbekistonda urbanizatsiya darajasi ~50‑51% ga yetganligi va iqtisodiy o‘sish sur'ati (7.2% yillik) ijobiy tendensiyani ko‘rsatadi. Ammo, shaharlarning umumiy infratuzilmasi va xizmatlar, uy‑joy, transport kabi jihatlar bo‘yicha kamchiliklar va hududiy farqlar siyosiy e’tibor talab qiladi. Siyosat takliflari: hududiy investitsiyalar, infratuzilma loyihalarini kengaytirish; shaharlashuvni qishloq hududlarini ham yengil qoldirmasdan rejalashtirish; ekologik barqarorlik va kommunal xizmatlar samaradorligini oshirish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abbas S. A., Syed S. H., Saleem Q. (2024). Urbanization and growth nexus: do international financial flows matter? Journal of Economic Studies. 2. Hovhannisyan, V., Asci, S. (2024). Urbanization and economic growth in China: empirical evidence based on a SIVQR approach. China Agricultural Economic Review. 3. The relationship between urbanization and economic growth: An empirical study on ASEAN countries. (yy). 4. “O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi: 2025-yilning birinchi yarmi yakunlari.” yuz.uz. 5. “Income growth slows in Uzbekistan amid rising regional disparities.” Kun.uz. 6. CERR satellite‑data report: Uzbekistan Maps Growth Using NASA Data.