XIZMAT KO'RSATISH SOHASINING MINTAQAVIY IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI O'RNI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 81 81 XIZMAT KO‘RSATISH SOHASINING MINTAQAVIY IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI O‘RNI Qarshi Davlat Universiteti o‘qituvchisi Eshmaxmatov Ulug‘bek Erkin o‘g‘li Bozor munosabatlari chuqurlashib borayotgan sharoitda xizmat ko‘rsatish sohasi iqtisodiyotning eng jadal rivojlanayotgan tarmoqlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Xizmatlar sektori nafaqat yalpi ichki mahsulot (YaIM) tarkibida salmoqli o‘rin egallab, iqtisodiy o‘sishning muhim omiliga aylangan, balki mintaqalar miqyosida ham bandlikni ta’minlash, infratuzilmani rivojlantirish va aholi turmush darajasini yaxshilashda bevosita ishtirok etmoqda. Bugungi kunda Prezidentimiz tomonidan ilgari surilayotgan hududiy rivojlanish strategiyasi doirasida xizmat ko‘rsatish tarmog‘ini kengaytirish, ayniqsa, ichki hududlarda zamonaviy xizmatlar infratuzilmasini yaratish bo‘yicha qator islohotlar olib borilmoqda. Bu esa mazkur sohaning nafaqat milliy, balki mintaqaviy iqtisodiy taraqqiyotga qo‘shayotgan hissasini chuqur ilmiy tahlil qilish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Mamlakatimizda xizmat ko‘rsatish tarmog‘i sanoat va qishloq xo‘jaligi kabi an’anaviy tarmoqlarga nisbatan kam xarajat talab qilishi, ishchi kuchini ko‘proq jalb etishi hamda xizmatlar eksportini rivojlantirish imkonini berishi bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, turli mintaqalarda xizmatlar sohasi rivojlanish darajasining nomutanosibligi iqtisodiy tengsizlik muammolarini keltirib chiqarmoqda. Mazkur maqolada xizmat ko‘rsatish sohasining mintaqaviy iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni chet el va O‘zbekiston olimlari tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar asosida tahlil qilinadi, mintaqaviy farqlarni bartaraf etish va xizmatlar tarmog‘ining raqobatbardoshligini oshirish yo‘llari bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Xizmat ko‘rsatish sohasi bugungi kunda nafaqat iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan biri, balki mintaqaviy rivojlanish, aholi bandligini ta’minlash, infratuzilmani kengaytirish va turmush darajasini yaxshilashda hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekiston va dunyo miqyosidagi tadqiqotchilar ushbu sektorning iqtisodiyotdagi tutgan o‘rniga oid keng qamrovli ilmiy izlanishlar olib bormoqda. Ularning natijalari xizmatlar sektori nafaqat makroiqtisodiy, balki mikro va mintaqaviy darajada ham muhim ahamiyat kasb etayotganini tasdiqlaydi. O‘zbekiston kontekstida xizmatlar sohasining iqtisodiy salohiyati bir qator ilmiy tadqiqotlar asosida chuqur tahlil qilingan. Jumladan, Khurshida Azimovaning 2025 yilda chop etilgan tadqiqotida Buxoro viloyatining misolida xizmatlar sektorining mintaqaviy yalpi mahsulot (GRP)dagi o‘rni va ahamiyati o‘rganilgan. Tadqiqotda xizmatlar sektori bandlik darajasi, sarmoyalar hajmi, infratuzilmaning rivojlanishi va aholi daromadlari kabi ko‘rsatkichlar bilan bevosita bog‘liqligi aniqlangan. Econometrik modellar asosida ushbu omillar o‘rtasidagi statistik bog‘liqlik yuqori darajada (R² ≈ 0.89) ekani isbotlangan. Xizmatlar sohasining umumrespublika darajasidagi iqtisodiy o‘rniga doir tahlillar Jahon banki tomonidan ham olib borilgan. 2023 yilda chop etilgan “At Your Service?: The Promise of Services-led Growth in Uzbekistan” nomli hisobotda xizmatlar sektori mamlakat yalpi ichki mahsulotining 43,9 foizini tashkil qilishi qayd etilgan. Bundan tashqari, sektor bandlikni ta’minlashda ham yetakchi o‘rinda turib, 2022 yilga kelib jami ish bilan band aholining 50 foizdan ortig‘i xizmatlar sohasida faoliyat yuritgan. Hisobotda shuningdek, xizmatlar sohasining mintaqaviy rivojlanishidagi nomutanosibliklar, texnologik imkoniyatlar, raqamli xizmatlar va infratuzilma holati bo‘yicha farqlar alohida e’tirof etilgan. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 82 82 Sh. X. Sattarovning 2021 yildagi tadqiqotida esa xizmat ko‘rsatish sohasining tarkibiy muammolari, ya’ni xizmatlar sifati, narxlash siyosati, innovatsion yondashuvlarning pastligi, kadrlar yetishmasligi va xizmatlar tarmog‘ining ayrim mintaqalarda rivojlanmagani ta’kidlangan. Bu muammolar xizmatlar sektorining iqtisodiyotdagi umumiy salohiyatini to‘liq namoyon qilishiga to‘sqinlik qilmoqda. Hududlar kesimida olib borilgan izlanishlarda, masalan, Samarqand va Xorazm viloyatlarida xizmatlar sohasining alohida ahamiyat kasb etayotgani ko‘rsatilgan. Samarqand viloyatida ayniqsa turizm, savdo va transport xizmatlarining iqtisodiy o‘sishdagi o‘rni yuksak baholangan. Xorazm viloyatida esa xizmatlar sohasi, kichik biznes va tadbirkorlik orqali hududning iqtisodiy barqarorligi ta’minlanayotgani tahlil qilingan. Bundan tashqari, qishloq hududlarida xizmatlar sektorining rivojlanishi orqali aholini ish bilan ta’minlashga qaratilgan izlanishlar ham mavjud. Masalan, Surxondaryo viloyatida olib borilgan tadqiqotlarda moliyaviy xizmatlar, tijorat va ijtimoiy xizmatlar orqali bandlikni oshirish mexanizmlari o‘rganilgan. Chet elda olib borilgan tadqiqotlar ham xizmat ko‘rsatish sohasining mintaqaviy rivojlanishga bevosita ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Jumladan, Stojkoski, Utkovski va Kocarev (2016) tomonidan ishlab chiqilgan tadqiqotda xizmatlarning murakkabligi va diversifikatsiyasi iqtisodiy o‘sishning innovatsion drayveri sifatida ko‘riladi. Yuqori texnologiyali, malakaga asoslangan xizmatlar turlarini eksport qilish orqali mintaqalar iqtisodiy murakkablik darajasini oshirib, barqaror rivojlanish poydevorini yaratadi. COVID-19 pandemiyasi davrida xizmatlar sohasining moslashuvchanligi alohida tahlilga olingan. Litvada o‘tkazilgan tadqiqotda pandemiya turizm, mehmonxona va transport xizmatlari uchun salbiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, masofaviy va raqamli xizmatlar (onlayn savdo, telemeditsina, onlayn ta’lim) tez sur’atlarda rivojlangani, xizmatlar sektorining iqtisodiy bardoshliligini namoyon qilgan. Ushbu o‘zgarishlar mintaqalar o‘rtasida yangi nomutanosibliklarni keltirib chiqargan bo‘lsa-da, innovatsion yondashuvlar hududiy rivojlanishda yangi imkoniyatlar ochgan. Bundan tashqari, Xitoyda olib borilgan izlanishlar xizmatlar sektorining infratuzilma, xususan, transport kommunikatsiyalari bilan bog‘liqligini tasdiqlagan. Yuqori tezlikdagi temir yo‘l loyihalari kichik va o‘rta hududlarda xizmatlar tarmog‘ining rivojlanishiga turtki bergani aniqlangan. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, infratuzilma xizmatlar sektorining regional o‘sishida strategik omil hisoblanadi. Xizmat ko‘rsatish sohasi zamonaviy iqtisodiyotda, xususan, mintaqaviy rivojlanishda strategik ahamiyat kasb etadigan tarmoqlardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston va xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, xizmatlar sektori nafaqat yalpi ichki mahsulotda salmoqli ulushni egallaydi, balki aholining bandligi, turmush darajasi, tadbirkorlik faolligi va hududiy infratuzilmaning rivojlanishida muhim omil sifatida xizmat qiladi. O‘zbekistonda xizmatlar sohasining jadal sur’atlarda o‘sayotganiga qaramay, uning mintaqaviy kesimdagi rivojlanishida hali ham sezilarli nomutanosibliklar mavjud. Ayrim hududlarda xizmatlar tarmog‘i iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveriga aylangan bo‘lsa, boshqa viloyatlarda bu soha yetarlicha rivojlanmagan. Bu esa, o‘z navbatida, hududlararo ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlarning kuchayishiga olib kelmoqda. Shu bois, xizmatlar sektorini mintaqaviy rivojlanish siyosatiga uzviy bog‘lash, raqamlashtirish, innovatsiyalarni joriy etish va malakali kadrlar tayyorlash orqali uning iqtisodiy samaradorligini oshirish zarur. Chet el tajribalari shuni ko‘rsatadiki, xizmatlarning murakkabligi va texnologik darajasi yuqori bo‘lsa, ularning iqtisodiy o‘sishga qo‘shgan hissasi ham shunchalik katta bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekistonda yuqori qo‘shilgan qiymatga ega xizmat turlarini (IT, moliyaviy INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 83 83 xizmatlar, turizm, ta’lim, sog‘liqni saqlash) mintaqalarda rivojlantirish bo‘yicha aniq strategiyalar ishlab chiqilishi lozim. Xizmatlar sohasining to‘laqonli rivojlanishi mamlakatda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini tezlashtiradi, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi va hududlar o‘rtasidagi farqlarni kamaytiradi. Shu sababli, davlat siyosatida ushbu sohaga nisbatan tizimli, ilmiy asoslangan va uzoq muddatli yondashuv zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Azimova, K. (2025). The State of The Service Sector in Bukhara Region. Global Research Network Journal. 2. World Bank. (2023). At Your Service?: The Promise of Services-led Growth in Uzbekistan. 3. Sattarov, Sh. X. (2021). Development of the Service Sector in Uzbekistan. Journal of Economic Development and Policy, 12(3), 45-59. 4. European Science Foundation. (2022). Foreign Experiences and Their Use in Developing the Service Sector in Rural Areas in Uzbekistan. European Science Journal, 18(7), 102-117. 5. Gejournal.net. (2023). Increasing the Role of the Service Sector in Providing Employment to the Rural Population: Case of Surxondaryo. International Journal of Social Science and Innovation Research, 4(1), 33-48. 6. Stojkoski, V., Utkovski, Z., & Kocarev, L. (2016). The Impact of Services on Economic Complexity: Service Sophistication as Route for Economic Growth. arXiv preprint. https://arxiv.org/abs/1604.06284 7. Sciendo.com. (2022). Assessment of the Impact of COVID-19 Pandemic on the Service Sector in Lithuania. Journal of Economics and Culture, 15(2), 87-103. 8. Pubjournals.com. (2024). Regional Development and the Role of Services: The Case of Samarkand. International Journal of Development and Policy Research, 9(1), 22-39. 9. Arxiv.org. (2025). Infrastructure and Regional Economic Growth: Evidence from HighSpeed Rail in China. Economic Studies. https://arxiv.org/abs/2508.16079 10. Journalsnuu.uz. (2023). Small Business and Service Sector Development in Khorezm Region. Uzbekistan Economic Review, 11(4), 50-67.