ANATOMIK VA FUNKSIONAL TUZILISH JIHATIDAN GIPOKAMPUSNING O'RGANISH VA XOTIRA JARAYONLARIDAGI ROLI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 109 ANATOMIK VA FUNKSIONAL TUZILISH JIHATIDAN GIPOKAMPUSNING O’RGANISH VA XOTIRA JARAYONLARIDAGI ROLI Ziyayeva G. Toshkent davlat tibbiyot universiteti Odam anatomiyasi va OXTA kafedrasi assistenti Otabekova F. Toshkent davlat tibbiyot universiteti 2-davolash ishi fakulteti, 2bosqich talabasi Annotatsiya: Gipokampus — bosh miyaning o‘rganish va xotira jarayonlarini boshqaruvchi muhim tuzilmasi bo‘lib, limbik tizim tarkibiga kiradi. U yangi ma’lumotlarni qabul qilish, ularni mustahkamlash va uzoq muddatli xotiraga o‘tkazishda asosiy rol o‘ynaydi. Maqolada gipokampusning anatomik va funksional tuzilishi, uning neyron qatlamlari hamda xotira shakllanishidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, gipokampus faoliyatining buzilishi bilan bog‘liq kasalliklar haqida qisqacha ma’lumot beriladi. Kalit so’zlar: gipokampus, xotira, o‘rganish, limbik tizim, neyron. Annotation: The hippocampus is a key brain structure involved in learning and memory processes and is a part of the limbic system. It plays a crucial role in acquiring new information, consolidating it, and transferring it into long-term memory. This article analyzes the anatomical and functional organization of the hippocampus, its neuronal layers, and its significance in memory formation. Brief information about disorders related to hippocampal dysfunction is also presented. Keywords: hippocampus, memory, learning, limbic system, neuron. Kirish. Inson miyasining murakkab tuzilishi turli funksiyalarni bajaruvchi markazlar orqali ta’minlanadi. Shunday markazlardan biri — gipokampus, u o‘rganish va xotira jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Gipokampus — limbik tizimning asosiy tuzilmasi bo‘lib, uning nomi yunoncha “hippos” — “ot” va “kampos” — “baliq” so‘zlaridan olingan. Bu tuzilma shaklan ot baliqchasiga o‘xshash bo‘lgani sababli shunday atalgan. Gipokampusning asosiy vazifalaridan biri qisqa muddatli xotirani uzoq muddatli xotiraga aylantirishdir. Uning shikastlanishi yangi ma’lumotlarni eslab qolish jarayonining buzilishiga olib keladi, bu holat nevrologiyada mashhur Genri Molayson misolida o‘rganilgan. 1953-yilda shifikorlar epilepsiya sababli uning miya gipokampusini olib tashlashdi. Operatsiyadan so’ng u yangi ma’lumotlarni eslab qola olmaydigan , ammo operatsiyagacha bo’lgan xotiralarni yaxshi eslagan. Gipokampus faoliyatidagi buzilish inson xotirasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, bu holat Alzheimer kasalligi, travmatik jarohatlar yoki stress bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu bois gipokampusning anatomik va funksional tuzilishini o‘rganish nevrologiya va tibbiyotda katta ahamiyatga ega. Asosiy qism. Gipokampus bosh miyaning chakka bo‘lagi ichida joylashgan va shaklan dengiz otiga o‘xshaydi. U uch asosiy qismdan iborat: dentat girus, CA zonalari (CA1–CA4) va subikulum. Asosiy neyronlar — piramidal hujayralar bo‘lib, ular sinaptik aloqalar orqali axborotni uzatadi. Ma’lumot oqimi entorhinal korteks → dentat girus → CA3 → CA1 → subikulum → neokorteks yo‘nalishida kechadi. Bu tizim “trisinaptik yo‘l” deb ataladi va xotira shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Gipokampus o‘rganish, xotira, fazoviy yo‘nalish va INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 110 emotsional javoblarda ishtirok etadi. Gipokampus faoliyatining buzilishi Alzheimer, epilepsiya, depressiya kabi kasalliklarda kuzatiladi. Gipokampus hajmining kamayishi xotira pasayishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu holat neyropsixologik testlar va MRT yordamida aniqlanadi. Uyquning chuqur fazalarida gipokampus faol bo‘lib, kun davomida olingan ma’lumotlarni qayta faollashtirish orqali xotirani mustahkamlaydi. Shuning uchun ham uyqu sifati xotira samaradorligi bilan bevosita bog‘liq hisoblanadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, gipokampusdagi neyronlar umr davomida yangilanib turadi — bu jarayon neyrogenez deb ataladi. Neyrogenez aqliy faoliyat, yangi bilimlarni o‘rganish va jismoniy mashg‘ulotlar ta’sirida faollashadi, bu esa gipokampusning moslashuvchanligini ta’minlaydi. Uzoq davom etgan stress esa gipokampusga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kortizol gormonining ortiqcha miqdori neyronlarning qisqarishiga va ularning o‘zaro aloqalarining buzilishiga olib keladi, natijada xotira va diqqat pasayadi. Shu sababli gipokampus stressga eng sezuvchan tuzilmalar qatoriga kiradi. Shuningdek, gipokampus hajmi insonning fazoviy xotira darajasi bilan bog‘liq: masalan, murakkab yo‘nalishlarni yodlaydigan shahar haydovchilarida gipokampus hajmi odamlarnikiga nisbatan kattaroq bo‘lishi aniqlangan. Hissiy stimullar, ayniqsa musiqa va hid, gipokampusni tez faollashtiradi, bu esa o‘tmishdagi xotiralarni jonlantiruvchi fiziologik mexanizmlardan biridir. Demak, gipokampus nafaqat xotira jarayonlarini, balki hissiy tajribalar va stressga javob reaktsiyalarini ham boshqaruvchi markaziy anatomik tuzilma sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa. Gipokampus inson miyasining o‘rganish va xotira jarayonlarini boshqaruvchi eng muhim tuzilmasi hisoblanadi. U limbik tizim tarkibida joylashib, yangi ma’lumotlarni qabul qilish, ularni mustahkamlash va uzoq muddatli xotirada saqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Uning murakkab anatomik tuzilishi — dentat girus va CA zonalari — neyronlararo aloqalar samaradorligini ta’minlaydi. Gipokampus faoliyatining buzilishi turli kasalliklar, xususan, Alzheimer, epilepsiya va depressiya bilan bog‘liq bo‘lib, bu holat insonning kognitiv qobiliyatlarini pasaytiradi. Shuning uchun gipokampusni chuqur o‘rganish nevrologik va psixiatriya sohalarida muhim ahamiyatga ega. Kelgusida gipokampus faoliyatini tiklashga qaratilgan genetik, farmakologik va neyrotexnologik tadqiqotlar inson xotirasini yaxshilash va kasalliklarning oldini olishda katta imkoniyatlar yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kandel, E. R., Schwartz, J. H., & Jessell, T. M. (2013). Principles of Neural Science. McGraw-Hill Education. 2. Andersen, P., Morris, R., Amaral, D., Bliss, T., & O’Keefe, J. (2007). The Hippocampus Book. Oxford University Press. 3. Squire, L. R., & Wixted, J. T. (2011). The cognitive neuroscience of human memory since H.M. Annual Review of Neuroscience, 34, 259–288. 4. Eichenbaum, H. (2017). Memory: Organization and Control. Annual Review of Psychology, 68, 19–45. 5. McEwen, B. S. (2016). Stress-induced remodeling of hippocampal neurons. Nature Reviews Neuroscience, 10(11), 775–782.