GLOBALLASHUV JARAYONIDA ISLOM

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 140 GLOBALLASHUV JARAYONIDA ISLOM O’zbekiston Xalqaro Islom Akademiyasi Islomshunoslik fakulteti Dinshunoslik yo‘nalishi talabasi Marifaliyeva Firdavsxon Annotatsiya: Ushbu tadqiqot o'rganilayotgan hodisalarning har birida eng muhim muammolarni aniqlashni o'z ichiga olgan qiyosiy tahlilni o'z ichiga olgan metodologiyadan foydalanadi: xalqarolashuvning maxsus turidagi ma'lumotlar va resurslar oqimining o'zaro kirib borishi natijasida yuzaga kelgan globallashuv va xalqaro miqyosda shakllangan ummat. Kalit so'zlar: islom, globallashuv, sivilizatsiyalararo muloqot, ratsionalizm, global tendentsiyalar. Globallashuv - bu tabiiy ijtimoiy jarayon, axborot va sanoat texnologiyalarining rivojlanishi natijasida yuzaga keladigan xalqarolashuvning o'ziga xos turi, ammo G'arb davlatlari uni butun dunyo ustidan global iqtisodiy nazoratni o'rnatishga qaratilgan kengayish shaklida amalga oshiradilar. Liberal demokratik qadriyatlarni umuminsoniy deb e'lon qilgan G'arb turli madaniyatlarni o'ziga singdirish va butun insoniyat sivilizatsiyasini liberalizmning yagona modeliga birlashtirish bo'yicha izchil siyosat olib bormoqda. Globallashuv jarayonlari, turli madaniyatlarning o‘zaro kirib borishini kuchaytirmoqda, olimlar, siyosatchilar, jamoat va diniy arboblarni madaniyatlar muloqotiga yangicha yondashuvlar, islom va boshqa sivilizatsiyalar o‘rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etishga qaratilgan murosalarni izlashga majbur qilmoqda. Ushbu izlanishning umumiy maqsadi umumiy sivilizatsiyalararo tilni shakllantirishning fundamental asoslari uchun muhim bo'lgan o'zaro qiziqish va madaniy tushunishni rag'batlantirishdir. Axborot oqimlari va moliya harakati, aholi migratsiyasi, fan va madaniyatning rivojlanishi ijtimoiy hayotni milliy va davlat chegaralaridan tashqariga olib boradi, faol baynalmilallashuv va iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy integratsiyaning kuchayishi bilan birga keladi. Globallashuv muammolarini muhokama qilishning mohiyati hozirgi vaqtda murosaga kelish muammosi, barcha tomonlarning farovonligini ta'minlaydigan shunday xatti-harakatlar yo'nalishlarini izlashdir. Albatta, globallashuv axborot va moddiy resurslarning umumiy almashinuvi sifatida unda ishtirok etayotgan barcha mamlakatlarga, jumladan, islomiy davlatlarga ham katta foyda keltirishi mumkin, ammo global tizimdagi hamkorlar bilan murosa va o‘zaro hamkorlik orqali muammoni hal qila oladiganlargina foyda keltiradi. Islom olamini faqat islom mamlakatlari jamoasi sifatida qabul qilib bo'lmaydi. Bu o'ziga xos diniy va siyosiy tuzilma bo'lib, u o'zining milliy yuqori ijtimoiy-madaniy ustki tuzilishiga ega. Bunday turmush tarzi barcha madaniy va milliy xususiyatlar va farqlarga qaramay, o'zlarini umumiy tarixiy va ma'naviy birlashmaga tegishli deb biladigan odamlar jamoasini shakllantiradi. Ummat nafaqat hududiy jihatdan mahalliylashgan jamiyat, balki hayot tarzi Islom, uning qadriyatlari, me’yorlari va munosabatlari bilan boshqariladigan insonlarning global hamjamiyatidir. Shuning uchun Islomning ijtimoiy falsafasini almashtirishga boʻlgan bu urinishlariga javobi uning asosiy islom taʼlimotiga asoslangan siyosati boʻldi. Aynan islom fundamentalizmi globallashuvning asosiy mafkuraviy raqibiga aylandi. Zamonaviy islom fundamentalizmi musulmon mamlakatlaridagi og‘ir iqtisodiy va siyosiy inqiroz mahsuli bo‘lib, aholi sonining INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 141 ko‘payishi va musulmonlarni milliy asosda birlashtirishga bo‘lgan o‘ta muvaffaqiyatsiz urinishlar tufayli kuchaygan. Islom fundamentalizmi g‘oyalari globallashuvning asosiy tamoyillariga shu qadar mos keladiki Zamonaviy islomning rivojlanish tendentsiyalarining chuqurligi va murakkabligini tushunish uchun uning ijtimoiy ta'limotlari, inson, oila, jamiyat haqidagi tushunchalari, gender munosabatlari haqidagi g'oyalari bilan tanishish kerak. Fiqh va shariat, aql-idrok va bag‘rikenglik, oila instituti va ayollarga bo‘lgan munosabatlarning ijtimoiy-falsafiy tahlilini chuqur anglash va sinchkovlik bilan xolisona tahlil qilish zarur, bundan maqsad islom dini haqida noto‘g‘ri g‘oyalarni shakllantiruvchi qoliplarni yo‘q qilishdir. Joriy yilning 15-oktyabr kuni O’zbekiston Respublikasida “Islom – ezgulik va tinchlik dini” mavzusidagi nufuzli xalqaro anjuman bo’lib o’tdi. Tadbirda Saudiya Arabistoni, Misr, Turkiya, Iordaniya, Ummon, Rossiya, AQSh, Fransiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Turkmaniston, Hindiston va Pokiston kabi dunyoning 22 mamlakatidan 70 dan ortiq nufuzli xalqaro tashkilot rahbarlari, din arboblari, muftiylar va taniqli ulamolar ishtirok etishdi. Anjumanda so‘zga chiqqan xorijiy mehmonlar muqaddas Islom dinining insonparvarlik mohiyatini ochib berishga qaratilgan ilmiy ma’ruzalar qilishdi. Misr Arab Respublikasi Muftiysi, Butun dunyo fatvo kengashlari va idoralari bosh kotibiyat rahbari, doktor Nazir Muhammad Ayyadning anjumanda bildirgan fikrlari ko‘pchilikda katta qiziqish uyg‘otdi. Ushbu olimning fikiricha: “Globallashuv jarayonida Islom: moʻtadillik va bag‘rikenglik” mavzusida fikr bildirmoqchiman. Globallashuvning ijobiy va salbiy tomonlarini ko‘rib, islomning to‘g‘ri yondashuvini aniqlash zarur. Globallashuv jarayoni bugungi kunda siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda o‘zining achchiq mevalarini bermoqda. Shubhasiz, “globallashuv”ning ijobiy va salbiy tomonlari mavjud, lekin ta’kidlashimiz kerakki, uning ijobiy tomonlaridan salbiy jihatlari ko‘proqdir. Diniy muassasalarning bu jarayondagi ijobiy va salbiy tomonlarni bayon etib borishdagi faolligi muhim ahamiyatga ega. Globallashuv, aslida, g‘arbiy va yevropalik kuchlarning o‘z siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy ideologiyalarini majburiy ravishda o‘rnatadigan yangi global tizim yaratishini anglatadi, bu kuchlar aloqa va bilim sohasidagi inqiloblar bilan kuchaygan. Bugun men “globallashuv” tushunchasi va uning xavfli oqibatlarini muhokama qilmoqchi emasman. Istardimki, doimiy yig‘ilishlarimiz musulmon jamiyatlarini haqiqiy taraqqiyot va uyg‘onishga yo‘naltirish uchun samarali boshlang‘ich nuqta bo‘lib xizmat qilsa. Bu, mening fikrimcha, faqat to‘liq mustaqil, insonparvar bilimlarni egallash orqali amalga oshiriladi. Ularning tuzilishi islomning asosiy prinsiplariga to‘g‘ri kelishi sharti bilan tarix va madaniyatni o‘z ichiga olishi lozim. Diniy muassasalarning burchi bugun musulmon jamiyatlarini rag‘batlantirish va mazkur yo‘nalishda yangilanishga erishishdir. Ular haqiqiy uyg‘onishga hissa qo‘shadigan, to‘g‘ri diniy nutqni yangilashga intilishlari darkor. Bu yangilanish to‘liq va birlashgan bo‘lishi shart hamda islohot yo‘nalishidagi global, insoniy, ilmiy va ijtimoiy maqsadga yo‘nalmog‘i zarur. Shuningdek, diniy muassasalar oldida tamaddunlararo muloqot bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchilar va madaniyat arboblarini qo‘llab-quvvatlash vazifasi ham turibdi. Ular sivilizatsiyalar o‘rtasidagi aloqa va o‘zaro tushunishni osonlashtirishda eng muhim bog‘lanishlardan biridir. Ushbu tadqiqotchilarning asosiy maqsadi, jamiyatlarni umumiy INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 142 g‘oyalar va prinsiplar bo‘yicha kelishuvga tayyorlash uchun nazariyalarni mustahkamlash kerak, bu esa turli madaniyatlarga ega jamiyatni to‘liq nizosiz va to‘qnashuvlarsiz yaratishga yordam beradi. Shaxsiyatni saqlab qolish “globallashuv”ning eng katta muammolaridan biridir. Chunki globallashuv diniy, etnik yoki tilga oid jamiyatlarning kimligini hisobga olmaydi va o‘zining turli ideologiyalarini majburiy ravishda o‘rnatishga harakat qiladi. Ko‘plab g‘arbiy olimlarning katta xatosi shundaki, ular “tamaddunlar to‘qnashuvi” ideologiyasini ishlab chiqib, uni millatlar va xalqlar ustidan globallashuvni o‘rnatish zaruriyati sifatida ko‘rishdi. Shunday qilib, globallashuv tushunchasini nazariyadan amaliy hayotga o‘tkazishga intildilar, bu orqali g‘arb ko‘plab xalqlar va millatlar ustidan o‘z madaniyatini o‘rnatishga muvaffaq bo‘ldi. Bugungi kunda dunyo tajribaviy va tabiiy ilm-fan taraqqiyotida bizning rolimiz qayerda? Qachon ilmni faqat yuzaki o‘rganishdan chuqur falsafiy tadqiqotlarga o‘tamiz? Zero, bugungi kunda ilm falsafasi zarur va muhimdir. Agar bu aniq bo‘lsa, “globallashuv” – madaniyat va fikrning umuminsoniy tamaddunda yangi narsa emasligini anglaymiz. U kommunikatsiya inqilobi yoki kapitalning kengayishi bilan yuzaga kelmagan. Balki tarixiy jarayon sifatida mavjuddir. Madaniyatlar o‘rtasida aloqalar, yangi madaniyatlarning kashf etilishi yoki bir madaniyatning boshqa bir mamlakatga ko‘chishi va o‘zini joylashtirish harakatlari bu jarayonning asosiy ko‘rinishlaridir. Madaniyat turli tarkibiy qismlardan iborat: din, san’at, ilm-fan, texnologiya, urf-odatlar, g‘oyalar almashinuvi va tajribalarni baham ko‘rish. Shuning uchun “globallashuv” to‘g‘risida to‘xtalish nafaqat hozir yoki kelajak, balki o‘tgan vaqt haqida gapirish hamdir. Radikal guruhlar bugungi musulmon olamida jiddiy va xatarli rol o‘ynadi. Ular ummatning katta vaqtini o‘g‘irlab, uning madaniy va iqtisodiy taraqqiyotini to‘xtatishga urinishdi. Shuningdek, jamiyatlar tinchligini buzishga va ummatning mehnat bilan qurilgan inshootlarini yo‘q qilishga harakat qildi. Buning oldini olish uchun bizdan ularga qarshi kurashish va ularning asossiz da’volarini oshkor qilish yo‘lida katta sa’y-harakatlar talab qilinadi. “Misr ijtimoiy ustozlik markazi” sifatida biz davlat tomonidan to‘liq qo‘llab-quvvatlanib, tinchlik va yaxshilik yo‘lida faol hamkorlik qilishga intilmoqdamiz. Biz muloqot va hamkorlik masalalarini to‘liq qo‘llab-quvvatlaymiz va ushbu muhim konferensiyadan kelib chiqadigan har qanday tashabbusni tasdiqlaymiz. Globallashuvning zamonaviy G‘arb modeli tomonidan shakllantirilgan va tatbiq etilgan iste’mol madaniyati ma’naviy mazmundan xoli bo‘lib, an’anaviy madaniyatga ziddir. Ijtimoiy hayotning barcha jabhalariga iste'molchilikning kirib borishi ularga nihoyatda salbiy ta'sir ko'rsatadi, shuning uchun iste'mol madaniyatining ta'siri jamiyat a'zolarining oqilona harakatlari bilan cheklanishi kerak va Islom aynan mana shu oqilona cheklovni taklif qiladi. Foydalanilgan adabiyotlat 1. Volkov T.P. Zamonaviy globallashuvning ijtimoiy-falsafiy jihatlari va madaniy o'zgarishlar muammosi: mavhum. dis. ...kand. Faylasuf Sci. M., 2010. 27 b. 2. Korm J. 21-asrda diniy savol. Geosiyosat va postmodern inqirozi. M.: “Umumiy gumanitar fanlar instituti” nashriyoti. Tadqiqotlar, 2012. 288 b. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 143 3. Kudryashova I. A. Islom va globallashayotgan dunyo // Islom - dunyo dini: xalqaro materiallar. konf. M., 2005. B. 20-25. 4. Zbignev Bjezinski. AQSh xavfsizlik bo‘yicha maslahatchi Bjezinski: Islomni Rossiyaga qarshi ekspluatatsiya qilish URL: https://deutsch.rt.com/9308/international/sicherheitsberaterbrzezinski-mit-dem-is-lam-gegen-russland/ (ma’lumotlar obrashcheniya 10-mart, 2018-yil) 5. “Jadid” gazetasining 2024-yil 18-oktyabrdagi 43-soni