MULTIMETR-ZAMONAVIY ELEKTR NAZORATCHISI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 187 MULTIMETR-ZAMONAVIY ELEKTR NAZORATCHISI Sattorberganova Gulrux Qodirbergan qizi, Shonaev Sandibek Asilbek uli, Erniyazova Gulsanem Oraqbay qizi Qaraqolpoq Davlat Universiteti o’qituvchisi, Qaraqolpoq Davlat Universiteti talabasi [email protected] Annotatsiya:Ushbu maqolada zamonaviy elektr tizimlarida keng qo‘llaniladigan ko‘p funksiyali o‘lchov asbobi – multimetr haqida so‘z boradi. Multimetrning asosiy vazifalari, turlari, undan foydalanish qoidalari va xavfsizlik choralari yoritib berilgan. Maqolada multimetrning kundalik hayot va professional sohalardagi ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar:Multimetr, elektr o‘lchov asbobi, kuchlanish, tok kuchi, qarshilik, raqamli multimetr, xavfsizlik, elektr nazorati. Kirish:Hozirgi kunda insoniyatning kundalik hayoti va ishlab chiqarish jarayonlari elektr energiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Elektronika, elektrotexnika, avtomatika va boshqa texnik sohalarda elektr zanjirlarining ishonchli ishlashi, xavfsizligi va samaradorligi katta ahamiyat kasb etadi. Elektr tizimlarida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nosozliklarni aniqlash, elektr parametrlarini aniqlik bilan o‘lchash va ularni nazorat qilish uchun zamonaviy texnologik vositalarga ehtiyoj ortib bormoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, multimetr – bu zamonaviy elektrnazoratchining asosiy vositalaridan biri sifatida ajralib turadi. Multimetr yordamida kuchlanish (volt), tok kuchi (amper), qarshilik (om) kabi muhim elektr kattaliklari tez, aniq va xavfsiz o‘lchanadi. Bundan tashqari, ilg‘or raqamli multimetrlar yordamida diodlarni test qilish, tranzistorlarni tekshirish, chastotani o‘lchash, haroratni aniqlash kabi qo‘shimcha funksiyalarni ham bajarish mumkin. Multimetrdan nafaqat professional elektrchilar, balki muhandislar, ustalar, texnik xodimlar va hattoki elektronika bilan shug‘ullanuvchi havaskorlar ham keng foydalanadilar. Ularning yordamida har xil qurilmalar ishlashi tahlil qilinadi, nosoz qismlar aniqlanadi va elektr tizimlarining xavfsizligi ta’minlanadi. Mazkur maqolada multimetrning ishlash prinsipi, turlari, asosiy funksiyalari, undan foydalanish qoidalari va xavfsizlik choralari keng yoritiladi. Shuningdek, uning zamonaviy elektr tarmoqlarida tutgan o‘rni ham tahlil qilinadi.Multimetrning vazifasi va ishlash prinsipi: Multimetr – bu bir nechta elektr parametrlarni o‘lchash imkonini beruvchi ko‘p funksiyali o‘lchov asbobi bo‘lib, u asosan kuchlanish (volt), tok kuchi (amper) va qarshilik (om) ni o‘lchash uchun xizmat qiladi. Multimetrlar analog va raqamli (digital) turlarda ishlab chiqariladi. Hozirgi kunda raqamli multimetrlar keng qo‘llanilmoqda, chunki ular aniq, o‘qilishi oson va ko‘p funksiyalarga ega.Multimetrning ishlash prinsipi oddiy: u o‘z ichida kuchlanish bo‘luvchi, oqim o‘lchagich va qarshilik o‘lchagich sxemalarni birlashtirgan. Qurilmaning old panelida joylashgan rejim tanlash tugmasi (selector) orqali kerakli parametr tanlanadi, so‘ngra zondlar (qizil va qora simlar) o‘lchanayotgan ob’ektga ulanadi va natija displeyda ko‘rsatiladi. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 188 Multimetrning asosiy funksiyalari 1. Kuchlanishni o‘lchash (V): Multimetr yordamida doimiy (DC) va o‘zgaruvchan (AC) kuchlanishlar o‘lchanadi. Bu funksiya orqali batareyalar, zaryadlovchi qurilmalar yoki elektr tarmoqlaridagi kuchlanish nazorat qilinadi. 2. Tok kuchini o‘lchash (A): Elektr zanjiridagi oqim miqdorini o‘lchash orqali, moslama qanday yuk ostida ishlayotganini aniqlash mumkin. Bu elektr jihozlarining ortiqcha yuklanishini oldini olishga yordam beradi. 3. Qarshilikni o‘lchash (Ω): Zanjirning har bir qismining elektr qarshiligini aniqlash orqali nosoz elementlar topiladi. Ayniqsa, kuygan rezistorlarni aniqlashda foydali. 4. Diod va uzluksizlik testi: Multimetr orqali diodning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ulanganini aniqlash mumkin. Uzluksizlik testi orqali esa zanjirda uzilish bor yoki yo‘qligi tekshiriladi. 5. Qo‘shimcha funksiyalar: Ba’zi zamonaviy multimetrlar quyidagi imkoniyatlarga ega: Sig‘imni (kapasitans) o‘lchash; Chastota o‘lchovlari (Hz); Harorat sensori orqali issiqlikni aniqlash; Tranzistor testlari. Multimetr turlari Analog multimetr: Bu turdagi multimetrlar strelkali o‘lchov ko‘rsatkichi orqali parametrlarni ko‘rsatadi. Ular kuchlanishdagi o‘zgarishlarni tezda ko‘rsatadi, biroq aniq o‘lchovlar uchun unchalik qulay emas. Raqamli (digital) multimetr: Zamonaviy raqamli multimetrlar displeyda aniq raqamlar bilan natijani beradi. Ular ko‘p funksiyali, avtomatik diapazon tanlashga ega va yuqori sezuvchanlik bilan ishlaydi. Multimetrdan foydalanish qoidalari Multimetrdan foydalanishda quyidagi qoidalarga amal qilish zarur: Qurilma rejimini to‘g‘ri tanlash (masalan, kuchlanishni o‘lchashda "V" holatini); Zondlarni to‘g‘ri ulash: qora zond COM portga, qizil zond esa kerakli o‘lchov portiga ulanadi; Yuqori kuchlanishlarda ehtiyotkorlik bilan ishlash; O‘lchovdan keyin multimetrni o‘chirib qo‘yish va zondlarni ajratib qo‘yish. Multimetrning amaliy qo‘llanilishi Multimetr quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi: Maishiy texnikani ta’mirlash: televizor, muzlatkich, kir yuvish mashinasi va boshqalarning elektr qismlarini tekshirish; Avtomobil elektrosistemasi: akkumulyator, generator va boshqaruv bloklarining ishlashini nazorat qilish; Sanoat elektrotexnikasi: ishlab chiqarish liniyalaridagi zanjirlarni diagnostika qilish; Elektr montaj ishlari: yangi elektr tarmoqlarini to‘g‘ri ulash va xavfsizligini tekshirish; Ta’lim va laboratoriya ishlari: texnik fanlar bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarda elektr nazoratini o‘rganish; Xulosa:Multimetr zamonaviy elektrnazoratchilari uchun ajralmas vosita hisoblanadi. U elektr tizimlarini tekshirish, nosozliklarni aniqlash va ularning to‘g‘ri ishlashini ta'minlashda beqiyos INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 189 yordam beradi. Multimetrning ko‘p funksiyaliligi, aniq o‘lchovlarni taqdim etishi va oson foydalanish imkoniyati uni har bir elektr mutaxassisi uchun zarur asbobga aylantiradi. Multimetrning asosiy funksiyalari, jumladan kuchlanish, tok kuchi, qarshilikni o‘lchash, shuningdek, diodlarni test qilish va uzluksizlikni tekshirish kabi qo‘shimcha imkoniyatlar, uning foydalanish doirasini yanada kengaytiradi. Raqamli multimetrlar o‘z aniq ko‘rsatkichlari, yuqori sezgirligi va ko‘p imkoniyatlari bilan hozirgi kunda keng tarqalgan. Zamonaviy texnologiyalar, sanoat, maishiy xizmatlar va avtomobilsozlik sohalarida multimetrlar elektr tizimlarining ishonchli ishlashini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, multimetrning xavfsiz va samarali ishlatilishi uchun uning ishlash prinsiplari va foydalanish qoidalariga to‘liq rioya qilish zarur. Shunday qilib, multimetr nafaqat elektr nazoratchilari, balki texnik mutaxassislar, havaskor elektronika ishqibozlari va ta’lim muassasalaridagi talabalar uchun ham qimmatli va zarur asbobdir. Uning keng qo‘llanilishi, yuqori samaradorligi va xavfsizligi elektr tizimlarining ishonchli ishlashini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ermatov Sh.T., Qodirov A.S. Elektr va elektron o‘lchash asboblari. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2018. 2. Karimov N., Alimov R. Elektrotexnika va elektr o‘lchovlar. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, 2020. 3. Malikov A. Elektr jihozlari bilan ishlashda xavfsizlik qoidalari. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2019. 4. Horowitz P., Hill W. The Art of Electronics. – Cambridge University Press, 2015. 5. https://www.fluke.com – Fluke kompaniyasining rasmiy veb-sayti, multimetrlar bo‘yicha texnik ma’lumotlar. 6. https://doi.org/10.5281/zenodo.15042696 Sattorberganova Gulruh Qodirbergan qizi . Zamonaviy intellektual o’lchash asboblaridan foydalanishda va ularni boshqarishda matematik modellashtirishning o’rni. 7. https://www.elprocus.com – Multimetrlarning turlari, ishlash prinsipi va qo‘llanilishi haqida maqolalar.