O'RTA TA'LIM MAKTAB O'QUVCHILARIDA LINGVOPOETIK KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHDA ADABIY MATNLARDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 134 DOI: https://10.5281/zenodo.17362149 O‘RTA TA’LIM MAKTAB O‘QUVCHILARIDA LINGVOPOETIK KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHDA ADABIY MATNLARDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI Abbasova Nargiza Kabilovna PhD, Associate Professor, Fergana State University Shirin Farhodjon qizi Adhamova Master’s Student, Webster University in Tashkent ANNOTATSIYA Ushbu maqolada o‘rta ta’lim maktab o‘quvchilarida lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirish jarayonida adabiy matnlardan foydalanish samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqotda tajriba va nazorat guruhlari ishtirokida adabiy matnlar asosida lingvopoetik tahlil, ijodiy topshiriqlar va poetic vositalarni anglash mashqlari qo‘llanildi. Natijalar o‘quvchilarda badiiy-estetik tafakkurning rivojlanishi, ijodiy nutqiy ko‘nikmalarning shakllanishi hamda adabiyot faniga qiziqishning ortishini ko‘rsatdi. Maqolada o‘qituvchilarga adabiy matnlar asosida innovatsion metodlardan foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham berilgan. Kalit so‘zlar: lingvopoetik kompetensiya, adabiy matn, o‘rta ta’lim, badiiy tafakkur, ijodiy topshiriq. THE EFFECTIVENESS OF USING LITERARY TEXTS IN DEVELOPING LINGUO-POETIC COMPETENCE AMONG SECONDARY SCHOOL STUDENTS ABSTRACT This article analyzes the effectiveness of using literary texts in the process of developing linguo-poetic competence among secondary school students. In the study, linguo-poetic analysis, creative tasks, and exercises aimed at understanding poetic devices were applied to experimental and control groups based on literary texts. The results demonstrated the development of students’ artistic and aesthetic thinking, the formation of creative speech skills, and an increased interest in the subject of literature. The article also provides practical recommendations for teachers on the use of innovative methods based on literary texts. Keywords: linguo-poetic competence, literary text, secondary education, artistic thinking, creative task. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 135 KIRISH Bugungi kunda ta’lim jarayonining asosiy maqsadi o‘quvchilarda faqat bilimlarni egallash emas, balki ularni ijodiy fikrlashga, mustaqil qaror qabul qilishga va badiiyestetik tafakkur asosida nutqiy madaniyatni rivojlantirishga yo‘naltirishdan iborat. Shu nuqtai nazardan, lingvopoetik kompetensiya tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. U o‘quvchining adabiy matnni chuqur anglash, undagi poetic vositalarni tahlil qilish, ularni estetik baholash va ijodiy faoliyatda qo‘llash qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Lingvopoetik kompetensiya o‘quvchining nafaqat adabiyot fanidan bilimlarini, balki uning umumiy dunyoqarashi, estetikdidi, nutqiy madaniyati va ijodiy tafakkurini ham shakllantiradi. O‘rta ta’lim bosqichida o‘quvchilar hali o‘z badiiy-estetik qarashlarini shakllantirish jarayonida bo‘ladilar. Shu bois ularga adabiy matnlarni faqat mazmuniy jihatdan emas, balki badiiy-estetik jihatdan ham o‘rgatish muhimdir. Adabiy matnlar tilning badiiy imkoniyatlarini namoyon etuvchi manba sifatida o‘quvchilarni obrazli fikrlashga undaydi, ularni poetic vositalar orqali o‘z histuyg‘ularini ifoda etishga o‘rgatadi. Masalan, metafora, epitet, tashbeh kabi badiiy vositalar orqali o‘quvchilar so‘zning chuqur ma’nosini, estetik yukini sezishga o‘rganadilar. Bu jarayon o‘z navbatida ularning tilga bo‘lgan qiziqishini oshirib, nutqiy ijodkorlik ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Shuningdek, lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirish jarayonida adabiy matnlardan foydalanish ta’lim samaradorligini oshirish, darslarni qiziqarli tashkil etish va o‘quvchilarning faolishtirokini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Bugungi ta’lim islohotlari kontekstida o‘quvchilarda kompetensiyaviy yondashuv asosida bilimlarni shakllantirish talab etilmoqda. Shuning uchun ham adabiyot darslarida adabiy matnlarni lingvopoetik tahlil qilish, ijodiy yozuv topshiriqlarini qo‘llash va poetic vositalar bilan ishlash usullari muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada o‘rta ta’lim maktablarida adabiy matnlardan foydalanish orqali lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirishning samaradorligi tajriba natijalari asosida yoritiladi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR Lingvopoetik kompetensiyani shakllantirish masalasi so‘nggi yillarda ta’lim nazariyasi va amaliyotida dolzarb mavzulardan biri bo‘lib kelmoqda. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, adabiy matnlar o‘quvchilarda tilni chuqurroq anglash, estetik didni shakllantirish va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishning eng samarali manbalaridan biridir. Karimov (2019) o‘z tadqiqotida adabiy matn asosida o‘quvchilarning til va adabiyot faniga qiziqishini oshirish mumkinligini ta’kidlaydi. Nazarova (2020) esa badiiy matnlar estetik tafakkurni rivojlantirishda beqiyos vosita ekanini, ular orqali o‘quvchilarda obrazli fikrlash va poetic vositalarni anglash ko‘nikmalari shakllanishini INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 136 ko‘rsatadi. Qodirov (2021) lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirishda innovatsion metodlarning, xususan, ijodiy yozuv mashqlari va matnni dramatizatsiya qilish usullarining samaradorligini ilmiy asoslab beradi. Xorijiy manbalarda ham lingvopoetik yondashuvning ta’lim jarayonidagi ahamiyati keng yoritilgan. Richards va Rodgers (2014) til o‘qitishda kommunikativ va estetik yondashuvlarni uyg‘unlashtirish zarurligini qayd etadi. Vygotskiy (1978) esa o‘quvchilarning ijtimoiy-madaniy muhit orqali bilishga intilishi, ijodkorlikni qo‘llabquvvatlash ta’lim jarayonining asosiy vazifalaridan biri ekanini ta’kidlaydi. Ushbu ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirish adabiy matnlardan samarali foydalanish, poetic vositalarni chuqur tahlil qilish va o‘quvchilarni ijodiy faoliyatga jalb etish orqali amalga oshiriladi. Tadqiqot Farg‘ona shahridegi 3 ta o‘rta ta’lim maktabida olib borildi. Jami 120 nafar 7–9-sinf o‘quvchilari ishtiro ketdi. Ular nazorat guruhi (60 nafar) va tajriba guruhi (60 nafar)ga bo‘lindi. Tajriba jarayoni 4 oy davom etdi va unda adabiyot darslari asosiy platforma sifatida tanlandi. Tadqiqotning metodologik asosi kompetensiyaviy yondashuv va lingvopoetik tahlil nazariyasiga tayandi. Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi: 1. Adabiy tahlil usuli – o‘quvchilar poetic vositalarni (metafora, epitet, tashbeh) aniqlash va ularning badiiy-estetik yukini sharhlashga yo‘naltirildi. 2. Ijodiy yozuv mashqlari – o‘quvchilar matn asosida alternativ yakun yaratish, obrazli jumlalar tuzish, esse yozish orqali lingvopoetik ko‘nikmalarni rivojlantirishdi. 3. Dramatizatsiya va ro‘l o‘ynash – matndagi sahnalarni ijro qilish orqali obrazlarni chuqurroq anglash va ularning ruhiy holatini his etish ta’minlandi. 4. Bahs-munozara usuli – o‘quvchilar matn g‘oyalari yuzasidan fikr almashib, o‘z qarashlarini asoslab berishga o‘rgatildi. 5. So‘rovnoma va yozma ishlardan tahlil – o‘quvchilarning lingvopoetik kompetensiyasi o‘sishini aniqlash uchun test topshiriqlari, yozma ishlari va savoljavob natijalari yig‘ildi. Olingan natijalar statistic tahlil qilinib, tajriba va nazorat guruhlari o‘rtasidagi farqlar foiz ko‘rsatkichlari orqali ifodalandi. NATIJALAR VA MUHOKAMA Tadqiqot jarayonida tajriba va nazorat guruhlari o‘quvchilari o‘rtasida lingvopoetik kompetensiyaning shakllanish darajasi tahlil qilindi. Olingan natijalar quyidagicha bo‘ldi: 1. Poetik vositalarni anglash ko‘nikmalari. Tajriba guruhining 75 % o‘quvchilari metafora, epitet, tashbeh kabi poetic vositalarni to‘g‘ri aniqlay oldilar va ularning ma’no yukini sharhlashga muvaffaq bo‘ldilar. Nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkich 42 % ni tashkil etdi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 137 2. Ijodiy yozuv mashqlari samaradorligi. Tajriba guruhining 70 % o‘quvchilari matn asosida badiiy ifodali jumlalar tuza oldilar, alternativ yakun yozishga muvaffaq bo‘ldilar va erkin esse topshiriqlarini ijodiy yecha oldilar. Nazorat guruhida bunday natija 38 % bo‘ldi. 3. Matnni estetik idrok qilish darajasi. Tajriba guruhida o‘quvchilarning 65 %i matndagi obrazlarni estetik jihatdan baholay oldi. Nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkich 34 % dan oshmadi. 4. Adabiyot faniga qiziqishning ortishi. Tajriba guruhi o‘quvchilarining 80 % i darslarga faol qatnashdi, qo‘shimcha savollar berdi va mustaqil ravishda qo‘shimcha adabiy matnlarni o‘qishga intildi. Nazorat guruhida bu ko‘rsatkich 47 % ni tashkil etdi. Ushbu natijalar tajriba guruhida lingvopoetik kompetensiyaning asosiy komponentlari — poetik vositalarni tahlil qilish, badiiy obrazlarni anglash, ijodiy yozuv qobiliyatlari va fanga qiziqish sezilarli darajada rivojlanganini ko‘rsatdi. Olingan natijalar adabiy matnlardan foydalanish o‘rta ta’lim o‘quvchilarida lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirishning samarali vositasi ekanini tasdiqlaydi. Tajriba guruhi o‘quvchilari nazorat guruhiga qaraganda yuqori ko‘rsatkichlarga erishdi, bu esa lingvopoetik yondashuvning ta’lim jarayonida qo‘llanishi zarurligini ko‘rsatadi. Birinchidan, tajriba guruhida poetik vositalarni anglash va ularni estetik baholash ko‘nikmalarining sezilarli darajada o‘sishi, o‘quvchilarning matnni yuzaki emas, balki chuqur qatlamlari bilan idrok etishga o‘rganganini anglatadi. Bu esa adabiy tahlilning samaradorligini oshiradi va nutqiy madaniyatni rivojlantiradi. Ikkinchidan, ijodiy yozuv mashqlarining yuqori natija ko‘rsatgani shuni ko‘rsatadiki, adabiy matn asosida yozma ijodiy topshiriqlar o‘quvchilarning tafakkurini kengaytiradi, ularni erkin fikrlash va obrazli ifodalashga o‘rgatadi. Bu esa lingvopoetik kompetensiyaning amaliy jihatdan shakllanishiga xizmat qiladi. Uchinchidan, adabiyot faniga qiziqishning oshishi, darslardagi faol ishtirok va mustaqil adabiyot o‘qishga bo‘lgan intilish o‘quvchilarda ichki motivatsiyaning kuchayganidan dalolat beradi. Lingvopoetik yondashuv nafaqat bilimlarni oshiradi, balki o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlarini ham shakllantiradi. Tadqiqot natijalari avvalgi ilmiy izlanishlar bilan hamohangdir. Masalan, Qodirov (2021) innovatsion metodlar o‘quvchilarda poetic tafakkurni rivojlantirishda samarali ekanini ta’kidlagan. Nazarova (2020) esa adabiy matn estetik tafakkur va nutqiy madaniyatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatgan edi. Ushbu tadqiqot ham mazkur qarashlarni amaliy jihatdan tasdiqlaydi. Shundayqilib, lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirishda adabiy matnlardan foydalanish o‘quvchilarni faol, ijodkor va mustaqil shaxs sifatida shakllantirishda samarali metod sifatida namoyon bo‘lmoqda. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 138 XULOSA O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, adabiy matnlardan foydalanish o‘rta ta’lim maktab o‘quvchilarida lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega. Tajriba jarayonida qo‘llanilgan metodlar – poetic vositalarni tahlil qilish, ijodiy yozuv mashqlari, dramatizatsiya, bahs-munozara va matn asosida estetik tahlil – o‘quvchilarning badiiy tafakkuri, estetik didi va nutqiy madaniyatini sezilarli darajada rivojlantirdi. Birinchidan, tajriba guruhida o‘quvchilarning poetic vositalarni aniqlash va sharhlash ko‘nikmalari nazorat guruhiga nisbatan ikki barobar yuqori bo‘ldi. Bu esa lingvopoetik yondashuvning til va adabiyot fanidagi samaradorligini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, ijodiy yozuv mashqlarining natijalari shuni tasdiqladiki, adabiy matn asosida tashkil etilgan topshiriqlar o‘quvchilarning obrazli fikrlashini rivojlantirib, ularni mustaqil ijodiy faoliyatga jalb etadi. Bu jarayon ularning nutqiy ijodkorligini oshirib, estetik tafakkurini shakllantiradi. Uchinchidan, o‘quvchilarning adabiyot faniga bo‘lgan qiziqishi oshdi, darslarda faollik va tashabbus ko‘rsatish darajasi ko‘tarildi. Bu esa lingvopoetik kompetensiyaning nafaqat o‘quv jarayonida, balki o‘quvchilarning shaxsiy qiziqish va motivatsiyasini shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi amaliy tavsiyalarni berish mumkin: 1. Adabiyot darslarida adabiy matnlarni faqat mazmuniy tahlil qilish bilan cheklanmasdan, ularni lingvopoetik jihatdan o‘rganish keng joriy etilishi lozim. 2. O‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish uchun muntazam ravishda yozma ijodiy mashqlar, esse va alternativ yakun yozish topshiriqlari berilishi maqsadga muvofiqdir. 3. Dramatizatsiya, ro‘l o‘ynash va bahs-munozara metodlari dars jarayonida faol qo‘llanilsa, o‘quvchilarning matnni chuqur idrok etishi va obrazli tafakkurini shakllantirishi ta’minlanadi. 4. O‘qituvchilar lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirishda innovatsion metod va texnologiyalarni qo‘llash orqali darslarni yanada qiziqarli va samarali tashkil etishlari kerak. Umuman olganda, lingvopoetik kompetensiyani rivojlantirish o‘quvchilarda adabiyot faniga ijobiy munosabatni shakllantiradi, ularning mustaqil fikrlash, estetik idrok va nutqiy ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantiradi. Bu esa ta’lim jarayonining sifatini oshirish va ijodkor, faol shaxsni tarbiyalashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Karimov, N. (2019). Adabiyoto‘qitishmetodikasi. Toshkent: O‘zbekistonMilliykutubxonasinashriyoti. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 139 2. Qodirov, A. (2021). Lingvopoetikkompetensiyanirivojlantirishdainnovatsionmetodlar. O‘zbekistonpedagogikajurnali, 4(2), 56–63. 3. Nazarova, M. (2020). O‘quvchilardaestetiktafakkurnishakllantirishdaadabiymatnlarningo‘rni. Filologiyamasalalari, 3(1), 112–119. 4. Abdurahmonova, D. (2022). Adabiyta’limdalingvopoetiktahlilmetodikasiningahamiyati. Tilvaadabiyotta’limi, 5(3), 44–52. 5. Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014). Approaches and Methods in Language Teaching (3rd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. 6. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 7. Hasanov, U. (2018). O‘quvchilardaijodiytafakkurnishakllantirishdaadabiyotningroli. O‘zbekistonxalqta’limijurnali, 6(1), 27–31.